तोमनाथ उप्रेती:

उपसचिव, नेपाल सरकार:

मानव सभ्यताको विकास विवेक र मानवताको निरन्तर विस्तारको इतिहास पनि हो। मानिसलाई अन्य प्राणीभन्दा विशिष्ट बनाउने तत्व बुद्धिलाई सत्य, न्याय, करुणा र नैतिकताको दिशामा प्रयोग गर्ने विवेक हो। ज्ञानले सूचना दिन सक्छ, बुद्धिले समाधान खोज्न सक्छ, तर विवेकले सही र गलत, न्याय र अन्याय तथा स्वार्थ र परमार्थबीच भेद गर्न सिकाउँछ। यही कारणले विवेक मानव अस्तित्वको नैतिक केन्द्र हो, जहाँबाट मानवत्वको वास्तविक यात्रा आरम्भ हुन्छ।

आजको विश्व अभूतपूर्व वैज्ञानिक उपलब्धि र प्रविधिगत उन्नतिको युगमा प्रवेश गरिसकेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जैविक प्रविधि, डिजिटल सञ्जाल र विश्वव्यापी सञ्चारले मानव जीवनलाई अभूतपूर्व रूपमा परिवर्तन गरेका छन्। तर यिनै उपलब्धिका बीच हिंसा, युद्ध, असहिष्णुता, चरम उपभोक्तावाद, वातावरणीय संकट, सामाजिक असमानता र मानसिक अशान्ति पनि तीव्र हुँदै गएका छन्। यसले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाउँछ ज्ञान र प्रविधि बढ्दै जाँदा पनि किन मानवता कमजोर हुँदै गएको छ? यसको उत्तर विवेकको अभावमा खोज्नुपर्छ। विवेकविहीन ज्ञानले शक्ति त दिन सक्छ, तर दिशाबोध दिन सक्दैन।

पूर्वीय दर्शन, विशेषतः श्रीमद्भगवद्गीता, उपनिषद् र बौद्ध दर्शनले आत्मचेतना, करुणा र विवेकलाई जीवनको सर्वोच्च मूल्य मानेका छन्। गीता निष्काम कर्म र समत्वको शिक्षा दिन्छ। उपनिषद् आत्मबोधलाई ज्ञानको चरम अवस्था मान्छन्। बुद्धले करुणा र प्रज्ञालाई मुक्तिको आधार ठहर गर्छन्। यी सबै दृष्टिकोणले एउटै सन्देश दिन्छन् विवेक जागृत नभएसम्म मानवता पूर्ण हुँदैन। साँचो प्रगति बाह्य विजयमा होइन, अन्तर्मनको उज्यालोमा निहित हुन्छ।

मनको उज्यालो चेतनाको उच्चतम अवस्था हो, जहाँ व्यक्ति आफ्ना विचार, भावना र कर्मको पूर्ण निरीक्षण गर्न सक्षम हुन्छ। प्लेटो र अरिष्टोटलका दर्शनले पनि चेतनालाई जीवनको मार्गदर्शक शक्ति मान्छन्। जब मन उज्यालो हुन्छ, तब अहंकार, द्वेष, लोभ र मोहले मानिसलाई नियन्त्रण गर्न सक्दैन। मनको उज्यालोले जीवनमा धैर्यता, संयम, विवेक र निःस्वार्थ प्रेमको विकास गर्छ।

पौराणिक दृष्टान्तहरू यसलाई प्रमाणित गर्छन्। रावण, दुर्योधन र हिरण्यकश्यप शक्तिशाली भए पनि आफ्नो अहंकार, लोभ र द्वेषकै कारण पतन भए। यसरी, मानवत्व केवल ज्ञान वा शक्ति होइन, मनको उज्यालो, आत्मशुद्धि र नैतिक अनुशासनबाट निर्माण हुन्छ।हिन्दू, बौद्ध र अन्य पूर्वीय ग्रन्थहरूले मनको उज्यालोलाई प्रतीकात्मक रूपमा देखाएका छन्। उदाहरणका लागि, रामायणमा भगवान रामको जीवन सत्य, करुणा र धैर्यको प्रतिमूर्ति हो। उनका विचार, भावना र कर्म उज्यालो मनको प्रतिफल हुन्। सीताको चरित्रमा सहनशीलता, धैर्य र प्रेमको उज्यालो देखिन्छ।

