तोमनाथ उप्रेती:

मानव सभ्यताको विकास बाह्य प्रगति, प्रविधि र भौतिक समृद्धिका साथै मानव चेतना र करुणाको विकासमा निहित छ। आजको संसार अत्यधिक प्रतिस्पर्धा, तनाव, विभाजन र असमानताले भरिएको छ। मानिसहरूले बाहिरी रूपमा धेरै उपलब्धि हासिल गरे पनि आन्तरिक रूपमा एक प्रकारको रिक्तता, असन्तोष र भावनात्मक दूरी अनुभव गरिरहेका छन्। यही सन्दर्भमा करुणा र चेतनाको सम्बन्ध मानवताको पुनर्निर्माणका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण बन्छ।

करुणा चेतनाको उच्च अवस्था हो जहाँ व्यक्ति अरूको पीडालाई आफ्नो रूपमा महसुस गर्छ र त्यसलाई कम गर्ने प्रयास गर्छ। चेतना भनेको आत्म–जागरूकता, संवेदनशीलता र नैतिक समझको समग्र रूप हो। जब चेतना करुणासँग जोडिन्छ, तब व्यक्तिको दृष्टिकोण आत्मकेन्द्रितताबाट बाहिर निस्केर समष्टिगत मानवताप्रति केन्द्रित हुन्छ।

कुनै पनि दिगो सामाजिक परिवर्तन कानून वा संरचनाबाट मात्र सम्भव हुँदैन त्यसका लागि मानिसको आन्तरिक रूपान्तरण आवश्यक हुन्छ। करुणा र चेतनाको यो आन्तरिक क्रान्तिले घृणा, हिंसा र विभाजनलाई घटाउँदै सहअस्तित्व, शान्ति र न्यायलाई बढावा दिन सक्छ। त्यसैले आधुनिक युगमा करुणामय चेतनाको विकास नै मानवताको वास्तविक क्रान्ति हो।

करुणा मानव सभ्यताको सबैभन्दा गहिरो, शान्त तर अत्यन्त शक्तिशाली मूल्य हो। यो  अर्कोको पीडालाई बुझ्ने, महसुस गर्ने र त्यसलाई कम गर्न सक्रिय रूपमा अघि बढ्ने चेतनात्मक अभ्यास हो। करुणा त्यस्तो मानवीय गुण हो, जसले व्यक्तिलाई “म” बाट “हामी” तर्फ लैजान्छ। यो व्यक्तिगत भावनाभन्दा माथि उठेर सामाजिक र आध्यात्मिक चेतनाको रूपमा विकसित हुन्छ। जब समाजमा करुणा कमजोर हुन्छ, त्यहाँ हिंसा, विभाजन, स्वार्थ र असमानता बढ्छ तर करुणा बलियो हुँदा समाजमा शान्ति, सहकार्य र मानवता फुल्छ।

पूर्वीय दर्शनमा करुणालाई जीवनको मूल आधार मानिएको छ। बौद्ध दर्शनमा करुणा र मैत्रीलाई मोक्ष मार्गको आधारभूत गुण मानिन्छ। गौतम बुद्धले दुःख बुझ्ने र त्यसको अन्त्य गर्ने उपाय नै धर्म हो भनेर बताएका थिए। यहाँ करुणा ज्ञानसँग जोडिएको अभ्यास हो।

त्यसैगरी हिन्दू दर्शनमा पनि “सर्वे भवन्तु सुखिनः” भन्ने भावनाले सम्पूर्ण प्राणीप्रति कल्याणको कामना गर्छ। उपनिषद् र भगवद्गीतामा निष्काम कर्म र परोपकारलाई उच्च स्थान दिइएको छ, जसको मूल आत्मा करुणा नै हो।

पश्चिमी दर्शनमा पनि इमानुएल कान्टले नैतिक कर्तव्यलाई मानव गरिमा र सम्मानसँग जोडेका छन् भने अल्बर्ट श्वाइत्जरले जीवनप्रति श्रद्धाको अवधारणा प्रस्तुत गर्दै सबै जीवनप्रति करुणा आवश्यक छ भनेका छन्।

आधुनिक मनोविज्ञानले करुणालाई मानसिक स्वास्थ्यसँग जोडेर हेर्छ। सिग्मन्ड फ्रायडका अनुसार मानव व्यवहार अचेतन इच्छा र सामाजिक नियन्त्रणबीचको द्वन्द्व हो। तर करुणा विकास हुँदा व्यक्ति  आफ्नो इड (इच्छा) मा मात्र केन्द्रित हुँदैन, उसले इगो र सुपरइगोबीच सन्तुलन ल्याउँछ र सामाजिक रूपमा जिम्मेवार व्यवहार गर्छ।

सहानुभूति करुणाको मनोवैज्ञानिक आधार हो। जब व्यक्ति अरूको पीडा आफ्नै जस्तो महसुस गर्छ, तब करुणा जन्मिन्छ। यसले मस्तिष्कमा सकारात्मक रसायनहरू सक्रिय गर्छ, जसले तनाव घटाउँछ र मानसिक शान्ति दिन्छ।

समाज करुणामा आधारित हुँदा मात्र दिगो रूपमा टिक्न सक्छ। परिवारदेखि राष्ट्रसम्म, करुणा सम्बन्धहरूको आधार हो। आमाबाबुको बच्चाप्रतिको माया, शिक्षकको विद्यार्थीप्रतिको जिम्मेवारी, वा चिकित्सकको बिरामीप्रतिको सेवा यी सबै करुणाका रूप हुन्।

