शिक्षाका आधारभूत आयामहरू: सचेतना, सक्षमता, सहृदयता र समृद्धि।

सूचनाको संकलनदेखि सृजनाको क्षितिजसम्म: एक विमर्शात्मक चिन्तन

पृष्ठभूमि

मानव चेतनाको उद्विकास र सभ्यताको निर्माणमा शिक्षा सबैभन्दा शक्तिशाली उत्प्रेरक रहँदै आएको छ। तर, समकालीन विश्व र विशेष गरी नेपाली समाजमा शिक्षाको परिभाषा, गरिमा र उपादेयता संकुचित बन्दै गएको छ। वर्तमान शिक्षा प्रणाली केवल सूचनाको संकलन, विषयगत ज्ञानको स्थानान्तरण, पाठ्यक्रमको औपचारिक अध्ययन र अन्ततः विश्वविद्यालयको प्रमाणपत्र (सर्टिफिकेट) हासिल गर्ने प्राविधिक माध्यममा सीमित भएको छ। शिक्षाको यो यान्त्रिकीकरणले मानिसलाई ‘आर्थिक पशु’ वा ‘यन्त्र’ मा रूपान्तरण त गरेको छ, तर उसभित्रको ‘मानवता’ लाई क्रमशः स्खलित गराउँदै लगेको छ।

शिक्षाको पूर्णता त सूचना (Information) बाट सुरु भएर ज्ञान (Knowledge) र विवेक (Wisdom) को मार्ग हुँदै सृजना (Transformation/Creation) को उच्चतम विन्दुसम्म पुग्नुपर्ने हो। तर, हामी चरम अवसरकेन्द्रित र अन्धो प्रतिस्पर्धाकेन्द्रित हुँदा शिक्षाको मौलिक सार र यसका आधारभूत आयामहरू ओझेलमा परेका छन्। वर्तमान सामाजिक मनोविज्ञानले यही रिक्तता र नैतिक संकटलाई प्रष्ट रूपमा उजागर गरेको छ। यस आलोकमा, शिक्षालाई पुनः जीवन्त बनाउन सचेतना, सक्षमता, सहृदयता र समृद्धि गरी चार आयामहरूको पुनर्व्याख्या र पुनर्स्थापना गर्नु अपरिहार्य भइसकेको छ।

वैदिक विमर्श: गुरुकुलीय दर्शन र आत्मजागरणको जग

पूर्वीय वाङ्मयमा शिक्षालाई जीविकोपार्जनको साधन मात्र नभई ‘आत्मन्’ को प्रबोधीकरण र बन्धन मुक्ति (सा विद्या या विमुक्तये) को महामार्ग मानिएको छ। वैदिक युगको गुरुकुलीय शिक्षा प्रणाली आधुनिक बजारवादी शिक्षाभन्दा बिल्कुलै भिन्न र मूल्यकेन्द्रित थियो।

मूल्य, संस्कार र चरित्र निर्माण: गुरुकुलहरूमा ‘अन्तेवासी’ (विद्यार्थी) हरूले केवल वेद र उपनिषद्का ऋचाहरू कण्ठ गर्दैनथे; उनीहरू प्रकृतिसँग एकाकार भएर अनुशासन, सेवाभाव, र संयमको व्यावहारिक अभ्यास गर्थे। त्यहाँ भौतिक विलासिता होइन, मानसिक र आत्मिक शुद्धता (चित्त शुद्धि) पहिलो सर्त हुन्थ्यो।

आत्मजागरण र अहंकारको विसर्जन: वैदिक शिक्षाले ‘अहं ब्रह्मास्मि’ र ‘तत्वमसि’ जस्ता महावाक्यमार्फत व्यक्तिलाई आफ्नो विराट स्वरूपको बोध गराउँथ्यो। यसले व्यक्तिभित्र अहंकार होइन, ‘विद्या ददाति विनयम्’ अर्थात् नम्रताको विकास गराउँथ्यो।

ओज र चेतनाको ओझेल: आधुनिकिकरण र पश्चिमा शिक्षाको अन्धो सिको गर्ने क्रममा हामीले शिक्षाको यो आध्यात्मिक र नैतिक धरातललाई गुमायौं। जसको परिणाम स्वरूप आजको शिक्षित पुस्ता बौद्धिक रूपमा त तीक्ष्ण छ, तर नैतिक रूपमा दिशाहीन र सांस्कृतिक रूपमा जराविहीन बन्दै गएको छ।

