तोमनाथ उप्रेती:

 मानव मन एक अदृश्य युद्धक्षेत्र  हो। यहाँ हरेक भावना एउटा तरंग बनेर उठ्छ। केही तरंगहरूले प्रेम, करुणा र शान्ति ल्याउँछन् भने केही विषाक्त तरंगहरूले आत्मा, सम्बन्ध र समाजलाई ध्वस्त बनाइदिन्छन्। क्रोध, ईर्ष्या र अहंकार यस्ता तीन भावनात्मक क्षेप्यास्त्र हुन्, जसको विस्फोट बाहिरी संसारभन्दा पहिले मानिसको भित्री संसारमा हुन्छ।

क्रोध वास्तवमा आगोभन्दा पनि खतरनाक ऊर्जा हो। आगोले केवल शरीर जलाउँछ, तर क्रोधले चेतना नै भस्म पार्न सक्छ। यो मनभित्र निर्माण हुने त्यस्तो ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्र हो, जसको प्रक्षेपण केही सेकेन्डमै हुन्छ, तर त्यसको ध्वंसावशेष वर्षौंसम्म सम्बन्ध, स्मृति र आत्मामा छरिरहन्छ।

रिस उठेको क्षणमा मानिस आफ्नो वास्तविक स्वरूपमा रहँदैन। विवेकको नियन्त्रण कक्ष अन्धकारमा डुब्न थाल्छ। निर्णयहरू तर्कबाट होइन, आवेगबाट सञ्चालित हुन्छन्। शब्दहरू तब संवादका माध्यम रहँदैनन् ती गोलीमा रूपान्तरित हुन्छन्। एक कठोर वाक्यले कहिलेकाहीँ हजारौँ मधुर शब्दको प्रभाव समाप्त गरिदिन्छ। अनुहारमा कठोरता आउँछ, आँखामा युद्धको धुवाँ भरिन्छ, र हृदय प्रतिशोधको रणभूमि बन्छ।

तर क्रोधको सबैभन्दा भयावह सत्य यसको आत्मविनाशकारी प्रकृतिमा लुकेको छ। यसले शत्रुलाई प्रहार गर्नुअघि आफ्नै आत्मालाई जलाउन थाल्छ। क्रोधित मानिस बाहिरभन्दा बढी भित्र थाक्छ। ऊ आफ्नो शान्ति गुमाउँछ, निद्रा गुमाउँछ, संवेदना गुमाउँछ।  क्रोधले जित हासिल गरेजस्तो देखिए पनि त्यसको अन्तिम परिणाम प्रायः खालीपन, पश्चात्ताप र सम्बन्धहरूको भग्नावशेष मात्र हुन्छ।

ईर्ष्या मानव मनको सबैभन्दा मौन तर सबैभन्दा विषाक्त युद्ध प्रणाली हो। यो कहिल्यै बन्दुकको आवाजजस्तो प्रकट हुँदैन यसको विस्फोट निःशब्द हुन्छ। बाहिर मुस्कान देखिए पनि भित्र आत्मा विस्तारै विषाक्त हुँदै जान्छ। यही कारण ईर्ष्या साधारण भावना होइन, चेतनालाई भित्रैदेखि क्षय गर्ने जैविक हतियार हो।

जब मानिस अरूको सफलता, सौन्दर्य, प्रतिष्ठा वा सुख देखेर आफूलाई अपूर्ण ठान्न थाल्छ, त्यही क्षण ईर्ष्याको पहिलो मिसाइल प्रक्षेपित हुन्छ। त्यसपछि ऊ आफ्नै यात्राबाट विचलित हुन्छ। आफ्नो क्षमताभन्दा बढी अरूको उपलब्धि देख्न थाल्छ। तुलना मनको राडार प्रणाली बन्छ, जहाँ हरेक मानिस प्रतिस्पर्धी लक्ष्यझैँ देखिन थाल्छ। यस्तो अवस्थामा खुशी कुनै अनुभूति रहँदैन; त्यो केवल तुलना जित्ने अस्थायी भ्रम बन्छ।

ईर्ष्याको सबैभन्दा गहिरो त्रासदी के हो भने यसले कहिल्यै तृप्ति स्वीकार गर्दैन। एउटा व्यक्तिसँग तुलना समाप्त भएलगत्तै अर्को लक्ष्य जन्मिन्छ। यसरी मन निरन्तर असन्तोषको युद्धमैदानमा बदलिन्छ। आत्मविश्वास विस्तारै क्षय हुन थाल्छ। मानिस आफ्नै मूल्य बिर्सेर बाहिरी मान्यताको दास बन्छ।

यो भावना रेडियोधर्मी विकिरणझैँ हो तत्काल मृत्यु नदिए पनि विस्तारै चेतनाको स्वास्थ्य नष्ट गरिरहन्छ। यसले मित्रतालाई प्रतिस्पर्धामा, प्रेमलाई असुरक्षामा, र आत्मविकासलाई आत्मद्वेषमा बदलिदिन्छ। ईर्ष्याले अरूलाई भन्दा बढी आफ्नै आत्मालाई पराजित गर्छ। किनकि अरूको प्रकाश निभाउने प्रयासमा मानिस आफ्नै उज्यालो गुमाइरहेको हुन्छ।

