(नियात्रा)

 तोमनाथ उप्रेती:

 काठमाडौँमा दशैंको रौनक विस्तारै बढ्दै थियो। सहरका गल्लीहरूमा किनमेल गर्ने मानिसको भीड देखिन थालेको थियो। घर फर्कनेहरूको हतार पनि उस्तै थियो। तर मेरो यात्रा घर फर्कनका लागि मात्र थिएन। यसपटक म सुदूरपश्चिमको पहाडी जिल्ला अछामतर्फ लाग्दै थिएँ। मेरो गन्तव्य थियो मंगलसेन। अछामको माटो, पहाड, नदी, संस्कृति र इतिहासलाई नजिकबाट अनुभूति गर्ने इच्छा धेरै समयदेखि मनमा थियो। दशैंको बिदालाई यात्रासँग जोड्ने निर्णय गरेँ।

बिहान सबेरै काठमाडौँको निद्रा पूर्ण रूपमा खुलेको थिएन। तर म भने यात्राको उत्साहले निकै अघि नै ब्युँझिसकेको थिएँ। झोलामा केही कपडा थिए। एउटा किताब थियो। क्यामेरा थियो। र मनभरि नयाँ भूगोलसँग भेट्ने कौतूहल थियो। काठमाडौँ उपत्यकाबाट बाहिरिँदै गर्दा सहरका अग्ला घरहरू विस्तारै पछाडि पर्दै गए। पहाडहरू अगाडि खुल्दै गए। सडकले मोड लिन थाल्यो। त्रिशूली नदी हाम्रो यात्रासँगै बग्न थाल्यो। काठमाडौँबाट नारायणघाटसम्मको यात्रा नेपालका दुई फरक संसारबीचको यात्राजस्तै लाग्यो।

एकातिर सहरको कोलाहल थियो। अर्कोतिर पहाड, जंगल र नदीको निरन्तर संगीत। मुग्लिनतिर पुग्दा सडक साँघुरो देखिन्थ्यो। भीरहरू अग्ला थिए। तल त्रिशूली उस्तै वेगमा दौडिरहेको थियो। कहिलेकाहीँ नदीलाई हेर्दा लाग्थ्यो, यात्रामा हामी मात्र छैनौँ। हामीसँगै नदी पनि यात्रा गरिरहेको छ। उसको गन्तव्य समुद्र हो। हाम्रो गन्तव्य अछाम। तर दुवै आ–आफ्नो बाटोमा निरन्तर बगिरहेका थिए।

नारायणघाट पुग्दा भूगोल फेरिन थालिसकेको थियो। पहाडको यात्रा विस्तारै तराईको खुलापनतर्फ झरेको थियो। सडक फराकिलो भयो। हावाको स्पर्श पनि फरक लाग्न थाल्यो। नारायणघाटको व्यस्तता पार गर्दै हामी पश्चिमतर्फ अगाडि बढ्यौँ। बुटवलतिर पुग्दा यात्राको अर्को दृश्य खुल्यो। पूर्वपश्चिम राजमार्गको लामो रेखाले नेपालको भूगोललाई जोडिरहेको थियो। सडकमा यात्रु बसहरू थिए। मालवाहक ट्रकहरू थिए। दशैंका लागि घर फर्किरहेका मानिसहरू थिए।

कतिपयको हातमा झोला थियो। कतिपयको अनुहारमा घर पुग्ने खुसी। दशैं वास्तवमै यात्राको पर्व पनि रहेछ भन्ने लाग्यो। मानिसहरू आफ्नो जन्मथलो फर्किरहेका थिए। आफ्ना आमाबुबा भेट्न हिँडिरहेका थिए। आफ्नो गाउँको माटो टेक्न हतारिरहेका थिए। बुटवलको सहर विस्तारै पछाडि पर्‍यो। रूपन्देहीका फाँटहरू देखिए। त्यसपछि सडक पश्चिमतर्फ निरन्तर दौडिरह्यो। झ्यालबाहिर देखिने दृश्य फेरिन्थे, तर यात्राको लय उस्तै रहन्थ्यो।