तर आधुनिक समाजमा प्रतिस्पर्धा, उपभोक्तावाद र व्यक्तिगत लाभको दौडले करुणालाई कमजोर बनाइरहेको छ। मानिसहरू एकअर्कासँग जोडिनुभन्दा पनि तुलना गर्न थालेका छन्। यस्तो अवस्थामा करुणा पुनःस्थापना गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ।

समाजमा करुणा घट्दा हिंसा, मानसिक तनाव, आत्मकेन्द्रितता र असहिष्णुता बढ्छ। तर करुणा बढ्दा सहकार्य, विश्वास र सामाजिक एकता मजबुत हुन्छ।

असल नेतृत्व करुणाबाट जन्मिन्छ। करुणामय नेता जनताको पीडा बुझ्ने, उनीहरूको आवश्यकता महसुस गर्ने र समाधान खोज्ने व्यक्ति हुन्छ। इतिहासमा सफल नेतृत्वहरू प्रायः करुणासँग जोडिएका छन्।

महात्मा गान्धीले अहिंसा र करुणालाई राजनीतिक संघर्षको आधार बनाएका थिए। त्यस्तै नेल्सन मण्डेलाले प्रतिशोधभन्दा मेलमिलापलाई प्राथमिकता दिए, जसले राष्ट्रलाई दीर्घकालीन शान्तितर्फ लैजान मद्दत गर्‍यो।

शिक्षा ज्ञान हस्तान्तरण गर्ने प्रक्रिया मात्र होइन, चरित्र निर्माण गर्ने माध्यम पनि हो। करुणामय शिक्षा प्रणालीले विद्यार्थीलाई केवल सफल होइन, संवेदनशील नागरिक बनाउँछ। यदि शिक्षाले  प्रतिस्पर्धा र अंकलाई मात्र प्राथमिकता दिन्छ भने, त्यस्तो प्रणालीले करुणा कमजोर बनाउँछ।विद्यालयमा सहानुभूति, सहयोग, र सामाजिक उत्तरदायित्व सिकाउने अभ्यासहरू आवश्यक छन्। शिक्षक आफैं करुणामय भएमा मात्र विद्यार्थीमा त्यो गुण विकास हुन सक्छ।

डिजिटल युगमा मानिसहरू जोडिएका छन् तर भावनात्मक रूपमा टाढा हुँदै गएका छन्। सामाजिक सञ्जालले संवाद बढाएको छ तर गहिरो सम्बन्ध कमजोर बनाएको छ। यस्तो अवस्थामा करुणा अझ महत्वपूर्ण हुन्छ।

अनलाइन व्यवहारमा पनि करुणा आवश्यक छ। अर्काको भावना बुझेर बोल्ने, घृणात्मक टिप्पणी नगर्ने र सकारात्मक संवाद गर्ने कार्य आवश्यक छ। प्रविधिले करुणालाई नष्ट गर्न होइन, विस्तार गर्न सक्नुपर्छ।

करुणा  विचार होइन, अभ्यास हो। यसलाई दैनिक जीवनमा विकास गर्न सकिन्छ:

सक्रिय सुन्ने अभ्यास गर्नुपर्छ।अरूको कुरा बिना बाधा सुन्नु करुणाको पहिलो कदम हो।निर्णय गर्नुअघि बुझ्ने प्रयास गर्नु आवश्यक छ। हरेक मानिसको व्यवहारको पछाडि कुनै न कुनै पीडा वा कथा हुन्छ। सानो सहयोग र दया कार्यहरू—जस्तै कसैलाई सहयोग गर्नु, मुस्कान दिनु, वा समर्थन गर्नु—करुणा विकास गर्छ।आत्मचिन्तन महत्वपूर्ण छ। आफूले अरूलाई कसरी व्यवहार गरिरहेको छु भन्ने बुझ्दा करुणा बढ्छ।

करुणा आध्यात्मिक चेतनाको रूप  हो। जब व्यक्ति अहंकारबाट माथि उठ्छ, तब मात्र साँचो करुणा जन्मिन्छ। करुणा भनेको “म र तिमी” को विभाजन घटाएर “हामी” को भावना विकास गर्नु हो।यो अवस्थाले व्यक्तिलाई आन्तरिक शान्ति दिन्छ। करुणामय जीवन जिउँदा केवल अरूलाई होइन, स्वयंलाई पनि मुक्ति मिल्छ।

करुणा मानवताको आत्मा हो। यो बिना ज्ञान अधुरो हुन्छ, शक्ति खतरनाक हुन्छ, र विकास असन्तुलित हुन्छ। करुणाले मात्र मानव सभ्यतालाई दिगो, शान्त र समावेशी बनाउँछ।आजको प्रतिस्पर्धात्मक र तनावपूर्ण संसारमा करुणा अझ आवश्यक छ। यदि व्यक्ति, समाज र राज्य सबैले करुणालाई अभ्यास गरे, तब मात्र वास्तविक प्रगति सम्भव हुन्छ।करुणा कमजोर भाव होइन, यो सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो जसले घृणालाई प्रेममा, अन्धकारलाई उज्यालोमा, र विभाजनलाई एकतामा बदल्न सक्छ।