काठमाडौँ– बजारमा अन्डाको मूल्य फेरि बढेको छ। उत्पादन घट्दै गएपछि मागअनुसार आपूर्ति व्यवस्थापन गर्न कठिन भएको भन्दै नेपाल लेयर्स कुखुरा पालक संघले फार्मबाट बिक्री हुने अन्डाको समर्थन मूल्य पुनः वृद्धि गरेको हो। बिहीबारदेखि लागू हुने नयाँ मूल्यअनुसार एक्सएल आकारको अन्डाको मूल्य प्रतिक्रेट ५९० रुपैयाँ पुगेको छ।

संघका अनुसार ठूलो आकारको अन्डाको मूल्य प्रतिक्रेट ५७५ रुपैयाँ र मिडियम आकारको अन्डाको मूल्य ५३५ रुपैयाँ कायम गरिएको छ। सानो अन्डाको मूल्य भने प्रतिपेटी ३ हजार २०० रुपैयाँ तोकिएको छ। यसपटक सबै प्रमुख आकारका अन्डाको मूल्य प्रतिक्रेट १५ रुपैयाँका दरले बढाइएको हो।

अन्डाको मूल्यमा भएको यो पछिल्लो वृद्धि सामान्य मूल्य समायोजन मात्रै नभई उत्पादन र आपूर्तिमा देखिएको दबाबको संकेतका रूपमा व्यवसायीहरूले व्याख्या गरेका छन्। साउनयता अन्डाको फार्म समर्थन मूल्य पाँचौँपटक संशोधन हुनुमा उत्पादन घट्नु, कुखुराको संख्या कम हुनु र बजारको मागअनुसार आपूर्ति गर्न नसक्नु प्रमुख कारण रहेको उनीहरूको भनाइ छ।

एक महिनामै पटक–पटक मूल्य संशोधन:

अन्डाको मूल्यमा पछिल्ला दिनमा देखिएको वृद्धि क्रमिक छ। साउनको सुरुवातमा एक्सएल अन्डाको फार्म समर्थन मूल्य प्रतिक्रेट ५२५ रुपैयाँ थियो। त्यसपछि उत्पादन तथा आपूर्तिको अवस्थालाई आधार बनाएर मूल्य बढ्दै गयो।

साउनको अन्त्यसम्म आइपुग्दा एक्सएल अन्डाको मूल्य ५७५ रुपैयाँ पुगेको थियो। ३० साउनदेखि लागू भएको मूल्यअनुसार ठूलो अन्डा ५६० रुपैयाँ र मिडियम अन्डा ५२० रुपैयाँ प्रतिक्रेट थियो। त्यसको केही समयमै पुनः १५ रुपैयाँ वृद्धि भएपछि एक्सएल अन्डाको मूल्य ५९० रुपैयाँ पुगेको हो।

यसरी हेर्दा साउन सुरुको तुलनामा एक्सएल अन्डाको फार्म समर्थन मूल्य प्रतिक्रेट ६५ रुपैयाँले बढेको छ। छोटो अवधिमै पटक–पटक मूल्य संशोधन हुनुले अन्डा उत्पादन क्षेत्र अहिले लागत, उत्पादन र आपूर्तिको चापमा रहेको देखाउँछ।

तर फार्म समर्थन मूल्य बढेको सम्पूर्ण रकम उपभोक्ताले प्रत्यक्ष रूपमा १५ रुपैयाँकै दरले मात्रै बढी तिर्नुपर्छ भन्ने हुँदैन। फार्मबाट बजारसम्म पुग्ने क्रममा ढुवानी, व्यवसायीको मार्जिन, बजारको माग तथा स्थानीय अवस्थाले खुद्रा मूल्य निर्धारणमा प्रभाव पार्ने गर्छ। त्यसैले फार्म मूल्य बढेसँगै खुद्रा बजारमा पनि अन्डाको मूल्य बढ्ने दबाब भने सिर्जना हुन्छ।

बर्डफ्लुको असर अझै हटेन:

अन्डा उत्पादनमा आएको कमीलाई व्यवसायीहरूले केही समयअघि देखिएको बर्डफ्लु संक्रमणसँग जोडेर हेरेका छन्। संक्रमणका कारण ठूलो संख्यामा कुखुरा नष्ट गर्नुपरेपछि लेयर्स कुखुराको संख्या घटेको उनीहरूको दाबी छ।