त्यस्तै, महाभारतमा भीष्म, धर्मराज युधिष्ठिर र अर्जुनको जीवनले मनको प्रकाश र मानवत्वको सम्बन्ध स्पष्ट पार्छ। भीष्मको शपथ, युधिष्ठिरको सत्यप्रियता र अर्जुनको आत्मनियन्त्रण—यी सबै गुणहरू उज्यालो मनको प्रतिफल हुन्। साहित्यले पनि यस भावलाई प्रकट गर्छ, जहाँ उज्यालो मनले मात्र व्यक्ति नायक, नेता र समाजको प्रेरणा बन्न सक्छ।आध्यात्मिक दृष्टिले, मनको उज्यालो आत्माको प्रतिबिम्ब हो। जब आत्मा जागरूक हुन्छ, तब मन स्वतः शुद्ध, स्थिर र सकारात्मक हुन्छ। बुद्ध दर्शनमा यसलाई ‘चित्तशुद्धि’ भनिन्छ—मनको शुद्धता, स्थिरता र ध्यान। चित्तशुद्धि बिना व्यक्ति आत्मज्ञान, करुणा र मानवत्वको वास्तविक अनुभूति गर्न असमर्थ हुन्छ।

योग, ध्यान, प्राणायाम र सत्कर्मले मानसिक ऊर्जा उज्यालो बनाउँछ। मन उज्यालो भएपछि निर्णय स्पष्ट, क्रियाशीलता प्रभावकारी र व्यवहार नैतिक हुन्छ। साँचो मानव हुनु  बाह्य शक्ति, पद वा धनी हुनु होइन; साँचो मानव हुनु  मनको उज्यालो र नैतिक शक्ति मार्फत समाज र आत्माको उन्नति सुनिश्चित गर्नु हो।मनको उज्यालोले मात्र समाजमा मानवत्वको विकास सम्भव छ। जहाँ व्यक्तिको मन शुद्ध, करुणामय र निष्पक्ष हुन्छ, त्यहाँ समाजमा न्याय, समानता र सहयोगको वातावरण सिर्जना हुन्छ। सार्वजनिक सेवामा कार्यरत व्यक्तिको मन उज्यालो भए मात्र प्रशासनिक निर्णय पारदर्शी, निष्पक्ष र समाजहितकारी हुन्छ।

नकारात्मक भावना—लोभ, द्वेष, ईर्ष्याले समाजमा असन्तुलन, भ्रष्टाचार र हिंसा निम्त्याउँछ। त्यसैले, केवल व्यक्तिको मात्र नभई राष्ट्र र समाजको समग्र विकासका लागि मन उज्यालो हुनु अत्यावश्यक छ।साँचो मानव हुनु  केवल भौतिक उपलब्धिमा सीमित नभई मनको उज्यालो, नैतिक शक्ति र आत्मज्ञानमा आधारित जीवन व्यतित गर्नु हो। मन उज्यालो राखेर मात्र हामी समाज, परिवार र राष्ट्रमा मानवता, स्थायित्व र सन्तुलन ल्याउन सक्छौं।

समाज शान्ति खोज्छ। तर समाजको मूल आधार व्यक्ति हो। अशान्त व्यक्ति मिलेर स्थिर समाज जन्मँदैन। शान्त अन्तर्मनले मात्र सहअस्तित्व सम्भव हुन्छ। त्यसैले, समाज सुधारको बाटो व्यक्ति–सुधार हो। व्यक्ति सुधारको बाटो अन्तर्मनको शुद्धि हो।हिन्दू योगले ध्यानमार्फत अन्तर्मनलाई निखार्छ। बौद्ध दर्शनले करुणा र माया मार्फत आत्मालाई पवित्र बनाउँछ।

शुद्ध चेतनाले द्वेषलाई भङ्ग गर्छ। यसले मानिसलाई ‘म’ बाट ‘हामी’ तर्फ डोर्याउँछ। जब आत्माले भिन्नताको पर्दा हटाउँछ, तब सामाजिक मेलमिलाप जन्मिन्छ। जात, धर्म, भाषा, पद यी सबै कृत्रिम भित्ताहरू भत्किन्छन्। शुद्ध आत्मा केवल मानवताको भाषा बोल्छ।सामाजिक सद्भाव कुनै व्यवस्थाले मात्र ल्याउन सक्दैन। कानुनले दण्ड दिन सक्छ, तर प्रेम जन्माउन सक्दैन। प्रेम र भाईचारो अन्तर्मनको उज्यालोबाट मात्र जन्मिन्छ।