कहिले निद्रा लाग्थ्यो। कहिले झ्यालबाहिर हेर्न मन लाग्थ्यो। कहिले यात्रुहरूको संवाद सुन्न रमाइलो लाग्थ्यो। नेपालको सडकमा यात्रा गर्नु भनेको अनेक जीवनका कथा सुन्नु पनि हो। कोही रोजगारीबाट फर्किरहेको हुन्छ। कोही पढाइका लागि सहर जाँदै हुन्छ। कोही बिरामी लिएर अस्पताल हिँडिरहेको हुन्छ। कोही दशैं मनाउन घर फर्किरहेको हुन्छ। हामी सबैको बाटो फरक भए पनि सडक एउटै हुन्छ। यही एउटै सडकले हजारौँ मानिसका फरक फरक कथालाई एउटै यात्रामा बाँधिरहेको हुन्छ।

साँझतिर कोहलपुरको वातावरणले यात्रालाई अर्को रंग दियो। तराईको गर्मी अझै अनुभूत हुन्थ्यो। सडकछेउका बजारहरू उज्याला बन्दै थिए। दशैंको किनमेलले बजारमा चहलपहल बढेको थियो। कोहलपुरबाट पश्चिम लाग्दा सुदूरपश्चिमको यात्रा झन् नजिकिएको अनुभूति भयो। नामहरू बदलिँदै गए। बोलीको लय बदलिँदै गयो। मानिसहरूको अनुहारमा पनि भूगोलको आफ्नै पहिचान देखिन्थ्यो। कर्णाली नदीको विशालता नजिकिँदै गर्दा मन उत्साहित भयो।

चिसापानी पुग्दा नदीको संसार फेरि अगाडि आयो। कर्णालीको पुलले दुई किनारालाई जोडेको थियो। तल विशाल नदी बगिरहेको थियो। हिमालदेखि तराईसम्मको यात्रा बोकेको नदी। कर्णालीलाई हेर्दा नेपालका नदीहरू केवल पानीका धारा होइनन् भन्ने अनुभूति भयो। ती सभ्यता हुन्। इतिहास हुन्। मानिसको जीवनसँग जोडिएका कथा हुन्। पुलमाथि उभिएर केहीबेर नदीतर्फ हेरेँ। पानीको वेगमा पहाडको शक्ति र समयको निरन्तरता दुवै देखेजस्तो लाग्यो।

चिसापानी पार गरेपछि पश्चिमको यात्रा अझ मनोरञ्जनयुक्त लाग्न थाल्यो। कैलालीको भूगोल खुला थियो। फाँटहरू फैलिएका थिए। सडकका दुवैतर्फ बस्तीहरू देखिन्थे। कतै धानका खेत थिए। कतै बजारहरू। कतै गाउँघर दशैंको प्रतीक्षामा सजिँदै थिए। रात पर्दै गर्दा हामी अत्तरियातर्फ पुग्यौँ। अत्तरियाको बजारमा सुदूरपश्चिमको यात्राको अर्को ऊर्जा महसुस भयो। यहाँबाट पहाडको यात्रा सुरु हुने थियो। तराई पछाडि पर्ने थियो। र सडक फेरि उकालो लाग्ने थियो।

अत्तरियाबाट अगाडि बढेपछि भूगोलले आफ्नो रूप बदल्न थाल्यो। समथर भूमि विस्तारै हराउँदै गयो। पहाडहरू अगाडि आए। सडकले घुम्ती लिन थाल्यो। रातको अँध्यारोमा पनि पहाडको उपस्थितिको अनुभूति भइरह्यो। गाडीको हेडलाइटले अगाडिको बाटो देखाइरहेको थियो। तर यात्राले मनभित्र पनि एउटा नयाँ उज्यालो बालिरहेको थियो। डडेल्धुरातर्फ उक्लँदै गर्दा हावामा चिसोपन बढ्न थाल्यो। तराईको गर्मी अब सम्झनामा मात्र थियो।

पहाडी सडकका मोडहरू कहिलेकाहीँ निकै तीखा लाग्थे। तल गहिरा खोँचहरू थिए। माथि अँध्यारा पहाड। र बीचमा यात्रु बोकेर अघि बढिरहेको हाम्रो गाडी। डडेल्धुरा सुदूरपश्चिमको पहाडी जीवन बुझ्न सकिने एउटा महत्वपूर्ण ठाउँजस्तो लाग्यो। यहाँको भूगोलले मानिसलाई संघर्ष सिकाएको होला। पहाड चढ्नुपर्छ। बाटो काट्नुपर्छ। प्रकृतिसँग मिलेर बाँच्नुपर्छ। तर यही संघर्षभित्र एउटा अनुपम सौन्दर्य पनि छ। पहाडले मानिसलाई रोक्दैन। बरु अघि बढ्न सिकाउँछ।