अन्डा उत्पादन गर्ने कुखुराको संख्या घटेपछि त्यसको प्रत्यक्ष असर उत्पादनमा पर्छ। नयाँ कुखुरा उत्पादनमा आएर अन्डा दिन सुरु गर्न समय लाग्ने भएकाले एकपटक उत्पादन क्षमता घटेपछि बजारमा त्यसको प्रभाव तत्काल हट्दैन।

यही कारण अहिले बजारमा अन्डाको माग र आपूर्तिबीच सन्तुलन कायम गर्न चुनौती देखिएको व्यवसायीहरूको भनाइ छ। उत्पादन कम हुँदा बजारमा उपलब्ध अन्डाको मात्रा घट्छ। तर अन्डा दैनिक उपभोग हुने खाद्य वस्तु भएकाले यसको मागमा ठूलो उतारचढाव नआउँदा आपूर्तिको कमीले मूल्यमा दबाब पार्ने गर्छ।

व्यवसायीहरूका अनुसार उत्पादन सामान्य अवस्थामा फर्कन समय लाग्ने भएकाले तत्कालै अन्डाको मूल्य पुरानै अवस्थामा फर्कने सम्भावना कम छ। उत्पादन बढ्न थालेपछि मात्रै बजारमा आपूर्ति सहज हुने र त्यसले मूल्यमा पनि केही राहत ल्याउन सक्ने उनीहरूको अपेक्षा छ।

मूल्य बढ्दा उपभोक्तामाथि थप भार:

अन्डा नेपाली उपभोक्ताको दैनिक खाद्य उपभोगको महत्वपूर्ण हिस्सा हो। तुलनात्मक रूपमा सस्तो प्रोटिनको स्रोतका रूपमा अन्डाको प्रयोग घरपरिवारदेखि होटल, रेस्टुरेन्ट, बेकरी तथा खाद्य व्यवसायसम्म व्यापक छ।

त्यसैले अन्डाको मूल्यमा हुने सामान्य वृद्धि पनि उपभोक्ताको दैनिक खर्चमा जोडिन्छ। विशेषगरी न्यून तथा मध्यम आय भएका परिवारका लागि खाद्य वस्तुको मूल्यवृद्धिले मासिक बजेटमा प्रत्यक्ष असर पार्छ।

अन्डाको मूल्य बढ्दा घरायसी उपभोग मात्र प्रभावित हुँदैन। अन्डालाई कच्चा पदार्थका रूपमा प्रयोग गर्ने बेकरी, होटल तथा रेस्टुरेन्ट व्यवसायको लागतसमेत बढ्न सक्छ। व्यवसायीहरूले लागत बढेपछि आफ्ना उत्पादन तथा सेवाको मूल्य समायोजन गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। यसले अन्डाको मूल्यवृद्धिको प्रभाव प्रत्यक्षभन्दा बाहिर गएर अन्य वस्तु तथा सेवामा समेत देखिन सक्ने सम्भावना रहन्छ।

उत्पादकका लागि मूल्य वृद्धि राहत कि चुनौती?

अन्डाको मूल्य बढ्दा उपभोक्तालाई महँगो भए पनि उत्पादकका लागि भने यसको अर्को पक्ष छ। कुखुरा पालनमा दाना, औषधि, श्रम, विद्युत्, ढुवानी तथा व्यवस्थापनलगायतका लागत निरन्तर जोडिन्छन्। उत्पादन घटेको अवस्थामा फार्मको सञ्चालन खर्च धान्न पनि कठिन हुने व्यवसायीहरूको तर्क छ।

त्यसैले समर्थन मूल्य बढाएर उत्पादकलाई केही राहत दिनुपर्ने अवस्था आएको संघको भनाइ छ। उत्पादन लागतभन्दा बजार मूल्य कम हुँदा किसान तथा व्यवसायी उत्पादनबाट बाहिरिन सक्ने जोखिम हुन्छ। यस्तो अवस्था आएमा भविष्यमा अन्डाको आपूर्ति झनै घट्न सक्ने भएकाले मूल्य समायोजनलाई उत्पादन टिकाइराख्ने उपायका रूपमा पनि हेरिएको छ।

तर मूल्य बढ्नु मात्रै दीर्घकालीन समाधान भने होइन। उत्पादनमा स्थिरता ल्याउन रोग नियन्त्रण, कुखुराको पुनःस्थापना, उत्पादन लागत व्यवस्थापन र बजार व्यवस्थापनमा ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।

अबको प्रश्न : मूल्य कहाँसम्म पुग्ला?