अध्यात्मिक अभ्यासहरू जस्तै योग, ध्यान, प्रार्थना र आत्मचिन्तन— यी आत्मिक औषधिहरू हुन्। यसले मनलाई शान्त गर्छ। शरीरलाई स्वस्थ बनाउँछ। चेतनालाई बल दिन्छ। यसले जीवनलाई सन्तुलित बनाउँछ।अध्यात्मले मानवलाई भयबाट मुक्त गर्छ। धर्मले ‘पाप गर्छौ भने दण्ड भोग्छौ’ भन्छ। तर अध्यात्म भन्छ— ‘सद्गुणमा आकर्षित हो, तब दण्डको भय नै रहँदैन।’ धर्म नियमन हो। अध्यात्म आत्मजागरण हो।

संस्कार र आचरण पनि अन्तर्मनसँग गाँसिएका छन्। शुद्ध अन्तर्मनले असल संस्कार जन्माउँछ। असल संस्कारले सद्व्यवहार जन्माउँछ। सद्व्यवहारले समाजलाई नैतिक र स्थिर बनाउँछ। यसरी, अध्यात्म, अन्तर्मन र समाज एउटै शृङ्खलाका कडिहरू हुन्।सत्य के हो भने, बाह्य व्यवस्था सुधार्नुअघि भित्री व्यवस्था सुधार्नुपर्छ। यदि अन्तर्मन असन्तुलित छ भने, बाह्य सुधार असफल हुन्छ। तर अन्तर्मन शुद्ध भयो भने, समाज स्वतः शुद्ध हुन्छ।
अध्यात्म बिना जीवन अधुरो हुन्छ। अन्तर्मन शुद्ध बिना समाज अस्थिर हुन्छ। शुद्ध चेतनाले मात्र करुणा, समानता र सद्भाव जन्माउँछ। त्यसैले, अध्यात्म मार्गले आत्म–परिष्कार गरौं। आत्म–परिष्कारले सामाजिक सहअस्तित्व सुनिश्चित गर्छ। यही नै दिगो समाज निर्माणको शाश्वत सूत्र हो।

अध्यात्म जीवनको आभूषण हो। यसले मानिसलाई भित्री संसारसँग भेट गराउँछ। बाहिरका आडम्बरहरू क्षणभंगुर हुन्, तर अन्तर्मनको सत्य चिरन्तन हुन्छ।अध्यात्म कर्मकाण्ड होइन। यो आत्मअन्वेषणको बाटो हो। ऋषिमनीषीहरूले यसलाई सत्य, आत्मा र परमात्माको सन्देशका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। अध्यात्मले भन्छ— आत्मालाई शुद्ध गर, चेतनालाई जागृत गर, अनि मात्र जीवन अर्थपूर्ण हुन्छ।शुद्ध अन्तर्मन अहंकार, ईर्ष्या, क्रोध र लोभबाट मुक्त हुन्छ। यस्ता विकृतिहरूले चेतनालाई प्रदूषित गर्छन्। जब चेतना मलिन हुन्छ, व्यवहार असन्तुलित हुन्छ। जब चेतना शुद्ध हुन्छ, व्यवहार करुणामय हुन्छ।मानव जीवनको लक्ष्य बाहिरी सम्पत्ति होइन। यो आन्तरिक सम्पत्ति हो। विवेक, धैर्य, करुणा र सहिष्णुता— यी नै अमूल्य सम्पत्ति हुन्। यिनको उदय अन्तर्मनको शुद्धताबाट मात्र सम्भव हुन्छ।

आत्मिक परिष्कार  अहंकार, ईर्ष्या, द्वेष र लोभको चपेटाबाट चेतनालाई मुक्त गर्ने प्रक्रिया हो। जब मनुष्य आफ्नो अस्तित्वलाई परम सत्यसँग जोड्छ, तब उसको आचरणमा शुद्धता झल्किन्छ। शब्दमा मधुरता, व्यवहारमा करुणा र सोचमा व्यापकता आउँछ। यही शुद्धता नै सहअस्तित्वको बीज हो। किनकि सहअस्तित्व शारीरिक नजिकताले होइन, आत्मिक निकटताले जन्म लिन्छ।

