काठमाडौं– देशभर मनसुनी वर्षा सक्रिय बन्दै गएसँगै बाढी, पहिरो, डुबान र सडक अवरोधको जोखिम तीव्र रूपमा बढेको छ। मौसमविद्हरूले आगामी केही दिन वर्षा अझ तीव्र हुने पूर्वानुमान सार्वजनिक गरेपछि सरकारले विपद् प्रतिकार्यलाई उच्च प्राथमिकतामा राख्दै सुरक्षा निकाय, स्थानीय तह र सम्बन्धित सरकारी संयन्त्रलाई चौबिसै घण्टा तयारी अवस्थामा राखेको छ।

मनसुन नेपालका लागि वर्षेनी वरदान र चुनौती दुवै बनेर आउने गर्छ। कृषिका लागि आवश्यक वर्षाले जनजीवन सहज बनाउने भए पनि अत्यधिक वर्षाका कारण बाढी, पहिरो, डुबान, पुल तथा सडक बग्ने, विद्युत् र सञ्चार सेवा अवरुद्ध हुने तथा मानवीय क्षति हुने जोखिम पनि उत्तिकै बढ्ने गरेको छ। यही वास्तविकतालाई ध्यानमा राख्दै यस वर्ष सरकारले विपद् आउनुअघि नै उद्धार, राहत, पूर्वसूचना र समन्वयलाई केन्द्रमा राखेर तयारीलाई तीव्र बनाएको हो।

विशेषगरी बंगालको खाडीबाट आएको जलवाष्पयुक्त हावाका कारण मनसुन थप सक्रिय बनेपछि देशका अधिकांश भूभाग उच्च जोखिममा परेका छन्। पहाडी तथा हिमाली जिल्लामा पहिरोको जोखिम बढेको छ भने तराईका नदी तटीय क्षेत्र डुबानको सम्भावित चपेटामा छन्। यस अवस्थालाई मध्यनजर गर्दै सुरक्षा निकायहरूले आवश्यक जनशक्ति, उपकरण र स्रोतसाधन रणनीतिक रूपमा परिचालन गरेका छन्।

उद्धारलाई पहिलो प्राथमिकता:

विपद् व्यवस्थापनमा अग्रपङ्क्तिमा रहने सशस्त्र प्रहरी बल (एपीएफ) ले यस वर्ष पनि मनसुन प्रतिकार्यलाई विशेष अभियानका रूपमा अघि बढाएको छ। देशभर ५४ स्थानमा अस्थायी मनसुन प्रतिकार्य बेस स्थापना गरी सम्भावित जोखिमयुक्त क्षेत्रमा उद्धार टोली तयारी अवस्थामा राखिएको छ।

यसका अतिरिक्त १६ वटा अति संवेदनशील स्थानमा स्थायी प्रतिकार्य बेस सञ्चालनमा छन्, जहाँ उद्धार सामग्री, डुंगा, लाइफ ज्याकेट, रोप र अन्य आवश्यक उपकरणसहित प्रशिक्षित सुरक्षाकर्मी चौबिसै घण्टा तयारी अवस्थामा रहेका छन्।

एपीएफका प्रवक्ता नेत्रबहादुर कार्कीका अनुसार विपद्को सूचना प्राप्त हुनेबित्तिकै सबैभन्दा नजिकको टोली घटनास्थलमा पुग्ने गरी व्यवस्था मिलाइएको छ। नागरिकले सहज रूपमा सूचना दिन सकून् भनेर ‘एपीएफ कम्युनिटी अलर्ट सिस्टम’ मोबाइल एप र १११४ हटलाइन सेवा सञ्चालनमा ल्याइएको छ। एपमार्फत आएको सूचना सम्बन्धित बाहिनीमा तत्काल पुग्ने भएकाले उद्धार कार्य छिटो सुरु गर्न सहयोग पुग्ने विश्वास गरिएको छ।

उनका अनुसार मनसुनका बेला समय नै सबैभन्दा महत्वपूर्ण हुने भएकाले सूचना प्रणालीलाई प्रविधिमैत्री बनाइएको हो।

नेपाली सेनाको तीन तहको तयारी:

विपद् व्यवस्थापनमा नेपाली सेनाले पनि व्यापक तयारी गरेको छ। सेनाले मनसुनजन्य विपद्का लागि तीन चरणको कार्ययोजना कार्यान्वयनमा ल्याएको जनाएको छ।

