तोमनाथ उप्रेती:

उपसचिव, नेपाल सरकार:

मानिसले कहिल्यै रोटीको मात्र खोज गरेन। उसले अर्थको खोज पनि गर्‍यो। उसले उज्यालोको खोज पनि गर्‍यो। तर आजको युगमा खोजको दिशा बदलिएको छ। अब मानिस अर्थभन्दा बढी उत्तेजना खोज्दै छ। शान्तिभन्दा बढी सनसनी खोज्दै छ। क्षणिक आनन्द स्थायी मूल्यभन्दा महँगो बनेको छ। यहीँबाट डोपामिन अर्थतन्त्रको कथा सुरु हुन्छ।

मानव सभ्यताको इतिहासलाई नियाल्दा आदिम गुफादेखि कृत्रिम बुद्धिमत्ताको युगसम्म मानिसको यात्रा  बाँच्ने संघर्षको यात्रा मात्र थिएन त्यो चेतनाको विस्तारको यात्रा पनि थियो। प्रागैतिहासिक कालमा उसले आगोको आविष्कार गर्‍यो, ढुङ्गालाई औजार बनायो र आकाशका ताराहरूलाई नियाल्दै प्रकृतिसँग संवाद गर्न सिक्यो। कृषियुगमा उसले बीउ रोप्यो, नदीको किनारमा बस्ती बसाल्यो र भविष्यप्रतिको आशा खेती गर्न थाल्यो। सभ्यताहरू जन्मिए। लेखनको विकास भयो। पुस्तकालयहरू बने। दर्शन, विज्ञान, कला र साहित्यले मानव मस्तिष्कलाई केवल जानकारी होइन, विवेक पनि दिए।

औद्योगिक क्रान्तिले मानिसलाई अभूतपूर्व उत्पादन क्षमता दियो। मेसिनले श्रमलाई सहज बनायो। विद्युत्ले रातलाई उज्यालोमा रूपान्तरण गर्‍यो। त्यसपछि सञ्चार क्रान्ति आयो। रेडियो, टेलिभिजन, कम्प्युटर र अन्ततः इन्टरनेटले संसारलाई एउटा साझा गाउँमा बदलिदियो। ज्ञान अब सीमित वर्गको सम्पत्ति रहेन विश्वभरि फैलिने नदी बन्यो। तर प्रत्येक क्रान्तिले अवसरसँगै नयाँ चुनौती पनि बोकेर आयो।

एक्काइसौँ शताब्दीमा डिजिटल प्रविधि, स्मार्टफोन, सामाजिक सञ्जाल, बिग डेटा, एल्गोरिदम र कृत्रिम बुद्धिमत्ताले मानव जीवनको स्वरूप नै फेरिदिएका छन्। सूचना अब दुर्लभ छैन बरु अत्यधिक छ। समस्या अज्ञानको भन्दा बढी ध्यानको भएको छ। आज विश्वका ठूला प्रविधि कम्पनीहरूले वस्तु मात्र उत्पादन गर्दैनन् उनीहरूले मानव ध्यानलाई आर्थिक स्रोतमा रूपान्तरण गर्छन्। हाम्रो समय, हाम्रो एकाग्रता, हाम्रो रुचि र हाम्रो भावनासमेत बजारको हिस्सा बन्दै गएका छन्। यही नयाँ संरचनालाई धेरै चिन्तकहरूले डोपामिन अर्थतन्त्र भन्छन् जहाँ प्रत्येक क्लिक, प्रत्येक स्क्रोल, प्रत्येक सूचनाले मस्तिष्कमा क्षणिक आनन्दको तरङ्ग सिर्जना गर्छ र त्यसैलाई निरन्तर दोहोर्याउने अदृश्य चक्र निर्माण गर्छ। यसरी, हजारौँ वर्षको चेतनायात्रापछि मानवता यस्तो मोडमा आइपुगेको छ, जहाँ सबैभन्दा ठूलो प्रश्न प्रविधिको विकास होइन, चेतनाको संरक्षण बनेको छ।