साउनयता पाँचौँपटक मूल्य संशोधन भएपछि उपभोक्तामाझ स्वाभाविक रूपमा अर्को प्रश्न उठेको छ,अन्डाको मूल्य अझै बढ्छ कि अब स्थिर हुन्छ?

यसको जवाफ मुख्यतः उत्पादन र आपूर्तिको अवस्थाले निर्धारण गर्नेछ। उत्पादन क्षमता तत्काल सुधार हुन नसके बजारमा आपूर्तिको दबाब कायमै रहन सक्छ। त्यस अवस्थामा मूल्य थप बढ्ने सम्भावना रहन्छ। अर्कोतर्फ लेयर्स कुखुराको संख्या बढ्दै गएर उत्पादन बजारको मागअनुसार पुग्न थालेमा मूल्य स्थिर हुन वा घट्नसमेत सक्छ।

अन्डाको बजारमा मूल्य निर्धारण केवल उपभोक्ताको मागले मात्र हुँदैन। उत्पादन क्षमता, कुखुराको स्वास्थ्य अवस्था, दाना तथा अन्य उत्पादन लागत, ढुवानी र बजारमा उपलब्धताको अवस्थाले समेत मूल्यलाई प्रभावित गर्छ।

अहिलेको अवस्था हेर्दा अन्डाको मूल्यवृद्धिको मुख्य कारण माग अचानक बढ्नु भन्दा उत्पादन र आपूर्तिमा आएको कमी देखिन्छ। त्यसैले मूल्य नियन्त्रणका लागि तत्काल बजार हस्तक्षेपभन्दा पनि उत्पादन प्रणालीलाई पुनः सामान्य अवस्थामा फर्काउनु महत्वपूर्ण देखिन्छ।

उत्पादन बढे मात्रै बजारमा स्थायित्व:

अन्डाको मूल्यमा बारम्बार भइरहेको संशोधनले नेपाली पोल्ट्री क्षेत्रको एउटा पुरानो चुनौती फेरि उजागर गरेको छ—उत्पादन र बजारबीचको असन्तुलन। कहिले अत्यधिक उत्पादन हुँदा किसानले लागतसमेत नपाउने अवस्था आउँछ भने कहिले उत्पादन घट्दा उपभोक्ताले महँगो मूल्य तिर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ।

यस्तो उतारचढावबाट उत्पादक र उपभोक्ता दुवै प्रभावित हुन्छन्। उत्पादकलाई उचित मूल्य र उपभोक्तालाई सुलभ मूल्य सुनिश्चित गर्न उत्पादन तथा बजार व्यवस्थापनमा दीर्घकालीन रणनीति आवश्यक हुन्छ।

अहिलेको मूल्यवृद्धिले उत्पादकलाई तत्काल केही राहत दिए पनि दीर्घकालीन रूपमा अन्डाको बजार स्थिर बनाउन उत्पादन क्षमता पुनः बढाउनु मुख्य आवश्यकता हो। बर्डफ्लुबाट प्रभावित पोल्ट्री क्षेत्रको पुनःस्थापना, रोग नियन्त्रण र उत्पादनमा लगानी बढाउन सके मात्रै बजारमा अन्डाको नियमित आपूर्ति सुनिश्चित गर्न सकिने देखिन्छ।

यसर्थ, साउनयता पाँचौँपटक बढेको अन्डाको मूल्यलाई केवल एउटा खाद्य वस्तुको मूल्यवृद्धिका रूपमा मात्र हेर्नुभन्दा उत्पादन प्रणालीमा आएको दबाबको परिणामका रूपमा बुझ्नुपर्ने देखिन्छ। बजारमा मूल्य स्थिर बनाउने स्थायी उपाय भनेको मागअनुसार पर्याप्त उत्पादन र नियमित आपूर्ति नै हो।