पहिलो चरणमा सम्भावित जोखिमको मूल्याङ्कन, योजना अद्यावधिक तथा अन्य निकायसँग संयुक्त अभ्यास गरिएको छ। दोस्रो चरणमा आवश्यक जनशक्ति, हेलिकप्टर, बेली ब्रिज, मेडिकल टोली र उद्धार सामग्री पूर्वतैनाथ गरिएको छ। तेस्रो चरणमा विपद् घटेपछि तत्काल उद्धार, राहत तथा पुनःस्थापनामा केन्द्रित हुने व्यवस्था मिलाइएको छ।

सेनाका प्रवक्ता राजाराम बस्नेतका अनुसार हवाई उद्धारका लागि काठमाडौं, इटहरी र सुर्खेतमा हेलिकप्टर तयारी अवस्थामा राखिएका छन्। सडक तथा पुल बग्ने अवस्था आए तत्काल अस्थायी आवागमन सञ्चालन गर्न धादिङ, चितवन र बारामा बेली ब्रिज स्ट्यान्डबाइ राखिएको छ।

त्यसैगरी आकस्मिक स्वास्थ्य सेवाका लागि फिल्ड अस्पताल, मेडिकल टोली र आपत्कालीन औषधिसहितका मेडिकल किट पनि तयारी अवस्थामा राखिएका छन्।

स्थानीय तहको भूमिका अझ महत्वपूर्ण:

विपद् व्यवस्थापनमा स्थानीय तहको भूमिका सबैभन्दा महत्वपूर्ण मानिन्छ। घटना सबैभन्दा पहिले स्थानीय स्तरमै हुने भएकाले तत्काल उद्धार, सुरक्षित स्थानमा स्थानान्तरण र राहत वितरणको जिम्मेवारी स्थानीय सरकारमाथि नै पर्ने गर्छ।

प्रतिनिधिसभाको पूर्वाधार विकास समितिका सभापति आशिष गजुरेलका अनुसार विगत केही वर्षमा विपद् व्यवस्थापनको क्षमता उल्लेखनीय रूपमा बढे पनि नेपालको भौगोलिक बनोटका कारण चुनौती अझै कायम छ।

उनका अनुसार पहाडका छरिएका बस्ती, दुर्गम गाउँ र खोला किनारका बस्तीमा उद्धार टोली पुग्न समय लाग्ने भएकाले स्थानीय तहलाई थप स्रोत–साधन र प्रविधिले सशक्त बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ।

उनले विशेषगरी राजमार्गका पहिरो जाने सम्भावित ‘ब्ल्याक स्पट’ पहिचान गरी पूर्वतयारी गर्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्। पूर्वसूचना प्रणालीलाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न सके ठूलो मानवीय क्षति रोक्न सकिने उनको भनाइ छ।

पूर्वसूचना प्रणाली प्रभावकारी बन्दै:

विगतका अनुभवले देखाएको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष भनेको समयमै सूचना प्राप्त हुँदा धेरै जनधनको क्षति रोक्न सकिने हो। त्यसैले अहिले सरकारले मौसम पूर्वानुमान, नदीको जलसतह मापन, मोबाइल सन्देश, साइरन र स्थानीय सञ्चारमाध्यममार्फत पूर्वसूचना प्रणालीलाई थप प्रभावकारी बनाउने प्रयास गरिरहेको छ।

जोखिमयुक्त क्षेत्रमा बसोबास गर्ने नागरिकलाई मौसमको नियमित जानकारी लिन, स्थानीय प्रशासनको निर्देशन पालना गर्न र जोखिम देखिए सुरक्षित स्थानमा सर्न आग्रह गरिएको छ।

सडक सञ्जालमा विशेष निगरानी:

मनसुन सुरु भएसँगै राजमार्गमा पहिरो खस्ने, सडक भासिने र पुल बग्ने जोखिम पनि बढ्ने भएकाले सडक विभाग, सुरक्षा निकाय र स्थानीय प्रशासनबीच समन्वय बढाइएको छ।