डोपामिन कुनै शत्रु होइन। यो त हाम्रो मस्तिष्कको स्वाभाविक रसायन हो। यसले उत्साह दिन्छ। सिक्न प्रेरित गर्छ। नयाँ कुरा खोज्न उक्साउँछ। तर जब यही रसायन व्यापारको वस्तु बन्छ, तब समस्या सुरु हुन्छ। त्यसपछि ध्यान पनि किनबेच हुन्छ। समय पनि किनबेच हुन्छ। अन्ततः चेतना पनि किनबेच हुन थाल्छ।

आजको डिजिटल संसार एउटा विशाल बजार हो। यहाँ सामानभन्दा बढी मानिसको ध्यान बिक्री हुन्छ। प्रत्येक सूचना एउटा काँडो हो। प्रत्येक सूचना ध्वनि एउटा पासो हो। प्रत्येक ‘नोटिफिकेसन’ एउटा सानो ढोका हो, जसबाट हाम्रो एकाग्रता बाहिर निस्कन्छ। हामी मोबाइल चलाइरहेका छैनौँ। कहिलेकाहीँ मोबाइलले हामीलाई पनि चलाइरहेको हुन्छ।

एल्गोरिदमहरू अब अदृश्य निर्देशक बनेका छन्। उनीहरूले हामी के हेर्छौँ भन्ने मात्र तय गर्दैनन्। हामी के सोच्छौँ भन्ने दिशासमेत बनाइरहेका छन्। हाम्रो रुचि, हाम्रो क्रोध, हाम्रो हाँसो र हाम्रो डर सबैलाई उनीहरूले मापन गरिरहेका छन्। मानिस प्रयोगकर्ता जस्तो देखिन्छ। तर ऊ आफैँ उत्पादन बन्दै गएको छ।

क्षणिक सुखको यो उद्योग अत्यन्त कुशल छ। यसले धैर्यलाई पुरानो बनाउँछ। मौनतालाई निरस बनाउँछ। प्रतीक्षालाई असफलता ठहर गर्छ। सबै कुरा तुरुन्त चाहिन्छ। उत्तर तुरुन्त। मनोरञ्जन तुरुन्त। प्रशंसा तुरुन्त। यसरी बिस्तारै हाम्रो मन पनि ‘तुरुन्त’ भन्ने शब्दको बन्दी बन्छ।

एक समय पुस्तकले मानिसलाई लामो यात्रामा लैजान्थ्यो। एउटा पानाले अर्को पानासँग संवाद गर्थ्यो। एउटा विचारले अर्को विचारलाई जन्म दिन्थ्यो। अहिले केही सेकेन्डका भिडियोहरूले विचारको स्थान लिएका छन्। आँखाले धेरै देख्छ। तर मनले कम सम्झन्छ। सूचनाको समुद्र फैलिएको छ। ज्ञानको कुवा भने झन् गहिरो हुँदै गएको छ।

ध्यान मानव सभ्यताको सबैभन्दा बहुमूल्य सम्पत्ति हो। ध्यान बिना कुनै कला जन्मिँदैन। कुनै अनुसन्धान सम्पन्न हुँदैन। कुनै प्रेम परिपक्व हुँदैन। कुनै लोकतन्त्र पनि बलियो हुँदैन। ध्यान हराउनु केवल समय हराउनु होइन। भविष्य हराउनु हो।

डोपामिन अर्थतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो प्रभाव बालबालिका र युवामाथि देखिन्छ। उनीहरूको कल्पना बजारले लेख्न थालेको छ। उनीहरूको समय स्क्रिनले नाप्न थालेको छ। उनीहरूको आत्मविश्वास ‘लाइक’ र ‘भ्यु’को अंकगणितमा अडिन थालेको छ। जहाँ मूल्याङ्कन आत्माबाट होइन, एल्गोरिदमबाट हुन थाल्छ, त्यहाँ व्यक्तित्व बिस्तारै छायाँमा रूपान्तरित हुन्छ।