डडेल्धुराबाट यात्रा अगाडि बढ्दा बिहानको उज्यालो विस्तारै फैलिँदै थियो। पहाडहरू सुनौलो देखिन थाले। टाढाका गाउँहरूबाट धुवाँ उठिरहेको थियो। कतै मानिसहरू खेततर्फ जाँदै थिए। कतै पशु लिएर गोठालो हिँडिरहेका थिए। यात्राको यही दृश्यले नेपाललाई नक्साभन्दा धेरै ठूलो बनाइदिन्छ। नक्सामा एउटा रेखा हुन्छ। तर सडकमा जीवन हुन्छ। अनुभूति हुन्छ। र बाटोमा भेटिने मानिसका कथा हुन्छन्।

डोटीको भूगोलतर्फ प्रवेश गर्दा सुदूरपश्चिमको इतिहासको अनुभूति झन् बलियो भयो। पहाडहरू पुराना सभ्यताका साक्षी हुन्। डोटीको नामसँग जोडिएका इतिहासका अनेक कथाहरू छन्। पुराना राज्यका स्मृतिहरू छन्। संस्कृतिका अनेक तहहरू छन्। पहाडी बजारहरू पार गर्दै यात्रा अगाडि बढ्यो। कतै सडक राम्रो थियो। कतै यात्राको गति निकै सुस्त। तर गन्तव्यतर्फ जाने यात्रामा गति मात्र महत्वपूर्ण हुँदैन। दृश्य पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। अनुभूति पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। र बाटोमा भेटिने मानिस पनि।

दिपायल–सिलगढी क्षेत्र पार गर्दै अगाडि बढ्दा सुदूरपश्चिमको भूगोल अझ फराकिलो अनुभव भयो। नदी र पहाडको सम्बन्ध यहाँ निरन्तर देखिन्थ्यो। मानिसका बस्तीहरू नदीकिनार र डाँडाकाँडामा फैलिएका थिए। प्रकृतिले मानिसलाई जहाँ ठाउँ दिएको छ, त्यहीँ मानिसले आफ्नो संसार बनाएको छ। घरहरू पहाडसँग मिलेर उभिएका थिए। खेतहरू पाखामा अडिएका थिए। मानिसहरू कठोर भूगोलभित्र पनि आफ्नो जीवनलाई सुन्दर बनाउने प्रयासमा थिए।

त्यसपछि हाम्रो यात्रा साँफेबगरतर्फ मोडियो। साँफेबगर पुग्नु भनेको अछामको ढोकामा पुग्नुजस्तै थियो। बजारमा चहलपहल थियो। मानिसहरूको आवाजमा सुदूरपश्चिमी मिठास थियो। यहाँबाट वैद्यनाथ धामको धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्व सम्झना आयो। बूढीगंगा आसपासको भूगोलले इतिहास र आस्थालाई एकै ठाउँमा जोडेको रहेछ। साँफेबगर केवल एउटा बजार होइन। यो धेरै यात्राको संगम पनि हो। पहाडबाट आउने मानिस, तराईबाट आउने मानिस र भारतको सीमा नजिकका बस्तीबाट आउने मानिसहरूको भेटघाट हुने ठाउँजस्तो लाग्यो।

यही क्षेत्रबाट वैद्यनाथ धामको महिमा सम्झिँदा यात्राले आध्यात्मिक रूप पनि लिन थाल्यो। शिवको प्रियस्थलका रूपमा परिचित वैद्यनाथ धाम अछामको धार्मिक पहिचान हो। पुराण, किंवदन्ती र स्थानीय विश्वासले यस क्षेत्रलाई विशेष बनाएको छ। रावणको तपस्यासँग जोडिएको धार्मिक कथा सुन्दा समयको कुनै पुरानो तहमा पुगेजस्तो लाग्छ। मानिस इतिहासलाई पुस्तकमा मात्र खोज्छ। तर कतिपय इतिहास मन्दिरका ढुंगामा बसिरहेका हुन्छन्। कतिपय इतिहास नदीको बहावमा हुन्छन्। कतिपय इतिहास मानिसको विश्वासमा बाँचेका हुन्छन्।

साँफेबगरबाट मंगलसेनतर्फ लाग्दा अछामको पहाडी भूगोलले यात्रालाई अन्तिम मोडतर्फ डोर्‍यायो। सडक फेरि घुम्तीदार थियो। डाँडाहरू उस्तै अग्ला थिए। तर मनमा अब थकानभन्दा बढी उत्साह थियो। काठमाडौँबाट निस्कँदा गन्तव्य टाढा लागेको थियो। तर हजारौँ मोड पार गरेपछि त्यो गन्तव्य आफ्नै नजिक आइपुगेको थियो। मंगलसेन पुग्ने बाटोमा देखिएका गाउँहरूले अछामको ग्रामीण जीवनको चित्र प्रस्तुत गरे। ढुंगामाटोका घरहरू थिए। हरिया डाँडाहरू थिए। टाढासम्म फैलिएका पाखाहरू थिए।