वैज्ञानिक र संज्ञानात्मक दृष्टिकोण: सूचनादेखि सृजनाको यात्रा

आधुनिक संज्ञानात्मक विज्ञान (Cognitive Science) र शैक्षिक मनोविज्ञानले शिक्षालाई एउटा आयामिक श्रृंखला (Hierarchy) को रूपमा हेर्छ। शिक्षाको वास्तविक पूर्णता केवल तथ्याङ्क संकलनमा हुँदैन।

सूचनाको अतिभार र ज्ञानको अनिकाल: आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) र डिजिटल क्रान्तिको वर्तमान युगमा सूचनाहरू औंलाको टुप्पामा उपलब्ध छन्। तर, सूचना ज्ञान होइन। सूचनालाई जब चिन्तन, मनन र विश्लेषणको कसीमा घोटिन्छ, तब मात्र त्यो ‘ज्ञान’ बन्छ।

गान्धीवादी दर्शन र विवेकको कसी: ज्ञानलाई जब मानवीय कल्याण र नैतिक चेतनासँग जोडिन्छ, त्यो ‘विवेक’ बन्छ। महामानव महात्मा गान्धीले आफ्नो सुप्रसिद्ध विचारमा “विवेकविनाको ज्ञान” (Knowledge without Character/Conscience) लाई सात सामाजिक अपराधहरूमध्ये एक मानेका छन्। विवेकविनाको विज्ञान र ज्ञान आत्मघाती हुन्छ भन्ने कुरा आधुनिक परमाणु अस्त्रको होडबाजी र वातावरणीय विनाशले पुष्टि गरिसकेको छ।

सृजनात्मकता (Creativity): शिक्षाको सर्वोच्च र वैज्ञानिक परिणति भनेकै ‘सृजना’ हो। सचेत र सक्षम मस्तिष्कले मात्र नयाँ विचार, नयाँ प्रविधि, र नयाँ समाधानहरू जन्माउन सक्छ। वर्तमान शिक्षाले विद्यार्थीलाई ‘उपभोक्ता’ (Consumer) मात्र बनाइरहेको छ, ‘सर्जक’ (Creator) बनाउन सकेको छैन।

सामाजिक मनोविज्ञान: अवसर र प्रतिस्पर्धाको अँध्यारो पाटो

वर्तमान समाज तीव्र गतिमा उपभोक्तावाद (Consumerism) तर्फ अघि बढिरहेको छ। यसले गर्दा सामाजिक मनोविज्ञानमा ‘सफलता’ को एउटै मात्र मापदण्ड बनेको छ: पैसा, पद र प्रतिष्ठा।

प्रतिस्पर्धाको कुरुप दौड: आजको शिक्षा प्रणालीले बाल्यकालदेखि नै सहकार्य होइन, ‘प्रतिस्पर्धा’ सिकाउँछ। कक्षामा प्रथम हुनु, बढी जीपीए (GPA) ल्याउनु र अरूलाई उछिन्नु नै शिक्षाको ध्येय बनेको छ। यो अन्धो दौडले समाजबाट सहानुभूति, सहअस्तित्व र सामाजिक ऐक्यबद्धताको भावनालाई समाप्त पारिदिएको छ। सहपाठी नै एकअर्काको प्रतिस्पर्धी (शत्रुवत्) बन्ने सामाजिक मनोविज्ञान विकास भइरहेको छ।

मानसिक स्वास्थ्यको संकट: यही अवसर र प्रतिस्पर्धाकेन्द्रित शिक्षाका कारण युवा वर्गमा चरम निराशा, एक्लोपन, एन्जाइटी र डिप्रेसन बढ्दो छ। शिक्षाले उनीहरूलाई बजारमा बिक्न त सिकायो, तर जीवनका असफलता र संकटहरूसँग जुध्न (Resilience) सिकाएन।

व्यावहारिक आयाम: शिक्षाका चार स्तम्भहरूको संस्थागत प्रयोग

तपाईंले प्रस्ताव गर्नुभएका चार आयामहरू: सचेतना, सक्षमता, सहृदयता र समृद्धिको व्यावहारिक एकीकरणले मात्र शिक्षालाई पूर्ण बनाउन सक्छ।

क) सचेतना (Awareness / Mindfulness)

