तोमनाथ उप्रेती:

मानव सभ्यताको इतिहास हेर्दा एउटा सत्य प्रकट।मानवीय चेतना, नैतिकता, करुणा र विवेकको निरन्तर विस्तार हो। ढुंगे युगदेखि सूचना युगसम्म आइपुग्दा मानिसले असंख्य उपकरण बनायो। चक्का बनायो, आगोको उपयोग गर्‍यो, मुद्रणयन्त्र आविष्कार गर्‍यो, विद्युत् पत्ता लगायो, इन्टरनेट निर्माण गर्‍यो। तर कृत्रिम बुद्धिमत्ता यिनै आविष्कारहरूको अर्को कडी मात्र होइन। यो यस्तो युगान्तकारी घटना हो जसले पहिलोपटक मानिसलाई आफ्नै बुद्धिसँग तुलना गर्न बाध्य बनाएको छ। अब प्रश्न ‘मेसिनले के गर्न सक्छ?’ भन्ने होइन; प्रश्न त ‘मानिस वास्तवमा को हो?’ भन्ने बनेको छ।

कृत्रिम बुद्धिमत्ताले ज्ञानको उत्पादन, भाषाको प्रयोग, निर्णय प्रक्रियाको विश्लेषण र सिर्जनात्मक कार्यसमेत गर्न थालेपछि सभ्यताले एउटा नयाँ दार्शनिक मोड लिएको छ। युगौँदेखि बुद्धिलाई मानवको विशेषता मानिएको थियो। आज त्यही बुद्धिको केही पक्ष मेसिनले अनुकरण गर्न थालेपछि मानिसले आफ्नो वास्तविक विशिष्टता पुनः खोज्नुपर्ने अवस्था आएको छ। यदि गणना, स्मरणशक्ति, विश्लेषण र भाषिक अभिव्यक्ति मात्र बुद्धिको प्रमाण हो भने मानिस र मेसिनबीचको भिन्नता कहाँ रहन्छ? यही प्रश्न आधुनिक सभ्यताको सबैभन्दा गहिरो दार्शनिक चुनौती बनेको छ।

पूर्वीय दर्शनले सदियौँदेखि एउटा कुरा दोहोर्‍याउँदै आएको छ।ज्ञानभन्दा उच्च आत्मज्ञान हो। उपनिषद्हरूले ‘आत्मानं विद्धि’ अर्थात् ‘आफूलाई चिन्नू’ भन्ने शिक्षा दिएका छन्। भगवद्गीताले बाह्य विजयभन्दा आत्मविजयलाई श्रेष्ठ मानेको छ। बुद्धले संसार परिवर्तन गर्नुभन्दा पहिले मन परिवर्तन गर्नुपर्ने बताएका छन्। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले लाखौँ पुस्तक पढ्न सक्छ, करोडौँ तथ्य विश्लेषण गर्न सक्छ, केही सेकेन्डमा हजारौँ उत्तर दिन सक्छ। तर उसले करुणा अनुभव गर्न सक्दैन। उसले मौनताको आनन्द चिन्न सक्दैन। उसले आत्मबोध प्राप्त गर्न सक्दैन।

आजको विश्वमा सूचनाको अभाव छैन। बरु सूचनाको विस्फोट भएको छ। तर सूचना बढ्दै जाँदा विवेक पनि त्यति नै बढेको छ भन्ने निश्चित छैन। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले मानिसलाई अझ छिटो उत्तर दिन सिकाएको छ, तर सही प्रश्न सोध्न भने सिकाएको छैन। दर्शनले सदैव उत्तरभन्दा प्रश्नलाई महत्त्व दिएको छ। किनकि प्रश्नले चेतना जगाउँछ, जबकि उत्तरले केवल जानकारी दिन सक्छ।

