काठमाडौँ– असार लागेपछि देशभरका खेतबारीमा रोपाइँको चहलपहल देखिनुपर्ने हो। हिलोमा किसानहरू गीत गाउँदै धान रोप्ने दृश्य नेपाली कृषि संस्कृतिको अभिन्न हिस्सा मानिन्छ। तर यस वर्ष भने त्यो दृश्य धेरै ठाउँमा अपेक्षाअनुसार देखिएको छैन। समयमै पर्याप्त वर्षा नहुँदा धेरै किसानले अझै खेतमा पानी जमाउन सकेका छैनन् भने कतिपयले रोप्नका लागि तयार पारिएका धानका बिरुवा नै बेर्नामा लामो समय राख्नुपरेको अवस्था छ।

कृषि, वन तथा वातावरण मन्त्रालयअन्तर्गतको कृषि विभागले सार्वजनिक गरेको पछिल्लो विवरणले पनि यही वास्तविकता देखाएको छ। देशभर हालसम्म कुल धान खेतीयोग्य क्षेत्रफलको ३२.३८ प्रतिशतमा मात्र धान रोपाइँ सम्पन्न भएको छ। गत वर्ष असार २२ गतेसम्म ४५ प्रतिशत क्षेत्रमा रोपाइँ सकिएको थियो। अर्थात् यस वर्ष सोही अवधिमा करिब साढे १२ प्रतिशतले रोपाइँ पछाडि परेको देखिन्छ।

नेपालमा कुल १३ लाख ७० हजार ६२ हेक्टर धान खेतीयोग्य जमिन रहेको छ। तीमध्ये हालसम्म ४ लाख ४३ हजार ५ सय ९५.०९ हेक्टर क्षेत्रमा मात्र रोपाइँ सम्पन्न भएको विभागको तथ्याङ्कले देखाउँछ।

विशेषगरी यस वर्ष मनसुन अपेक्षाअनुसार समयमै सक्रिय हुन नसक्दा अधिकांश किसानले खेतमा पानीको अभाव झेल्नुपरेको छ। वर्षामा निर्भर कृषि प्रणाली भएका जिल्लाहरूमा यसको प्रभाव अझ बढी देखिएको छ। सिँचाइ सुविधा पुगेका केही क्षेत्रबाहेक अधिकांश किसान वर्षाको प्रतीक्षामै बस्न बाध्य भएका छन्।

प्रदेशगत विवरण हेर्दा कोशी प्रदेश मात्रै यस्तो प्रदेश बनेको छ जहाँ गत वर्षको तुलनामा रोपाइँको प्रगति केही सुधारिएको देखिन्छ। कुल २ लाख ७६ हजार ३ सय ८७ हेक्टर धान खेतीयोग्य क्षेत्रफल रहेको कोशीमा हालसम्म ८७ हजार ३३ हेक्टर अर्थात् ३१.५ प्रतिशत क्षेत्रमा रोपाइँ सम्पन्न भएको छ। गत वर्ष यही अवधिमा त्यहाँ २९.५ प्रतिशत रोपाइँ भएको थियो।

यसबाहेकका सबै प्रदेशमा भने रोपाइँको गति गत वर्षभन्दा कमजोर देखिएको छ।

सबैभन्दा बढी धान उत्पादन हुने सम्भावना रहेको मधेस प्रदेशमा रोपाइँको अवस्था निकै सुस्त छ। ३ लाख ८५ हजार ९ सय ३३ हेक्टर क्षेत्रफलमध्ये हालसम्म ६० हजार ३ सय ४६ हेक्टर अर्थात् १५.६ प्रतिशत क्षेत्रमा मात्रै रोपाइँ सकिएको छ। गत वर्ष यही अवधिमा मधेसमा २५.१ प्रतिशत रोपाइँ सम्पन्न भइसकेको थियो। पर्याप्त वर्षा नहुँदा र सिँचाइको सीमित पहुँचका कारण किसानले रोपाइँ अघि बढाउन सकेका छैनन्।

बागमती प्रदेशमा पनि स्थिति उत्साहजनक छैन। कुल १ लाख १४ हजार ५ सय २४ हेक्टर क्षेत्रफलमध्ये ३८ हजार २६ हेक्टर अर्थात् ३३.२ प्रतिशत क्षेत्रमा मात्रै रोपाइँ सम्पन्न भएको छ। गत वर्ष सोही अवधिमा यहाँ ५१.९ प्रतिशत रोपाइँ भइसकेको थियो।

