तोमनाथ उप्रेती:

नेपालको तराईदेखि पहाडी क्षेत्रका शहरी बस्तीहरू सम्म आज एउटा यस्तो संकट फैलिएको छ, जसले कुनै सीमा चिन्दैन, कुनै जात, वर्ग, धर्म वा उमेर छुट्याउँदैन। त्यो संकट हो लागुपदार्थको दुर्व्यसन। यो  स्वास्थ्यको समस्या मात्र होइन। यो परिवार विघटनको कारण हो। यो सामाजिक असुरक्षाको स्रोत हो। यो अपराधको कारखाना हो। यो राष्ट्रको भविष्यविरुद्धको मौन युद्ध हो।

कुनै समय विद्यालयको घण्टीले भरिने गल्लीहरूमा अहिले धुवाँको मुस्लो देखिन थालेको छ। पुस्तक बोकेर विद्यालय जाने हातहरूमा चुरोट, भेप, गाँजा, मदिरा र अन्य लागुपदार्थ देखिन थालेका छन्। किशोर उमेरमै नशालाई आधुनिकताको प्रतीक ठान्ने गलत प्रवृत्ति बढिरहेको छ। साथीहरूको दबाब, सामाजिक सञ्जालको प्रभाव, कमजोर पारिवारिक निगरानी, बेरोजगारी, मानसिक तनाव तथा अवैध कारोबारको सहज पहुँचले यो समस्यालाई झन् जटिल बनाएको छ।

तराईका सीमावर्ती जिल्लाहरूमा अवैध लागुपदार्थको ओसारपसार वर्षौंदेखि राष्ट्रिय सुरक्षासँग जोडिएको गम्भीर चुनौतीका रूपमा विद्यमान छ। खुला सीमा, अन्तरदेशीय आपराधिक सञ्जाल, कमजोर निगरानी, सीमित स्रोत–साधन तथा उच्च नाफाको लोभले अवैध कारोबारलाई जटिल बनाएको छ। यसबाट प्रभावित हुनेहरू केवल दुर्व्यसनी व्यक्ति मात्र होइनन् सम्पूर्ण समाज, परिवार, अर्थतन्त्र र राज्य संरचनाले यसको नकारात्मक प्रभाव भोगिरहेका छन्। लागुपदार्थको अवैध कारोबार जहाँ फैलिन्छ, त्यहाँ चोरी, लुटपाट, हिंसा, जबर्जस्ती असुली, संगठित अपराध र सामाजिक असुरक्षाको जोखिम पनि बढ्दै जान्छ।

पहाडी शहरहरूको अवस्था पनि कम चिन्ताजनक छैन। शहरीकरणको तीव्र गति, बेरोजगारी, सामाजिक एक्लोपन, साथीहरूको दबाब, मनोरञ्जनको विकृत संस्कृति तथा नशालाई आधुनिकताको प्रतीक ठान्ने गलत प्रवृत्तिले दुर्व्यसनलाई सामान्य व्यवहारझैँ स्वीकार गराउने खतरा बढाएको छ। यसको परिणामस्वरूप विद्यालय र कलेज पढ्ने युवादेखि श्रमिक, व्यवसायी र विभिन्न पेशामा आबद्ध व्यक्तिसम्म यसको चपेटामा पर्न थालेका छन्।

यो समस्या केवल कुनै निश्चित भूगोलको सीमित संकट होइन। यो नैतिक मूल्यहरूको क्षय, पारिवारिक सम्बन्धको विघटन, सामाजिक उत्तरदायित्वको ह्रास र सांस्कृतिक चेतनाको कमजोर हुँदै गएको संकेत हो। यदि समयमै प्रभावकारी नियन्त्रण, कडा कानुनी कार्यान्वयन, जनचेतना, उपचार तथा पुनर्स्थापनाका कार्यक्रमलाई समान प्राथमिकताका साथ अघि नबढाइने हो भने लागुपदार्थको यो जालोले नेपालको सामाजिक स्थिरता, आर्थिक उत्पादकता र युवा पुस्ताको भविष्यमा अझ गम्भीर क्षति पुर्‍याउने जोखिम अत्यन्त उच्च छ।

लागुपदार्थले कहिल्यै स्वतन्त्रता दिँदैन। यसले केवल निर्भरता दिन्छ। यसले कहिल्यै आनन्द दिँदैन। यसले केवल क्षणिक भ्रम दिन्छ। त्यस भ्रमको मूल्य भने जीवनभर तिर्नुपर्छ। एउटा चुरोटबाट सुरु भएको लतले कहिलेकाहीँ व्यक्तिलाई यस्तो अन्धकारमा पुर्‍याउँछ, जहाँ परिवार, शिक्षा, स्वास्थ्य, सम्मान र भविष्य सबै हराउँछन्। नशाले मानिसलाई शक्तिशाली बनाउँदैन। उसलाई आफ्नो विवेकमाथिको नियन्त्रण गुमाउने बनाउँछ।