विशेष गरी पृथ्वी राजमार्ग, सिद्धार्थ राजमार्ग, अरनिको राजमार्ग, बीपी राजमार्ग तथा मध्यपहाडी लोकमार्गका संवेदनशील क्षेत्रमा डोजर, एक्साभेटर तथा प्राविधिक टोली तयारी अवस्थामा राखिएको छ। सडक अवरुद्ध भए तत्काल खुलाउने तयारी गरिएको सम्बन्धित निकायले जनाएको छ।

नागरिकको सचेतना नै सबैभन्दा ठूलो सुरक्षा:

विज्ञहरूका अनुसार विपद् व्यवस्थापन केवल सरकारी निकायको जिम्मेवारी मात्र होइन। नागरिक स्वयं सचेत भए धेरै दुर्घटना रोक्न सकिन्छ।

अनावश्यक रूपमा बाढी आएको खोला तर्न नहुने, पहिरोको जोखिम भएका क्षेत्रमा बस्न नहुने, रातिको समयमा यात्रा गर्दा मौसमको अवस्था बुझ्नुपर्ने, विद्युत्का पोल वा कमजोर संरचनाबाट टाढा रहनुपर्ने, आपत्कालीन नम्बर सुरक्षित राख्नुपर्ने र परिवारका सदस्यबीच आपत्कालीन सम्पर्क योजना बनाउनुपर्ने सुझाव विज्ञहरूले दिएका छन्।

त्यस्तै, स्थानीय प्रशासनले जारी गर्ने सूचना, मौसम विभागका पूर्वानुमान र सुरक्षा निकायका निर्देशनलाई बेवास्ता नगर्न पनि आग्रह गरिएको छ।

जलवायु परिवर्तनले बढाएको चुनौती:

वातावरणविद्हरूका अनुसार पछिल्ला वर्षहरूमा जलवायु परिवर्तनका कारण वर्षाको स्वरूप परिवर्तन भइरहेको छ। छोटो समयमा अत्यधिक वर्षा हुने प्रवृत्ति बढ्दै गएकाले बाढी र पहिरोको जोखिम पनि बढेको छ।

वन विनाश, अव्यवस्थित सडक निर्माण, नदी अतिक्रमण तथा अव्यवस्थित बस्ती विस्तारले प्राकृतिक विपद्को असर अझ गम्भीर बनाइरहेको विज्ञहरूको निष्कर्ष छ। त्यसैले दीर्घकालीन रूपमा सुरक्षित पूर्वाधार निर्माण, नदी व्यवस्थापन, भू–उपयोग नीति कार्यान्वयन र वातावरण संरक्षणमा जोड दिनुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको छ।

समन्वय र तयारी नै सफलताको आधार:

विपद् आएपछि मात्र सक्रिय हुने परम्परागत सोचभन्दा अहिलेको तयारी फरक देखिएको छ। यस वर्ष सुरक्षा निकाय, स्थानीय सरकार, स्वास्थ्य संस्था, सडक तथा ऊर्जा क्षेत्रका निकायबीच समन्वय बढाइएको छ। उद्धार सामग्री पूर्वतैनाथ गर्ने, हेलिकप्टर तयारी अवस्थामा राख्ने, मेडिकल टोली परिचालन गर्ने तथा सूचना प्रणालीलाई डिजिटल माध्यमसँग जोड्ने कामले प्रतिकार्य क्षमतामा सुधार आएको देखिन्छ।

यद्यपि नेपालजस्तो भौगोलिक रूपमा जटिल मुलुकमा विपद्को जोखिम पूर्ण रूपमा हटाउन सम्भव छैन। तर समयमै सूचना, प्रभावकारी समन्वय, सक्षम सुरक्षा संयन्त्र र नागरिकको सतर्कताले सम्भावित जनधनको क्षति उल्लेखनीय रूपमा घटाउन सक्ने विश्वास सम्बन्धित निकायहरूको छ।

मनसुन अझ सक्रिय हुने संकेतबीच सरकारले सबै नागरिकलाई उच्च सतर्कता अपनाउन, आधिकारिक मौसम पूर्वानुमान नियमित रूपमा पछ्याउन र जोखिम देखिए तत्काल सम्बन्धित निकायलाई जानकारी दिन आग्रह गरेको छ। विपद् व्यवस्थापनको वास्तविक सफलता उद्धारमा मात्र होइन, विपद् हुनुअघि गरिने तयारी र नागरिकको सचेतनामा निर्भर रहने स्पष्ट देखिएको छ।