सभ्यताको इतिहासले अर्को गहिरो शिक्षा पनि दिन्छ। कुनै पनि सभ्यता प्रविधिको कमीले मात्र पतन भएको छैन। नैतिक पतन, अन्याय, लोभ, अहङ्कार र आत्मविस्मृतिका कारण सभ्यताहरू कमजोर भएका छन्। रोमन साम्राज्यसँग अद्भुत इन्जिनियरिङ थियो, तर नैतिक आधार कमजोर हुँदै जाँदा त्यो टिक्न सकेन। बीसौँ शताब्दीले विज्ञानमा अभूतपूर्व उन्नति गर्‍यो, तर त्यही शताब्दीले विश्वयुद्ध, आणविक बम र नरसंहार पनि देख्यो। यसले बुद्धि मात्र पर्याप्त हुँदैन बुद्धिलाई मार्गदर्शन गर्ने विवेक आवश्यक हुन्छ भन्ने एउटा शाश्वत सत्य प्रमाणित गर्‍यो।।

कृत्रिम बुद्धिमत्ता पनि यही दोबाटोमा उभिएको छ। यो मानवताको महान् सहयात्री बन्न सक्छ, वा मानवका कमजोरीहरूलाई हजारौँ गुणा बढाउने माध्यम पनि बन्न सक्छ। आज मानिसले दक्षतालाई नै प्रगति ठान्न थालेको छ। छिटो निर्णय, छिटो सेवा, छिटो उत्पादन यी सबै कुरा गति केन्द्रित हुँदै गएका छन्। तर गति र प्रगति एउटै कुरा होइनन्। दिशा नभएको वेगले मानिसलाई गन्तव्यमा होइन, दुर्घटनातर्फ लैजान सक्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले निर्णय प्रक्रियालाई तीव्र बनाउँछ, तर निर्णयको नैतिक औचित्य निर्धारण गर्न सक्दैन। उसले ‘के सम्भव छ?’ भन्ने प्रश्नको उत्तर दिन सक्छ; ‘के उचित छ?’ भन्ने प्रश्नको होइन।

यही कारणले भविष्यको शिक्षा केवल विज्ञान, प्रविधि र गणितमा सीमित हुन सक्दैन। दर्शन, साहित्य, इतिहास, कला, मनोविज्ञान र नैतिक शिक्षाको महत्त्व झन् बढ्नेछ। किनकि प्रविधिले मानिसलाई दक्ष बनाउँछ, तर दर्शनले मानिसलाई उत्तरदायी बनाउँछ। विज्ञानले शक्ति दिन्छ, नैतिकताले त्यस शक्तिको दिशा निर्धारण गर्छ। सूचना ज्ञान दिन सक्छ, तर साहित्यले संवेदना दिन्छ। संवेदनाविहीन ज्ञान अन्ततः विनाशकारी बन्न सक्छ।

कृत्रिम बुद्धिमत्ताले अर्को गहिरो प्रश्न पनि उठाएको छ सिर्जनशीलता भनेको वास्तवमा के हो? यदि मेसिनले कविता लेख्न सक्छ, चित्र बनाउन सक्छ, संगीत रचना गर्न सक्छ भने मौलिकता कहाँ रहन्छ? यसको उत्तर सिर्जनाको परिणाममा होइन, सिर्जनाको अनुभूतिमा लुकेको छ। मानिसले कविता केवल शब्दबाट लेख्दैन। उसले पीडा, प्रेम, विछोड, आशा, स्मृति र आत्मानुभूतिलाई शब्द दिन्छ। मेसिनले शैली अनुकरण गर्न सक्छ, तर जीवन अनुभव गर्न सक्दैन। त्यसैले मानव सिर्जनशीलताको मूल स्रोत चेतना हो, सूचना होइन।

सभ्यताको अर्को आधार विश्वास हो। परिवार विश्वासमा टिक्छ। समाज विश्वासमा चल्छ। लोकतन्त्र विश्वासमा उभिन्छ। अर्थतन्त्र पनि अन्ततः विश्वासमै आधारित हुन्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता सफल हुनका लागि पनि मानिसले त्यसमाथि विश्वास गर्नुपर्छ। तर विश्वास पारदर्शिता, उत्तरदायित्व, न्याय र नैतिक व्यवहारबाट निर्माण हुन्छ। त्यसैले कृत्रिम बुद्धिमत्ताको भविष्य केवल प्रविधिगत प्रश्न होइन; यो सामाजिक, सांस्कृतिक र नैतिक प्रश्न पनि हो।