आज गाउँदेखि शहरसम्म झगडा बढेका छन्। घरेलु हिंसा बढेको छ। सडकमा कुटपिट बढेको छ। आपराधिक गतिविधि बढेका छन्। धेरै घटनाको जरोमा मदिरा र लागुपदार्थ भेटिन्छ। सामान्य विवाद पनि नशाको अवस्थामा हिंसामा परिणत हुन्छ। रिस नियन्त्रण गर्ने क्षमता हराउँछ। निर्णय गर्ने विवेक समाप्त हुन्छ। क्षणिक उत्तेजनाले स्थायी क्षति निम्त्याउँछ। त्यसपछि पछुतो मात्र बाँकी रहन्छ।

चुरोटलाई सामान्य बानी ठान्ने सोच अत्यन्त खतरनाक छ। धेरैजसो दुर्व्यसनको यात्रा यहीँबाट सुरु हुन्छ। चुरोटले शरीरलाई बिस्तारै कमजोर बनाउँछ। फोक्सो, मुटु, रक्तनली र सम्पूर्ण शारीरिक प्रणालीमा यसको दीर्घकालीन असर पर्छ। अझ किशोर अवस्थामा चुरोट सेवनले मस्तिष्कको विकासमा समेत नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ। त्यसैले चुरोटलाई सानो समस्या ठान्नु ठूलो भूल हो।

रक्सीको अत्यधिक सेवनले समाजमा अर्को गम्भीर संकट सिर्जना गरेको छ। धेरै परिवार आर्थिक रूपमा कमजोर बनेका छन्। दैनिक ज्यालादारी गरेर कमाएको पैसा रक्सीमा सकिन्छ। घरमा अभाव हुन्छ। त्यसपछि झगडा सुरु हुन्छ। श्रीमतीमाथि हिंसा हुन्छ। बालबालिकाको शिक्षामा असर पर्छ। परिवारमा डर, असुरक्षा र अशान्ति फैलिन्छ। एउटा व्यक्तिको लतले सम्पूर्ण परिवारलाई सजाय दिन्छ।

झन् चिन्ताजनक कुरा के छ भने विद्यालय र कलेज उमेरका युवामा दुर्व्यसन बढ्दो क्रममा छ। उनीहरू उत्सुकतावश सुरु गर्छन्। साथीको करले सुरु गर्छन्। आधुनिक देखिने भ्रममा सुरु गर्छन्। तर धेरैले त्यसबाट सहज रूपमा बाहिर निस्कन सक्दैनन्। लतले उनीहरूको आत्मविश्वास, अध्ययन, स्वास्थ्य र सपनालाई विस्तारै समाप्त गरिदिन्छ। एक दिन उनीहरूले आफूलाई आफ्नै नियन्त्रणभन्दा बाहिर पाउँछन्।

सामाजिक सञ्जालले पनि केही हदसम्म गलत जीवनशैलीलाई आकर्षक बनाइदिएको छ। केही सामग्रीमा धूम्रपान, मदिरा सेवन वा नशाजन्य व्यवहारलाई साहस, स्वतन्त्रता वा प्रतिष्ठाको प्रतीकझैँ प्रस्तुत गरिन्छ। वास्तविकता भने यसको ठीक विपरीत छ। नशा स्वतन्त्रताको होइन, दासताको प्रतीक हो। यसले व्यक्तिलाई आफ्नो इच्छाको मालिक होइन, लतको कैदी बनाउँछ।

यो समस्याको जिम्मेवारी केवल युवामाथि थोपर्न मिल्दैन। परिवारको भूमिकामा कमजोरी देखिएको छ। अभिभावकसँग सन्तानका लागि समय कम छ। विद्यालयमा जीवनोपयोगी शिक्षा पर्याप्त छैन। समुदाय मौन छ। सम्बन्धित निकायको निगरानी प्रभावकारी छैन। कानुन कार्यान्वयनमा कमजोरी देखिन्छ। अवैध कारोबार गर्ने गिरोहहरू अझै सक्रिय छन्। यदि समाजका सबै पक्ष जिम्मेवार नबन्ने हो भने समस्या झन् गहिरिने निश्चित छ।

लागुपदार्थको कारोबार कुनै सामान्य व्यापार होइन। यो मानव जीवनमाथिको आक्रमण हो। यसबाट कमाइने पैसा हजारौँ परिवारको आँसुबाट बनेको हुन्छ। नाफाका लागि युवाको भविष्य बेच्ने व्यक्ति समाजका हितैषी होइनन्। उनीहरू राष्ट्रको सामाजिक संरचनामाथि प्रहार गर्ने अपराधी हुन्। यस्ता अवैध सञ्जालविरुद्ध कानुन कठोर र प्रभावकारी रूपमा लागू हुनुपर्छ।

