काठमाडौँ– बिहानैदेखि हातमा खाली एलपीजी ग्यास सिलिन्डर बोकेर डिलरको गेटअगाडि पालो कुर्ने दृश्य यतिबेला काठमाडौं उपत्यकासहित देशका विभिन्न स्थानमा फेरि देखिन थालेको छ। खाना पकाउने ग्यासको आपूर्ति सहज रहेको सरकारी दाबी भइरहँदा उपभोक्ताले भने एउटा सिलिन्डरका लागि घण्टौँ लाइन बस्नुपर्ने, कतिपयले दिनौँसम्म कुर्नुपर्ने अवस्था भोगिरहेका छन्। यसले सरकारी तथ्याङ्क र उपभोक्ताको दैनिक भोगाइबीचको ठूलो अन्तरलाई उजागर गरेको छ।

विशेषगरी बालाजु औद्योगिक क्षेत्रस्थित ग्यास डिलर तथा अन्य वितरण केन्द्रहरूमा बिहानैदेखि लामो लाइन लाग्ने क्रम बढेको छ। धेरै उपभोक्ता खाली सिलिन्डर बोकेर पालो कुरिरहेका देखिन्छन्। कतिपयलाई त्यसै दिन ग्यास मिल्छ भने कतिपयले “आज सकियो, भोलि आउनुस्” भन्ने जवाफ लिएर घर फर्किनुपरेको छ।

उपभोक्ताहरूका अनुसार घरमा ग्यास सकिएपछि विकल्पको अभाव हुन्छ। विद्युत् चुलो सबैका लागि सहज छैन, इन्डक्सन चलाउन पर्याप्त विद्युत् आपूर्ति वा उपयुक्त भाँडाकुँडा सबैसँग हुँदैन। त्यसैले एलपीजी ग्यास नै अधिकांश परिवारको मुख्य खाना पकाउने माध्यम बनेको छ। यस्तो अवस्थामा आपूर्तिमा आएको सामान्य अवरोधले पनि दैनिक जीवनमा प्रत्यक्ष असर पार्ने गरेको छ।

यता नेपाल आयल निगम भने बजारमा ग्यासको कुनै अभाव नरहेको दाबी गरिरहेको छ। निगमका अनुसार आवश्यक परिमाणमा ग्यास आयात भइरहेको छ र वितरण प्रक्रिया पनि नियमित छ। निगमले देखिएको समस्या समग्र अभाव नभई वितरण व्यवस्थापन, मागको चाप र बजारको मनोवैज्ञानिक प्रभावसँग जोडिएको बताउँदै आएको छ।

निगमका अनुसार फागुनको अन्तिमतिरदेखि केही समय आधा भरिएका सिलिन्डर वितरण गरिएको थियो। त्यसपछि असारको अन्त्यदेखि पुनः पूरा भरिएका सिलिन्डर वितरण सुरु भएपछि बजारमा माग एकाएक बढेको छ। पहिले आधा ग्यास पाएका उपभोक्ताले छिट्टै पुनः ग्यास लिनुपर्ने अवस्था बनेको र अहिले सबैले पूरा सिलिन्डर खोज्दा वितरण केन्द्रमा एकैपटक भीड बढेको निगमको विश्लेषण छ।

यद्यपि उपभोक्ताको अनुभव भने फरक छ। उनीहरूका अनुसार ग्यास उपलब्ध भएको भए खाली सिलिन्डर बोकेर दिनौँ लाइन बस्नुपर्ने अवस्था आउने थिएन। बजारमा ग्यास पाइने निश्चित समय नहुँदा कामकाजी व्यक्तिलाई झन् समस्या भइरहेको छ। कार्यालय छोडेर ग्यास लिन जानुपर्ने, लाइनमा बसेपछि पनि ग्यास नपाउने अवस्था दोहोरिन थालेको उनीहरूको गुनासो छ।

ऊर्जा तथा उपभोग्य वस्तुको आपूर्ति व्यवस्थापनमा यस्ता समस्या नयाँ भने होइनन्। विगतमा पनि चाडपर्व नजिकिँदा, ढुवानीमा अवरोध हुँदा वा बजारमा हल्ला फैलिँदा ग्यास वितरण प्रभावित हुने गरेको इतिहास छ। त्यसैले अहिले पनि कतिपय उपभोक्ताले भविष्यमा अझ अभाव हुन सक्ने अनुमान गर्दै आवश्यकताभन्दा चाँडै सिलिन्डर भर्न खोज्दा मागको चाप अझ बढेको देखिन्छ।

विज्ञहरूका अनुसार वास्तविक समस्या केवल आयातको मात्र होइन, वितरण प्रणालीको पनि हो। कुनै क्षेत्रमा पर्याप्त ग्यास पुग्दा अर्को क्षेत्रमा अभाव देखिनु, डिलरहरूमा असमान वितरण हुनु, मागको सही पूर्वानुमान नहुनु तथा उपभोक्तालाई स्पष्ट सूचना नपुग्नुले समस्या झन् जटिल बन्ने गरेको छ। आपूर्ति सहज रहेको दाबी गर्ने निकायले बजारमा देखिएको वास्तविक अवस्थाको पनि निरन्तर अनुगमन गर्नुपर्ने उनीहरूको सुझाव छ।

यसबीच उपभोक्ता अधिकारकर्मीहरूले बजारको अवस्थाबारे पारदर्शी सूचना सार्वजनिक गर्न र कृत्रिम अभाव तथा कालोबजारी हुन नदिन नियमित अनुगमन गर्न सरकारसँग आग्रह गरेका छन्। यदि आपूर्ति पर्याप्त छ भने कुन क्षेत्रमा कति ग्यास पुगेको छ, वितरणको अवस्था कस्तो छ र उपभोक्ताले कहिले सहज रूपमा ग्यास पाउनेछन् भन्ने जानकारी समयमै उपलब्ध गराउनुपर्ने उनीहरूको भनाइ छ।

नेपालमा एलपीजी ग्यास घरेलु ऊर्जा स्रोतको प्रमुख आधार बनेको छ। लाखौँ परिवार दैनिक खाना पकाउन यही इन्धनमा निर्भर छन्। त्यसैले केही दिनको वितरण अवरोधले पनि ठूलो संख्यामा परिवारको दैनिकी प्रभावित हुन्छ। यसले ऊर्जा सुरक्षासँगै वैकल्पिक खाना पकाउने प्रविधिको विस्तार आवश्यक रहेको बहसलाई पनि पुनः अघि ल्याएको छ।

अहिलेसम्म नेपाल आयल निगमले ग्यासको आपूर्ति सामान्य रहेको दाबी दोहोर्याइरहेको छ। तर वितरण केन्द्रअगाडि खाली सिलिन्डर बोकेर पालो कुर्दै गरेका उपभोक्ताको दृश्यले भने बजारमा सहज आपूर्तिको अनुभूति अझै हुन नसकेको स्पष्ट देखाउँछ। सरकारी दाबी र उपभोक्ताको भोगाइबीचको यही अन्तर अहिलेको ग्यास वितरण व्यवस्थाको सबैभन्दा ठूलो चुनौती बनेको छ।