आज संसारले कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई मानवसँग प्रतिस्पर्धीका रूपमा चित्रित गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ। वास्तवमा कृत्रिम बुद्धिमत्तामानिसको प्रतिस्पर्धी होइन; मानिसभित्रको आलस्य, विवेकहीनता र नैतिक शून्यताको प्रतिस्पर्धी हो। यदि मानिसले सोच्न छोड्यो भने कृत्रिम बुद्धिमत्ताले सोचिदिनेछ। यदि मानिसले लेख्न छोड्यो भने कृत्रिम बुद्धिमत्ताले लेखिदिनेछ। यदि मानिसले निर्णय गर्न छोड्यो भने कृत्रिम बुद्धिमत्ताले सुझाव दिनेछ। तर यदि मानिसले आत्मचिन्तन गर्न छोड्यो भने त्यसको विकल्प कुनै मेसिनसँग हुनेछैन। आत्मबोधको स्थान कुनै एल्गोरिद्मले लिन सक्दैन।

यसैले भविष्यको सभ्यता ‘स्मार्ट’ मात्र भएर पुग्दैन; त्यो विवेकी पनि हुनुपर्छ। स्मार्ट सहर बनाउन सजिलो छ, तर विवेकी समाज बनाउन कठिन छ। स्मार्ट उपकरण किन्न सकिन्छ, तर चरित्र किन्न सकिँदैन। कृत्रिम बुद्धिमत्ता विकास गर्न सकिन्छ, तर मानवीय करुणा निर्माण गर्न दीर्घ सांस्कृतिक साधना आवश्यक पर्छ।

मानव इतिहासको प्रत्येक युगले एउटा परीक्षा दिएको छ। कुनै युगले आगोको प्रयोग सिकायो। कुनै युगले औद्योगिक क्रान्तिको शक्ति दियो। कुनै युगले आणविक ऊर्जा दियो। आजको युगले कृत्रिम बुद्धिमत्ता दिएको छ। तर इतिहासले सधैँ एउटै प्रश्न सोधेको छ। मानिसले आफ्नो शक्तिको प्रयोग कसरी गर्छ? यही प्रश्न आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ।

कृत्रिम बुद्धिमत्ताले मानव सभ्यताको अन्त्य गर्ने वा त्यसलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याउने निर्णय मेसिनले गर्ने छैन। त्यो निर्णय मानवको नैतिक चेतना, दार्शनिक दृष्टि र आत्मबोधले गर्नेछ। एल्गोरिद्मले तथ्यहरूको विश्लेषण गर्न सक्छ, तर सत्यको अनुभूति गर्न सक्दैन। उसले सम्भावनाहरूको गणना गर्न सक्छ, तर जीवनको अर्थ खोज्न सक्दैन। त्यसैले सभ्यताको भविष्य कृत्रिम बुद्धिमत्ताको क्षमताभन्दा बढी मानव विवेकको गहिराइमा निर्भर रहनेछ।

जब मानिसले प्रविधिलाई सेवक बनाउँछ र चेतनालाई स्वामी बनाउँछ, तब सभ्यता फस्टाउँछ। तर जब प्रविधि स्वामी बन्छ र चेतना सेवकमा सीमित हुन्छ, तब सभ्यताको आत्मा बिस्तारै क्षीण हुँदै जान्छ। त्यसैले भविष्यको सबैभन्दा ठूलो चुनौती अझ बुद्धिमान् मेसिन बनाउनु होइन; अझ सचेत, करुणामय, विवेकी र आत्मज्ञानी मानव बनाउनु हो। कृत्रिम बुद्धिमत्ताको युगमा मानव सभ्यताको वास्तविक विजय प्रविधिको उत्कर्षमा होइन, मानवीय चेतनाको पुनर्जागरणमा निहित रहनेछ।