यो समस्या पक्राउ गरेर मात्र  समाधान हुँदैन। रोकथाम, उपचार र पुनर्स्थापनालाई समान प्राथमिकता दिनुपर्छ। दुर्व्यसनमा फसेका सबै व्यक्तिलाई अपराधीको दृष्टिले मात्र हेर्नु उचित हुँदैन। धेरैलाई उपचार, मनोपरामर्श, पारिवारिक साथ र पुनःस्थापनाको अवसर आवश्यक हुन्छ। उनीहरूलाई समाजमा सम्मानपूर्वक फर्काउने वातावरण बनाउनुपर्छ।

विद्यालयहरूले नैतिक शिक्षा, मानसिक स्वास्थ्य, जीवन सीप र लागुपदार्थविरुद्धको सचेतना कार्यक्रमलाई नियमित बनाउनुपर्छ। खेलकुद, कला, साहित्य, संगीत र सामाजिक सेवाजस्ता सकारात्मक गतिविधिले युवालाई सिर्जनात्मक दिशातर्फ डोर्‍याउन सक्छन्। खाली समय र दिशाहीनता धेरै दुर्व्यसनको प्रारम्भिक आधार बन्ने भएकाले सिर्जनशील वातावरण निर्माण अपरिहार्य छ।

अभिभावकले आफ्ना सन्तानलाई  आर्थिक सुविधा दिएर मात्र जिम्मेवारी पूरा हुँदैन। उनीहरूको साथी बन्नुपर्छ। संवाद गर्नुपर्छ। उनीहरूको व्यवहारमा आएको परिवर्तन बुझ्नुपर्छ। प्रेम, विश्वास र अनुशासनको सन्तुलनले धेरै जोखिम कम गर्न सक्छ। घर नै पहिलो विद्यालय हो। परिवार नै पहिलो सुरक्षा कवच हो।

राज्यले पनि नीतिगत सुधार गर्नुपर्छ। सीमावर्ती क्षेत्रमा निगरानी सुदृढ बनाउनुपर्छ। अवैध तस्करी नियन्त्रण गर्न आधुनिक प्रविधि र अन्तरनिकाय समन्वय आवश्यक छ। सार्वजनिक स्थानमा चुरोट र मदिरासम्बन्धी कानुन कडाइका साथ कार्यान्वयन गर्नुपर्छ। नाबालिगलाई सुर्तीजन्य पदार्थ र मदिरा बिक्री गर्ने जो कोहीलाई कडा कारबाही हुनुपर्छ। कानुन कागजमा मात्र होइन, व्यवहारमा देखिनुपर्छ।

हामीले एउटा गम्भीर सत्य स्वीकार गर्नुपर्छ। कुनै पनि राष्ट्रको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति उसका युवा हुन्। यदि युवा पुस्ता लागुपदार्थको अँध्यारोमा हरायो भने आर्थिक विकास, सामाजिक समृद्धि र राष्ट्रिय उन्नतिका सबै योजना अधुरा रहन्छन्। विद्यालय, विश्वविद्यालय, उद्योग, विज्ञान, प्रशासन, कृषि, सेना र समाजका सबै क्षेत्र योग्य जनशक्तिको अभावले कमजोर बन्छन्।

सभ्य समाजको परिचय स्वस्थ नागरिकले दिन्छ। राष्ट्रको उन्नति सशक्त चरित्रले मापन हुन्छ। यदि युवाको चेतना नशाले कब्जा गर्‍यो भने विकासका सबै संरचना खोक्रा बन्छन्। त्यसैले लागुपदार्थविरुद्धको अभियान कुनै एक मन्त्रालय, प्रहरी वा चिकित्सकको मात्र जिम्मेवारी होइन। यो सम्पूर्ण समाजको साझा दायित्व हो।

अब मौन बस्ने समय समाप्त भएको छ। प्रत्येक विद्यालय बोल्नुपर्छ। प्रत्येक परिवार जाग्नुपर्छ। प्रत्येक समुदाय सक्रिय हुनुपर्छ। प्रत्येक नागरिक सचेत हुनुपर्छ। नशाको संस्कृति होइन, चेतनाको संस्कृति निर्माण गर्नुपर्छ। धुवाँ होइन, सपनालाई फैलाउनुपर्छ। रक्सीको बोतल होइन, ज्ञानको पुस्तक समात्ने पुस्ता तयार गर्नुपर्छ। चुरोटको आगोले भविष्य जलाउनु होइन, शिक्षा, अनुशासन, परिश्रम र नैतिकताले उज्यालो नेपाल निर्माण गर्नु आजको सबैभन्दा ठूलो राष्ट्रिय दायित्व हो।