मानिसहरू आफ्नै दैनिकीमा व्यस्त थिए। दशैं नजिकिँदै थियो। घरहरूमा सफाइ चलिरहेको थियो। कतै नयाँ कपडाको चर्चा थियो। कतै परदेशबाट फर्कने परिवार सदस्यको प्रतीक्षा। दशैंले नेपाली समाजलाई केवल चाडपर्वमा जोड्दैन। यसले मानिसलाई आफ्नो जरा सम्झाउँछ। आफू जन्मिएको ठाउँ सम्झाउँछ। आफ्नो परिवार सम्झाउँछ। सायद यही कारणले दशैंको समय सडकहरू यति व्यस्त हुन्छन्। मानिसहरू केवल एउटा ठाउँबाट अर्को ठाउँ जाँदैनन्। उनीहरू आफ्नो विगततर्फ फर्किरहेका हुन्छन्।

मंगलसेन पुग्दा साँझको प्रकाश विस्तारै पहाडका पछाडि हराउँदै थियो। लामो यात्रा पूरा भएको थियो। काठमाडौँदेखि नारायणघाट, नारायणघाटदेखि बुटवल, बुटवलदेखि कोहलपुर, कोहलपुरदेखि चिसापानी, चिसापानीदेखि अत्तरियासम्म, त्यसपछि डडेल्धुरा, डोटी, साँफेबगर र अन्ततः मंगलसेन। यो केवल सडक पार गरेको यात्रा थिएन। यो नेपालको पूर्वबाट पश्चिमतर्फ फैलिएको विविधताको यात्रा थियो। सहरदेखि गाउँसम्मको यात्रा थियो। तराईदेखि पहाडसम्मको यात्रा थियो। नदीदेखि हिमाली शृंखलासम्मको कल्पनालाई जोड्ने यात्रा थियो।

मंगलसेनको शान्त साँझमा बसेर पछाडि फर्केर हेर्दा यात्राको दूरी सम्झिएँ। सयौँ किलोमिटर सडक। अनगिन्ती मोड। नदीका किनारा। जंगलका बाटा। तराईका फाँट। पहाडका उकालो। र बाटोभरि भेटिएका मानिसहरू। यात्राले एउटा कुरा सिकायो नेपाल सानो देश भए पनि अनुभवका हिसाबले निकै विशाल छ। एक दिनमा भाषा बदलिन्छ। अर्को दिन भूगोल बदलिन्छ। अर्को मोडमा संस्कृति बदलिन्छ। तर मानिसको आत्मीयता भने उस्तै रहन्छ।

अछाम पुगेपछि रामारोशनको कथा फेरि मनमा आयो। ती १२ ताल। १८ घाँसे मैदान। लेकाली वन। लालीगुराँस। डाँफे। र प्रकृतिले बनाएको अनुपम संसार। काठमाडौँदेखि अछामसम्मको सडकयात्रा वास्तवमा रामारोशनजस्ता प्राकृतिक स्वर्गसम्म पुग्ने पहिलो पाइला मात्र थियो। दशैंको बिदामा घुम्न निस्कने नेपालीका लागि अछाम एउटा सुन्दर विकल्प हुन सक्छ। यहाँ प्रकृति छ। इतिहास छ। धर्म छ। संस्कृति छ। र सबैभन्दा ठूलो कुरा—यहाँ यात्रुलाई आफ्नोपन दिने मानिसहरू छन्।

मंगलसेनको रात गहिरिँदै थियो। पहाडका गाउँहरूमा बत्तीहरू टल्किरहेका थिए। आकाशमा ताराहरू थिए। टाढाबाट कतै देउडाको लयजस्तो आवाज आइरहेको थियो। मलाई काठमाडौँ सम्झना आयो। तर त्यो सम्झनासँगै एउटा नयाँ अनुभूति पनि थियो। अब अछाम केवल नक्सामा देखिने जिल्ला रहेन। यो यात्रा बनेको थियो। स्मृति बनेको थियो। र फेरि फर्केर आउन मन लाग्ने एउटा आत्मीय भूगोल बनेको थियो।