समाजमा यसको प्रभाव अझ गहिरो छ। संवाद छोटो हुँदै गएको छ। बहस आक्रोशमा बदलिँदै गएको छ। विचार ध्रुवीकरणमा सीमित हुँदै गएको छ। सत्यभन्दा सनसनी छिटो दौडिन्छ। विवेकभन्दा प्रतिक्रिया पहिले आइपुग्छ। यस्तो समाजमा आवाज धेरै हुन्छ। तर अर्थ कम हुन्छ।

प्रकृतिले भने अर्को पाठ पढाउँछ। नदी हतारिँदैन। रूख एकै दिनमा अग्लिँदैन। हिमालले कहिल्यै आफ्नो उचाइको प्रचार गर्दैन। सूर्यले आफ्नो प्रकाशको विज्ञापन गर्दैन। प्रकृतिका सबै महान् कामहरू धैर्यमा सम्पन्न हुन्छन्। केवल मानिसले मात्र अधैर्यलाई प्रगति ठान्न थालेको छ।

मानव इतिहासले हरेक युगमा कुनै न कुनै नशा देखेको छ। कहिले शक्तिको नशा। कहिले सम्पत्तिको। कहिले युद्धको। आजको नशा अदृश्य छ। यसको नाम डोपामिन हो। यसले शरीरभन्दा पहिले ध्यानलाई कब्जा गर्छ। ध्यानपछि समयलाई। समयपछि चरित्रलाई। अन्ततः यसले स्वतन्त्र इच्छामाथि नै प्रश्न उठाउँछ।

यद्यपि भविष्य निराशाजनक छैन। मानिसको सबैभन्दा ठूलो शक्ति प्रविधि होइन। चेतना हो। विवेक हो। आत्मनियन्त्रण हो। जसले आफ्नो ध्यान बचाउन सक्छ, उसले आफ्नो भविष्य बचाउन सक्छ। जसले आफ्नो मौनता जोगाउन सक्छ, उसले आफ्नो विचार पनि जोगाउन सक्छ। डिजिटल युगमा सबैभन्दा ठूलो विद्रोह स्क्रिनबाट भाग्नु होइन। स्क्रिनमाथि आफ्नो नियन्त्रण कायम गर्नु हो।

हामीलाई प्रविधिको विरोधी बन्नु आवश्यक छैन। हामीलाई प्रविधिको स्वामी बन्नु आवश्यक छ। उपकरण हातमा रहोस्। मनभित्र होइन। सूचना उपयोगी बनोस्। नियति होइन। डोपामिन प्रेरणाको स्रोत बनोस्। पराधीनताको होइन। यहीँबाट डिजिटल सभ्यताको नैतिक भविष्य सुरु हुन्छ।

आजको समयलाई “डोपामिन युग” भन्नु अत्युक्ति होइन। मोबाइल स्क्रिन, सामाजिक सञ्जाल, छोटा भिडियो, लाइक–कमेन्ट र तुरुन्तै प्राप्त हुने मनोरञ्जनले मानव मस्तिष्कलाई निरन्तर उत्तेजनामा राखिरहेको छ। डोपामिन आफैंमा नकारात्मक होइन यो प्रेरणा र उत्साहसँग जोडिएको रसायन हो। तर जब यही डोपामिन क्षणिक सुखको दास बन्छ, तब विवेक कमजोर हुन थाल्छ। विवेक भनेको दीर्घकालीन हित र क्षणिक आकर्षणबीच सही छनोट गर्ने चेतन क्षमता हो, जुन आज गम्भीर संकटमा छ।