अहंकार मानव चेतनाको सबैभन्दा सूक्ष्म तर विनाशकारी आणविक शक्ति हो। यो बाहिरबाट आत्मविश्वासझैँ देखिन्छ, तर भित्री तहमा यो वास्तविकताको विरुद्ध उभिएको भ्रम हो। अहंकारले मानिसलाई आफ्नो सीमाभन्दा ठूलो, आफ्ना कमजोरीभन्दा अन्धो बनाइदिन्छ। यही अन्धोपन क्रमशः संवेदनाको मृत्युको प्रारम्भिक संकेत हो। ☢️🧠

जब मानिस आफूलाई सर्वश्रेष्ठ ठान्न थाल्छ, तब उसले संसारलाई सुन्न छोड्छ। अरूका विचारहरू उसको कानमा प्रवेश गर्छन् तर अर्थमा रूपान्तरण हुँदैनन्। संवादको ठाउँ आदेशले लिन थाल्छ। प्रश्नहरूको ठाउँमा उत्तरहरू पहिले नै तय हुन्छन्। यस्तो मानसिक संरचनामा सम्बन्धहरू बराबरीको आधारमा रहँदैनन् ती नियन्त्रण र अधीनताको संरचनामा बदलिन्छन्।

अहंकारी मनको सबैभन्दा ठूलो त्रासदी यसको आत्मप्रमाणित अन्धोपन हो। यसले आफ्ना गल्तीहरूलाई स्वीकार गर्न अस्वीकार गर्छ। प्रत्येक असफलता बाह्य संसारको दोष हुन्छ, कहिल्यै आत्मविश्लेषणको अवसर होइन। यसरी आत्मविकासको ढोका विस्तारै बन्द हुँदै जान्छ।

सम्बन्धहरू पनि यही विषम ऊर्जा प्रभावित हुन्छन्। प्रेम, जसको आधार संवेदना र समानता हो, अहंकारको उपस्थितिमा कमजोर हुन्छ। संवादको ठाउँमा मौनता, समझदारीको ठाउँमा प्रतिस्पर्धा, र नजिकपनको ठाउँमा दूरी बढ्न थाल्छ। जब अहंकार विस्फोट हुन्छ, त्यसको ध्वंस केवल बाहिरी सम्बन्धमा सीमित हुँदैन; त्यो आत्माको भित्री शहरसम्म फैलिन्छ। प्रेम, करुणा र सहअस्तित्वका भवनहरू ढल्न थाल्छन्, र अन्ततः एउटा खाली, गहिरो मौनता मात्र बाँकी रहन्छ। यही कारण अहंकार सबैभन्दा शक्तिशाली हतियार होइन मात्र, सबैभन्दा महँगो आत्मविनाश पनि हो।

यी तीनै भावनात्मक हतियारहरू आधुनिक संसारमा झन् तीव्र भएका छन्। सामाजिक सञ्जालले तुलना बढाएको छ। राजनीतिक घृणाले क्रोधलाई वैधता दिएको छ। उपभोगवादी संस्कृतिले अहंकारलाई सफलता ठान्न थालेको छ। मानिस बाहिर विकसित देखिन्छ, तर भित्र मानसिक युद्ध चलिरहेको हुन्छ।

त्यसैले आजको सबैभन्दा ठूलो शान्ति सम्झौता बाहिरी राष्ट्रहरूबीच होइन, आफ्नै मनभित्र हुन आवश्यक छ। आत्मचेतना नै त्यसको प्रतिरक्षा प्रणाली हो। क्षमा, विनम्रता र आत्मस्वीकृति ती प्रतिरोधक ढालहरू हुन्, जसले यी विषाक्त तरंगहरूलाई निष्क्रिय बनाउन सक्छन्। किनकि अन्ततः संसारलाई बचाउने वा नष्ट गर्ने सबैभन्दा शक्तिशाली हतियार मानव मनभित्रै लुकेको हुन्छ।

मानव मन एक जटिल संरचना हो, जहाँ विचार, भावना र अनुभूति निरन्तर आपसमा संघर्ष र सहकार्य गरिरहेका हुन्छन्। यही मनभित्र उत्पन्न हुने तीन प्रमुख नकारात्मक भावनाहरू डर, घृणा र रिसलाई मानव अस्तित्वका “भावनात्मक क्षेप्यास्त्र” भन्न सकिन्छ। यी तीन भावनाहरू अलग–अलग देखिए पनि तिनीहरू आपसमा गहिरो रूपमा अन्तरसम्बन्धित छन् र एकअर्कालाई उत्प्रेरित गर्दै मानसिक तथा सामाजिक विनाशसम्म पुर्याउन सक्छन्।

