“साँचो शान्ति र आनन्द केवल मनलाई पूर्ण रूपमा वर्तमान पलमा स्थिर राखेर मात्र प्राप्त गर्न सकिन्छ।” – बुद्ध
मनुष्य जीवनको अन्तिम लक्ष्य भनेकै खुसी, शान्ति र सफलताको प्राप्ति हो। तर विडम्बना, आधुनिक मानव जाति यी तीनै कुराबाट झन्–झन् टाढा भइरहेको आभास हुन्छ। भौतिक रूपमा सम्पन्न भएर पनि मानसिक रूपमा मानिसहरू अशान्त छन्। यसको मुख्य कारण के हो? यसको एउटै सीधा उत्तर छ: हाम्रो मन कि त विगतको सम्झनामा हराइरहेको हुन्छ, कि त भविष्यको कल्पनामा भौँतारिरहेको हुन्छ। हामी जुन समयमा छौँ, त्यहाँ हाम्रो शरीर त हुन्छ तर मन हुँदैन।
विगतको पश्चात्ताप र भविष्यको चिन्तालाई त्यागेर पूर्ण रूपमा वर्तमान पलमा जिउनु नै खुसी र शान्तिको एकमात्र मार्ग हो। यसै सत्यलाई उजागर गर्न वैदिक दर्शन, बुद्ध दर्शन, आधुनिक विज्ञान र व्यावहारिक जीवनका पक्षहरूलाई यहाँ केलाउने प्रयास गरिएको छ।

वैदिक दर्शन र वर्तमानको महत्त्व:

पूर्वीय चिन्तनको जननी वैदिक दर्शनले समय र चेतनाको सम्बन्धलाई गहिरो रुपमा व्याख्या गरेको छ। वेद र उपनिषदहरूले मानिसलाई सधैँ “अहिले र यसै पल” मा जागृत हुन आह्वान गरेका छन्। ऋग्वेदमा वर्तमानको कर्म र पुरुषार्थलाई जोड दिँदै एउटा सुन्दर विचार व्यक्त गरिएको छ:
“कृतं मे दक्षिणे हस्ते, जयो मे सव्य आहितः।” (ऋग्वेद १०.६१.१)
यसको व्यावहारिक अर्थ हुन्छः “मेरो दाहिने हातमा कर्म (वर्तमानको पुरुषार्थ) छ र मेरो देब्रे हातमा विजय (सफलता) निश्चित छ।”
महान ऋषिहरूले यो कुरा स्पष्ट पारेका छन् कि भविष्यको विजय वा सफलता कुनै दैव संजोग होइन, यो त वर्तमानमा हाम्रो हातमा रहेको कर्मको परिणाम मात्र हो। जब हामी वर्तमानमा पूर्ण सजग भएर कर्म गर्छौँ, तब सफलता स्वतः हाम्रो हातमा आइपुग्छ।
वैदिक परम्परामा ‘अथ’ शब्दको ठूलो महत्त्व छ। महर्षि पतञ्जलीले आफ्नो योगसूत्रको सुरुवात नै “अथ योगानुशासनम्” बाट गरेका छन्। यहाँ ‘अथ’ को अर्थ हुन्छः ‘अहिले’ वा ‘यस पलमा’। अर्थात्, योगको सुरुवात नै वर्तमान पलको अनुशासन र सजगताबाट हुन्छ। उपनिषदहरू भन्छन् कि परमात्मा न त भूतमा हुनुहुन्छ न भविष्यमा, उहाँ त ‘सच्चिदानन्द’ रूपमा अहिल्यै, यसै पलमा उपलब्ध हुनुहुन्छ।

बुद्ध दर्शन र वर्तमान क्षण (Mindfulness):

बुद्ध दर्शनको सम्पूर्ण जग नै वर्तमान क्षणको सजगता (Mindfulness) मा टिकेको छ। बुद्धका अनुसार दुःखको मूल कारण तृष्णा र अविद्या हो, जुन कि त भूतकालको राग (आसक्ति) मा वा भविष्यको द्वेष (डर) मा आधारित हुन्छ।
बुद्धले भन्नुभएको छः “विगत बितिसक्यो, भविष्य अझै आएको छैन। तिमीसँग जिउनका लागि केवल एउटै पल उपलब्ध छ, त्यो हो वर्तमान पल।”
बुद्ध दर्शनको व्यावहारिक रूप ‘विपश्यना ध्यान’ हो। विपश्यनामा साधकले आफ्नो श्वास र शरीरमा भइरहेका संवेदनाहरूलाई तटस्थ भएर हेर्न सिक्छ। श्वास सधैँ वर्तमानमा चल्छ। हामी भूतकालको श्वास फेर्न सक्दैनौँ र भविष्यको श्वास बचाएर राख्न सक्दैनौँ। त्यसैले, श्वासमा ध्यान केन्द्रित गर्नु भनेको मनलाई वर्तमानमा बाँध्नु हो। जब मन वर्तमानमा स्थिर हुन्छ, तब पुराना विकारहरू नष्ट हुन थाल्छन् र मनुष्यले साँचो शान्तिको अनुभव गर्दछ।