मानवीय सहअस्तित्वको आधार परस्पर विश्वास हो। विश्वास तब मात्र जन्मिन्छ जब हामीभित्र कपट, लोभ वा स्वार्थको छाया छैन। यदि अन्तरात्मा असत्यले आच्छादित छ भने, सम्बन्धमा विश्वास टिक्दैन। त्यसैले, आत्मिक परिष्कारलाई सामाजिक सद्भावको जरुरी पूर्वशर्त भन्न सकिन्छ। आत्मा निर्मल भयो भने समाजमा समरसता स्वाभाविक रूपमा बग्छ।

आज विश्व असन्तुलन, द्वन्द्व र संघर्षले आक्रान्त छ। राष्ट्रहरूबीच युद्ध, समुदायबीच घृणा र परिवारभित्रै कलह देखिन्छ। यसको मूल कारण बाहिरी कारण मात्र होइन, भित्री प्रदूषण हो। जब प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नै आत्मालाई अनुशासित गर्ने, लोभ–मोहको बन्धन चिर्ने र सत्यलाई आत्मसात् गर्ने अभ्यास गर्छ, तब समाज स्वतः शान्त हुन्छ।

आत्मिक परिष्कार बिना सहअस्तित्व सम्भव छैन। समाजले चाहेको वास्तविक शान्ति, सद्भाव र सामूहिक समृद्धि बाह्य व्यवस्थाबाट होइन, अन्तरमनको जागरणबाट आउँछ। आत्मा उज्यालो भयो भने समाजमा घृणाको अन्धकार टिक्दैन। चेतना स्वच्छ भयो भने सभ्यताको आधार बलियो हुन्छ। त्यसैले, आत्मिक परिष्कारलाई व्यक्तिगत मात्र होइन, सामूहिक उद्धारको मूल आधार मान्नुपर्छ।

अन्तर्मनको शुद्धिकरणले मात्र व्यक्ति स्वयम् शान्त, सन्तुष्ट र सफल हुँदैन, वरन् समाज पनि सुन्दर, समृद्ध र स्थिर बन्न सक्छ। अध्यात्मिक अभ्यासले मानिसलाई आफ्नो भित्री स्वभावलाई चिनेर सुधार्न र आफू मात्र होइन, अरूको जीवनमा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्षम बनाउँछ। यसले हाम्रो दैनिक जीवनलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण समाज र राष्ट्रलाई नै उज्यालो बनाउने सामर्थ्य राख्दछ। त्यसैले, अन्तर्मनको शुद्धिकरण र सामाजिक सद्भावलाई मानव जीवन र विकासको अभिन्न अङ्गको रूपमा लिन आवश्यक छ।

मनको उज्यालो मानव जीवनको आधारभूत शक्ति हो। यसले केवल व्यक्तिगत विकास मात्र होइन, सामाजिक र आध्यात्मिक उन्नतिलाई पनि सुनिश्चित गर्छ। जहाँ मन उज्यालो छ, त्यहाँ विवेक, करुणा, सहिष्णुता र मानवत्वको विकास स्वतः हुन्छ। पौराणिक, दार्शनिक र आध्यात्मिक दृष्टान्तहरूले स्पष्ट देखाउँछन् कि मन उज्यालो बिना साँचो मानवत्व सम्भव छैन। विवेकको ज्योति नै मानवत्वको विस्तारको आधार हो। जहाँ विवेक हुन्छ, त्यहाँ करुणा हुन्छ; जहाँ करुणा हुन्छ, त्यहाँ न्याय हुन्छ; जहाँ न्याय हुन्छ, त्यहाँ शान्ति र सहअस्तित्व सम्भव हुन्छ। त्यसैले मानव सभ्यताको भविष्य केवल बुद्धिमान् मानिसमा होइन, विवेकवान् मानिसमा निर्भर छ। मनको उज्यालो, नैतिक साहस र मानवीय संवेदनाले निर्देशित चेतनाले मात्र समुन्नत, समावेशी र दिगो मानव समाजको निर्माण गर्न सक्छ। यही नै विवेकको ज्योति र मानवत्वको विस्तारको शाश्वत सन्देश हो।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)