मानव जीवनमा डर, घृणा र रिस जस्ता भावनात्मक विकारहरू अत्यन्त सामान्य भए पनि यी विकारहरू बीचको सम्बन्ध गहिरो छ। हिन्दू दर्शन र मिथकहरूले यस सम्बन्धलाई स्पष्ट रूपमा चित्रण गरेका छन्। जीवनका निर्णय, सामाजिक सम्बन्ध र व्यक्तिगत विकासमा यी तीन विकारहरूको प्रभाव अत्यधिक हुन्छ। यदि व्यक्ति यी भावनात्मक विकारहरूको नियन्त्रण गर्न सक्दैन भने उसले न  आफ्नो जीवनमा अशान्ति ल्याउँछ, तर समाज र परिवेशमा पनि अस्थिरता निम्त्याउँछ।

हिन्दू मिथकमा रावणको चरित्र यस सम्बन्धको उत्कृष्ट उदाहरण हो। रावणलाई बल, ज्ञान र शक्तिमा उत्कृष्ट मानिन्थ्यो, तर उसमा ठूलो डर थियो—सत्य र धर्मको असफलताप्रति। आफ्नो डर र असुरक्षालाई कम गर्न उसले घृणा र रिस उत्पन्न गर्यो। सागरमंथनमा देव–दानवहरूको संघर्ष वा रामायणमा राम–रावणको युद्धमा देखिन्छ कि डरले रावणलाई घृणा र रिसको मार्गमा धकेल्दै अन्ततः पतनतर्फ लैजान्छ। यहाँ स्पष्ट हुन्छ कि डरले घृणा र रिसको बीउ रोप्छ, र त्यसले निर्णयलाई विकृत बनाउँछ।

महाभारतमा द्रौपदीको चीरहरणको घटना डर, घृणा र रिसको सम्बन्धलाई स्पष्ट देखाउँछ। द्रौपदीले तत्कालिक भय महसुस गरिन्—उसको इज्जत र परिवारको सम्मान संकटमा थियो। तर डरले उसलाई मात्र नियन्त्रण गरेन, सन्तुलित चेतनाले घृणा र रिसलाई आवश्यक मात्रामा प्रयोग गर्न सिकायो। यसरी उसले धर्म, न्याय र नैतिकताको आधारमा आफ्ना निर्णयहरू लिइन्। यदि द्रौपदी डरमा मात्र फसिन् भने र रिस र घृणा अनियन्त्रित भए, तब उसका निर्णयहरु  प्रतिशोधपूर्ण हुन्थे र धर्म र समाजको हानि हुन्थ्यो।

त्रिगुण सत्त्व, रजस् र तमस्—ले पनि डर, घृणा र रिसको सम्बन्धलाई व्याख्या गर्दछ। सत्त्वगुणयुक्त चेतनाले डरलाई विवेकपूर्ण सतर्कता बनाउँछ, र घृणा तथा रिसलाई नियन्त्रणयोग्य बनाउँछ। तर रजसिक चेतनाले डरलाई असुरक्षा र लालचमा परिणत गर्छ, र रिस तथा घृणा उत्पन्न गर्छ। तमोगुणमा चेतना बिलुप्त हुन्छ, जसले डर, घृणा र रिसलाई अन्धकारपूर्ण शक्ति प्रदान गर्दछ।

हिन्दू ग्रन्थमा शिव र कार्तिकेयका युद्धकथा वा दुर्गा शक्तिकथा यस विषयमा मार्गदर्शक छन्। राक्षसहरूको डर र असुरक्षाले उनीहरूमा घृणा र क्रोध जगाउँछ। दुर्गा वा शिवले यस अन्धकारात्मक विकारको सामना गर्दै सुसंयमित शक्ति प्रयोग गरेर न्याय र धर्मको पुनर्स्थापना गर्छन्। यसले देखाउँछ कि डर, घृणा र रिसको सही प्रयोग वा नियन्त्रण जीवन र समाजमा स्थिरता ल्याउन सक्छ।

मानव मनका यी तीन विकार आपसमा अन्तरसम्बन्धित छन्। डरले सुरक्षा र अस्तित्वप्रति सचेत बनाउँछ, तर जब डर अत्यधिक हुन्छ, तब यसले घृणा र रिस जन्माउँछ। घृणा र रिसले चेतनालाई ढाक्छ र विवेकलाई कमजोर बनाउँछ। परिणामस्वरूप व्यक्ति आक्रामक, हिंसक र अस्थिर बनिन्छ। यसै कारण हिन्दू ग्रन्थहरूमा ध्यान, योग र धर्म–अनुपालनलाई अत्यन्त महत्त्व दिइन्छ। मन, बुद्धि र आत्माको सन्तुलनले मात्र डरलाई नियन्त्रणयोग्य, घृणा र रिसलाई सकारात्मक रूपान्तरणयोग्य बनाउँछ।

।(उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।)