सचेतना भनेको केवल बाह्य संसारको ज्ञान होइन, यो आत्म-सचेतना (Self-awareness) हो। विद्यार्थीले आफ्नो भावना, विचार, सामर्थ्य र कमजोरीलाई बुझ्न सक्नुपर्छ। यसमा संवेगात्मक बौद्धिकता (Emotional Intelligence) र पारिस्थितिकीय सचेतना (Ecological Awareness) समावेश हुन्छ। सचेत नागरिकले मात्र विनास्वार्थ समाज र प्रकृतिको रक्षा गर्न सक्छ।

ख) सक्षमता (Competence / Skill)

२१ औं शताब्दीको बजार र समाजले केवल ‘डिग्रीधारी’ होइन, ‘सक्षम’ जनशक्ति खोज्छ। व्यावहारिक सक्षमता भन्नाले समस्या समाधानको क्षमता (Problem-solving), आलोचनात्मक सोच (Critical Thinking), नवप्रवर्तन (Innovation), र प्राविधिक सीपलाई बुझाउँछ। शिक्षा यस्तो हुनुपर्छ जसले व्यक्तिलाई परनिर्भर होइन, पूर्णतः आत्मनिर्भर र उद्यमशील बनाओस्।

ग) सहृदयता (Compassion / Empathy)

यो आयाम वर्तमान शिक्षाको सबैभन्दा ठूलो ‘मिसिङ लिंक’ (Missing Link) हो। सहृदयता भनेको अरूको दुःखमा दुख्ने मुटु र मानवताको सम्मान गर्ने चेतना हो। यदि शिक्षाले मानिसलाई दया, करुणा, क्षमा, र प्रेम सिकाउँदैन भने त्यो शिक्षा मृततुल्य हो। सहृदयताले नै विज्ञान र ज्ञानलाई ‘कल्याणकारी’ बनाउँछ; अन्यथा ज्ञानी मानिस पनि क्रूर र शोषक बन्न सक्छ।

घ) समृद्धि / स्मवृद्धि (Holistic Prosperity)

सचेतना, सक्षमता र सहृदयताको त्रिवेणीबाट निस्कने अन्तिम परिणाम नै ‘समृद्धि’ हो। तपाईंले प्रयोग गर्नुभएको ‘स्मवृद्धि’ शब्द निकै गहन छ, जसले ‘स्मृति र चेतनाको ऊर्ध्वगमनसँगै हुने आर्थिक र आत्मिक प्रगति’ लाई सङ्केत गर्छ। समृद्धि केवल भौतिक धनको थुप्रो होइन; यो त मानसिक शान्ति, सुस्वास्थ्य, दीगो विकास, र सामाजिक न्यायसहितको चौतर्फी समृद्धि (Holistic Growth) हो।

वैश्विक परिदृश्य र आधुनिक प्रवृत्तिका लहरहरू

अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा पनि अहिले परम्परागत शिक्षा प्रणालीमाथि गम्भीर प्रश्न उठिरहेका छन्। युनेस्को (UNESCO) को ‘इन्टरनेसनल कमिसन अन द फ्युचर्स अफ एजुकेसन’ ले अबको शिक्षाले मानिसहरूबीचको विभेद हटाउने र सँगै जिउन सिकाउने (Learning to Live Together) कुरामा जोड दिएको छ।

* वैश्विक नागरिकता (Global Citizenship): जलवायु परिवर्तन, भोकमरी, र युद्ध जस्ता वैश्विक समस्याहरूको हल केवल एउटा देश वा एउटा प्रविधिले गर्न सक्दैन। यसका लागि वैश्विक चेतना र सहृदयताले भरिएका ‘ग्लोबल सिटिजन’ को आवश्यकता छ।

* सफलताका नयाँ मोडलहरू: फिनल्याण्ड र जापान जस्ता देशहरूले आफ्नो शिक्षामा प्रतिस्पर्धालाई न्यूनीकरण गर्दै सहकार्य, नैतिक मूल्य र व्यावहारिक जीवनोपयोगी सीपलाई प्राथमिकता दिएका छन्। विश्व बिस्तारै ‘सर्टिफिकेट’ बाट ‘स्किल’ र ‘भ्यालु’ तर्फ मोडिँदै छ।

नेपालको सन्दर्भ: चुनौती, विरोधाभास र रूपान्तरणको कार्यदिशा

नेपालको वर्तमान शैक्षिक परिदृश्य निकै चिन्ताजनक र विरोधाभासपूर्ण छ। एकातिर राज्यले शिक्षामा अर्बौं लगानी गरिरहेको छ, अर्कोतिर लाखौं युवाहरू विश्वविद्यालयको प्रमाणपत्र हातमा लिएर रोजगारीका लागि मरुभूमिमा सस्तो श्रम बेच्न वा बौद्धिक पलायन (Brain Drain) हुन बाध्य छन्।