गण्डकी प्रदेशमा कुल ९३ हजार ६ सय ६ हेक्टर क्षेत्रफलमध्ये ३८ हजार ३ सय ८९ हेक्टर अर्थात् ४१ प्रतिशत क्षेत्रमा रोपाइँ सम्पन्न भएको छ। गत वर्ष यही समयमा ५५.६ प्रतिशत रोपाइँ सकिएको थियो। यसले पनि मनसुनको ढिलाइले गण्डकीका किसानलाई उल्लेख्य असर परेको देखाउँछ।

लुम्बिनी प्रदेशमा कुल ३ लाख १ हजार ३ सय ७२ हेक्टर क्षेत्रफलमध्ये १ लाख १२ हजार ५ सय ९ हेक्टर अर्थात् ३७.३ प्रतिशत क्षेत्रमा मात्रै रोपाइँ सम्पन्न भएको छ। गत वर्ष यही अवधिमा ५२.१ प्रतिशत रोपाइँ सकिएको थियो।

कर्णाली प्रदेशमा रोपाइँको अवस्था झन् कमजोर देखिएको छ। कुल ४३ हजार २ सय ९० हेक्टरमध्ये १७ हजार ५ सय ४९ हेक्टर अर्थात् ४०.५ प्रतिशत क्षेत्रमा मात्रै रोपाइँ सम्पन्न भएको छ। गत वर्ष यही अवधिमा ७१.७ प्रतिशत रोपाइँ सकिएको थियो। यसले कर्णालीमा यस वर्ष मनसुन ढिलो सक्रिय हुँदा कृषि गतिविधि निकै प्रभावित भएको संकेत गर्छ।

प्रतिशतका आधारमा सबैभन्दा बढी रोपाइँ भएको प्रदेश सुदूरपश्चिम भए पनि त्यहाँ पनि गत वर्षको तुलनामा उल्लेख्य गिरावट आएको छ। कुल १ लाख ५४ हजार ९ सय ५० हेक्टर क्षेत्रफलमध्ये ८९ हजार ७ सय ४२ हेक्टर अर्थात् ५७.९ प्रतिशत क्षेत्रमा मात्रै रोपाइँ सम्पन्न भएको छ। गत वर्ष यही अवधिमा त्यहाँ ८२.८ प्रतिशत रोपाइँ सकिएको थियो।

धान नेपालको प्रमुख खाद्यान्न बाली हो। देशको ठूलो जनसंख्या प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा धान खेतीमा निर्भर छ। कृषि क्षेत्रको कुल उत्पादन, ग्रामीण आय, खाद्य सुरक्षा तथा समग्र अर्थतन्त्रमा समेत धान उत्पादनले महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउने भएकाले रोपाइँ ढिलो हुनु केवल कृषकको समस्या मात्र नभई राष्ट्रिय उत्पादनसँग पनि जोडिएको विषय हो।

समयमै रोपाइँ हुन नसक्दा धानको वृद्धि अवधि छोटिने, उत्पादन घट्ने तथा बालीमा रोग–कीराको जोखिम बढ्ने सम्भावना रहने कृषि विज्ञहरू बताउँछन्। ढिलो रोपाइँ भएका खेतमा बोटको वृद्धि कमजोर हुने, पाक्न ढिलाइ हुने र प्रतिहेक्टर उत्पादनमा कमी आउने जोखिम पनि रहन्छ।

यद्यपि आगामी दिनमा मनसुन पूर्ण रूपमा सक्रिय भई नियमित वर्षा भए अहिले रोपाइँ हुन बाँकी रहेका अधिकांश क्षेत्रमा कामले गति लिन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ। सिँचाइ सुविधा भएका स्थानमा किसानले रोपाइँलाई तीव्रता दिन थालेका छन् भने वर्षामा निर्भर क्षेत्रका किसान अझै आकाशतर्फ हेरेर बस्न बाध्य छन्।

कृषि विभागले पनि मनसुनको सक्रियता र सिँचाइको उपलब्धतामा आएको परिवर्तनका कारण यस वर्ष राष्ट्रिय रूपमा धान रोपाइँको औसत घटेको जनाएको छ। विभागका अनुसार विशेषगरी मध्य तथा पश्चिम नेपालमा मनसुन ढिलो सक्रिय भएकाले रोपाइँ प्रभावित भएको हो।

अबको केही सातामा पर्ने वर्षाले मात्रै यस वर्षको धान रोपाइँको गति र अन्ततः उत्पादनको दिशा तय गर्नेछ। पर्याप्त वर्षा भई किसानले समयमै बाँकी रोपाइँ सम्पन्न गर्न सके उत्पादनमा पर्ने असर केही हदसम्म कम गर्न सकिने अपेक्षा गरिएको छ। तर वर्षा अझै अनियमित रहने हो भने यस वर्षको धान उत्पादनमा समेत प्रत्यक्ष प्रभाव पर्ने चिन्ता बढ्न थालेको छ।