डोपामिन युगमा विवेकको अभ्यास व्यक्तिगत मात्र होइन, सामाजिक जिम्मेवारी पनि हो। विवेकशील व्यक्ति अफवाहमा होइन, तथ्यमा विश्वास गर्छ; तुलना होइन, आत्मविकासमा केन्द्रित हुन्छ। यही विवेकले जिम्मेवार नागरिक, संवेदनशील मानव र सन्तुलित समाज निर्माण गर्छ। अन्ततः, डोपामिन क्षणिक सुख दिन सक्छ, तर विवेकले मात्र दीर्घकालीन शान्ति र अर्थपूर्ण जीवन सुनिश्चित गर्छ।

मानव जीवनको सच्चा सार आत्मविकासमा निहित हुन्छ। आत्मविकास कुनै बाह्य उपलब्धि, लोकप्रियता वा भौतिक सम्पन्नताबाट तय हुँदैन; यसको मूल आधार इच्छाशक्ति र आत्मिक शान्ति हुन्। आजको “डोपामिन युग” मा, जहाँ क्षणिक आनन्द, स्क्रिन–उत्तेजना र तुरुन्त सन्तुष्टिले मानव चेतनालाई निरन्तर प्रभावित गरिरहेको छ, आत्मविकासको यो मार्ग अझ चुनौतीपूर्ण तर अझै आवश्यक बनेको छ। यही सन्दर्भमा विवेकको अभ्यास अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

डोपामिन युगमा मन अत्यन्त चञ्चल बनेको छ। निरन्तर सूचना, नोटिफिकेसन र दृश्य उत्तेजनाले ध्यान विखण्डित भएको छ। यही चञ्चल मनलाई स्थिर बनाउने माध्यम विवेकपूर्ण अभ्यासहरू हुन्—ध्यान, योग, प्राणायाम, आत्मनिरीक्षण र सकारात्मक चिन्तन। यी अभ्यासहरूले डोपामिनको अति–उपयोगलाई सन्तुलनमा ल्याउँदै मनलाई केन्द्रित बनाउँछन्। गौतम बुद्धले पनि मनलाई शत्रु होइन, मित्र बनाउन सल्लाह दिएका छन्।

आजको जेन–जी पुस्ता विशेषगरी यस चुनौतीको केन्द्रमा छ। प्रविधि र सामाजिक सञ्जालमा हुर्किएको यो पुस्ता बाह्य छवि, शरीर र लोकप्रियताको दबाबमा बाँचिरहेको छ। तुलना, आत्मसम्मानको संकट र मानसिक थकान जेनजीका साझा अनुभव बन्दै गएका छन्। तर जेनजी पुस्ताले केवल उपभोक्ता बन्ने होइन, विवेकशील प्रयोगकर्ता बन्ने जिम्मेवारी पनि बोकेको छ।

डोपामिन युगमा विवेकको अभ्यास सामाजिक जिम्मेवारी पनि हो। विवेकशील व्यक्ति अफवाहभन्दा सत्य रोज्छ, घृणाभन्दा करुणा र प्रतिस्पर्धाभन्दा आत्मविकास। जेन–जी पुस्ताले प्रविधि र मिडियालाई सिर्जनात्मकता, ज्ञान र समाजसेवाको माध्यम बनाउन सक्छ। यही विवेकले नेतृत्व क्षमता, सामाजिक संवेदनशीलता र दीर्घकालीन प्रभाव जन्माउँछ।

प्रश्न प्रविधिको होइन। प्रश्न मानिसको हो। प्रश्न मोबाइलको होइन। प्रश्न मनको हो। प्रश्न डोपामिनको होइन। प्रश्न विवेकको हो। भविष्य कृत्रिम बुद्धिमत्ताले मात्र निर्माण गर्ने छैन। भविष्य त्यो मानिसले निर्माण गर्नेछ, जसले उत्तेजनाको आँधीबीच पनि आफ्नो चेतनाको दीप निभ्न दिने छैन। किनकि सभ्यताको अन्तिम सीमा प्रविधि होइन। जागृत मानव चेतना हो।

Bottom of Form

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङमा कार्यरत छन्)