वैज्ञानिक खोज र वर्तमानको मनोविज्ञान:

आधुनिक विज्ञान र विशेष गरी ‘न्यूरोसाइन्स’ (मस्तिष्क विज्ञान) ले पनि बुद्ध र वैदिक दर्शनको यो निष्कर्षलाई प्रमाणित गरेको छ।
– मस्तिष्कको ‘डिफल्ट मोड नेटवर्क’ (DMN): वैज्ञानिकहरूका अनुसार जब हाम्रो मनले कुनै काम गरिरहेको हुँदैन, तब मस्तिष्कको ‘डिफल्ट मोड नेटवर्क’ सक्रिय हुन्छ। यो नेटवर्क सक्रिय हुँदा मन कि त भूतकालको गल्ती सम्झेर पछुताउँछ, कि त भविष्यको योजना बनाएर चिन्तित हुन्छ। हार्वर्ड विश्वविद्यालयको एक प्रसिद्ध अनुसन्धान अनुसार, मानिसहरू आफ्नो जागृत समयको करिब ४७ प्रतिशतसमय वर्तमान भन्दा बाहिर (Mind-wandering) बिताउँछन्। अनुसन्धानले यो पनि देखायो कि जति धेरै मन भौँतारिन्छ, मानिस त्यति नै धेरै दुःखी हुन्छ।
– न्यूरोप्लास्टिसिटी र ध्यान (Neuroplasticity): जब हामी वर्तमानमा केन्द्रित हुने अभ्यास गर्छौँ (जस्तै ध्यान वा सजगता), तब मस्तिष्कको ‘प्रि-फ्रन्टल कोर्टेक्स’ (Prefrontal Cortex) बलियो हुन्छ। यो भागले हाम्रो भावना, निर्णय क्षमता र खुसीलाई नियन्त्रण गर्छ। साथै, डर र चिन्ता उत्पन्न गर्ने भाग ‘एमिग्डाला’ (Amygdala) को आकार घट्छ। वैज्ञानिक रूपमै प्रमाणित भइसकेको छ कि वर्तमानमा जीउने मानिसको शरीरमा ‘कोर्टिसोल’ (तनाव उत्पन्न गर्ने हर्मोन) को मात्रा कम र ‘डोपामाइन’ एवं ‘सेरोटोनिन’ (खुसी दिने हर्मोन) को मात्रा बढी हुन्छ।

व्यावहारिक पक्ष र सफलताको रहस्य:

सफलता कुनै जादु होइन, यो त वर्तमानमा चालिएका साना र सही कदमहरूको योगफल हो। हामी जे बन्छौँ, आजको मिहिनेतले बन्छौँ।
– कार्यकुशलता र ‘फ्लो स्टेट’ (Flow State): खेलकुद, संगीत वा व्यवसायमा उत्कृष्ट प्रदर्शन गर्नेहरू सधैँ ‘फ्लो स्टेट’ मा हुन्छन्। ‘फ्लो’ भनेको यस्तो मानसिक अवस्था हो जहाँ व्यक्ति आफ्नो काममा यति धेरै डुब्छ कि उसलाई समय र आफ्नो अस्तित्वको समेत ख्याल हुँदैन। उदाहरणका लागि, एकजना ब्याट्सम्यानले क्रिकेट मैदानमा बल सामना गर्दा ‘भोलि के होला?’ भनेर सोच्यो भने के होला? उसले शतप्रतिशत ध्यान केवल त्यस पलमा आइरहेको बलमा दिनुपर्छ।
– सम्बन्धहरूमा मधुरता: आज पारिवारिक सम्बन्धहरू टुट्नुको कारण पनि वर्तमानको अभाव हो। बेलुका डाइनिङ टेबलमा बस्दा बुबा अफिसको तनावमा, आमा भोलिको चिन्तामा र छोराछोरी मोबाइलमा व्यस्त हुन्छन्। शरीर सँगै भएर पनि मन टाढा हुन्छ। जब हामी परिवारसँग हुँदा पूर्ण रूपमा उनीहरूका कुरा सुन्छौँ र वर्तमानमा समय बिताउँछौँ, तब मात्र सम्बन्धमा साँचो आत्मीयता आउँछ।