नेपाली माटो र रैथाने ज्ञानको उपेक्षा: नेपाल बुद्धको शान्तिभूमि, जनकको ज्ञानभूमि र ऋषिमुनिहरूको तपोभूमि हो। यहाँको माटोमा आयुर्वेद, योग, प्राकृतिक व्यवस्थापन र विशिष्ट सामाजिक सहअस्तित्वको रैथाने ज्ञान (Indigenous Knowledge) थियो। तर, हाम्रो शिक्षा नीति र पाठ्यक्रमले पश्चिमा उपभोक्तावादी मोडेलको अन्धो नक्कल गर्दा हामी ‘थातथलोमा अजनबी’ (Strangers in our own land) बन्यौं। हामीले कृषि, जडीबुटी, पर्यटन र जलस्रोतलाई शिक्षाको जग बनाउनै सकेनौं।

 संरचनात्मक सुधारको मार्गचित्र (Policy Roadmap):

मूल्यपरक शिक्षाको कानुनी ग्यारेन्टी: प्राथमिक तहदेखि नै विद्यालयहरूमा ध्यान, योग, नैतिकता र नागरिक कर्तव्यलाई पाठ्यक्रमको अभिन्न अङ्ग बनाइनुपर्छ।

परीक्षा प्रणालीमा आमूल परिवर्तन: तीन घण्टा घोकेर लेखिने परम्परागत परीक्षा प्रणालीलाई प्रतिस्थापन गरी ‘प्रोजेक्ट बेस्ड’ (Project-based Learning) र ‘क्रिएटिभ एसेसमेन्ट’ प्रणाली लागू गरिनुपर्छ, जसले सूचनालाई सृजनामा बदल्न मद्दत गरोस्।

प्रतिस्पर्धा मुक्त क्षेत्र: विद्यालयहरूलाई अङ्क र श्रेणीको कुरुप प्रतिस्पर्धाबाट मुक्त गरी प्रत्येक सन्ततिको मौलिक प्रतिभा (Multiple Intelligences) पहिचान गर्ने थलोको रूपमा विकास गरिनुपर्छ।

श्रम संस्कृतिको पुनरुत्थान: शिक्षाले बौद्धिक विलासिता मात्र होइन, श्रमको सम्मान (Dignity of Labor) सिकाउनुपर्छ। माटो छुने, उत्पादनसँग जोडिने र आत्मनिर्भर बन्ने शिक्षा नै आजको नेपालको आवश्यकता हो।

निष्कर्ष

शिक्षा केवल जीवन जिउने तयारी होइन, यो स्वयंमा जीवनको निरन्तरता र रूपान्तरण हो। प्रमाणपत्रको भारी र सूचनाको अतिभारले मानिसलाई साक्षर र चातुर्य त बनाउन सक्ला, तर सुसंस्कृत र विवेकशील बनाउन सक्दैन। जबसम्म हामी शिक्षालाई केवल ‘बजारको माग’ र ‘अवसरको खोजी’ बाट माथि उठाएर सचेतना, सक्षमता, सहृदयता र स्मवृद्धिको बृहत्तर आयाममा जोड्दैनौं, तबसम्म समाजको आर्थिक, सामाजिक र आध्यात्मिक पुनरुत्थान सम्भव छैन।

वैदिक युगको उदात्त जीवन-दर्शन र आधुनिक युगको वैज्ञानिक सक्षमतालाई फ्युजन (Fusion) गरेर नेपाली माटोको सुगन्धसहितको राष्ट्रिय शिक्षा नीति निर्माण गर्नु आजको युगीन आवश्यकता हो। विवेकविनाको ज्ञानले समाजलाई ध्वंसतर्फ लैजान्छ भने विवेक र सहृदयतासहितको ज्ञानले समाजलाई समृद्धिको शिखरमा पुर्‍याउँछ। आउँदो पुस्तालाई यन्त्र होइन, एक पूर्ण मानव बनाउने महाअभियानमा राज्य, नीतिनिर्माता, प्राज्ञिक वर्ग र अभिभावक सबैको एकीकृत र दृढ सङ्कल्प आजको अनिवार्य पुकार हो।

• गणेश जोशी
  अध्यक्ष, चैतन्य पाठशाला