यह् विषयसंग सम्वन्धित एक प्रेरक सन्दर्भ:
दुई भिक्षु र युवतीको कथा:
दुई बौद्ध भिक्षुहरू एउटा नदी किनारमा पुगे। त्यहाँ एक सुन्दरी युवती नदी तर्न नसकेर रोइरहेकी थिइन्। भिक्षुहरूका लागि महिलालाई छुनु निषेध थियो। तर, जेठो भिक्षुले दयावश ती युवतीलाई आफ्नो काँधमा उठाएर नदी पार गराए र आफ्नो बाटो लागे।
केही घण्टा हिँडेपछि कान्छो भिक्षुले सहन नसकेर सोधे, “दाइ, हाम्रो नियम अनुसार त महिलालाई छनु हुँदैनथ्यो, तपाईंले त उसलाई काँधमै उठाउनुभयो नि?”
जेठो भिक्षुले मुस्कुराउँदै जवाफ दिए, “भाइ, मैले त उनलाई त्यही नदीकै किनारमा छोडेर आइसकेँ। तर तिमीले अहिलेसम्म उनलाई आफ्नो मनको काँधमा बोकिरहेका छौ?”
यो कथाले दिईरहेको सन्देश को हो भने कसरी हामी बितिसकेको घटनालाई मनमा बोकेर वर्तमान भारी बनाउँछौँ।

वर्तमानमा कसरी बाँच्ने? केही व्यावहारिक उपायहरू:

१. ‘५-४-३-२-१’ को नियम अपनाउने: जब मन धेरै भौँतारिन्छ, वरपरका ५ वटा वस्तु हेर्ने, ४ वटा कुरा महसुस गर्ने, ३ वटा आवाज सुन्ने, २ वटा कुरा सुँघ्ने र १ वटा कुराको स्वाद लिने। यसले मनलाई तुरुन्तै वर्तमानमा ल्याउँछ।
२. प्रविधिको सचेत प्रयोग: सामाजिक सञ्जालको अत्यधिक प्रयोगले हाम्रो ध्यान खण्डित गरिरहेको हुन्छ। दिनमा केही समय ‘डिजिटल डिटक्स’ गर्ने।
३. चेतनावश श्वास फेर्ने (Mindful Breathing): कार्यव्यस्तताका बीचमा पनि समय-समयमा एक मिनेटका लागि गहिरो श्वास लिने र छोड्ने प्रक्रियामा ध्यान दिने।
४. स्वीकारोक्ति (Acceptance): विगतमा भएका गल्तीहरूलाई अनुभवको रूपमा स्वीकार गर्ने र भविष्यका योजनाहरू बनाउने तर परिणामलाई वर्तमानकै कर्ममा छोडिदिने।

निष्कर्ष:
खुसी, शान्ति र सफलता कुनै भविष्यमा पाइने वस्तुहरू होइनन्। यी त वर्तमान पलमा जिउने कलाका बाइप्रोडक्ट (सह-उत्पादन) हुन्। विगत एउटा ‘रद्द भइसकेको चेक’ (Cancelled Cheque) हो भने भविष्य एउटा ‘प्रतिज्ञा पत्र’ (Promissory Note) मात्र हो। हामीसँग भएको नगद रुपैयाँ भनेको केवल ‘वर्तमान’ मात्र हो।
यदि हामीलाई जीवनमा साँचो अर्थमा खुसी हुनु छ, शान्तिको अनुभूति गर्नु छ र सफलताको शिखर चुम्नु छ भने, हामीले आजैबाट, अहिल्यैबाट वर्तमानमा बाँच्न सिक्नुपर्छ। बुद्धको देशका नागरिक हामी, बुद्धका विचारलाई र हाम्रा वेदका दर्शनहरूलाई केवल भाषण र लेखनमा मात्र सिमित राख्ने होइन, आफ्नो प्रत्येक श्वास र धड्कनमा उतार्न सकौँ।
वर्तमान नै जीवन हो, यसैमा बाँचौँ।
शुभकामना!

– गणेश जोशी