तोमनाथ उप्रेती:

उपसचिव, नेपाल सरकार:

अहंकार आत्ममूल्यको अतिरञ्जित भावना हो, जसमा व्यक्ति आफ्नो क्षमताको स्तरलाई वास्तविकताभन्दा धेरै माथि राख्छ। आफुलाई अरूभन्दा श्रेष्ठ सम्झने, आफ्ना विचार र कार्यलाई सबैभन्दा सही ठान्ने प्रवृत्ति नै अहंकार हो। यसले आफ्नो मात्र मान, सुखसुविधा र सफलतालाई केन्द्रमा राख्छ र अरूको योगदानको अवमूल्यन गर्छ।अहंकारका विविध स्वरूपहरू छन्—धन, शक्ति, पद, ज्ञान, यश आदि सबै कुरामा व्यक्तिको घमण्ड देखा पर्न सक्छ। आफू सर्वगुण सम्पन्न छु भन्ने सोच, आफूले मात्रै सबै कुरा बुझ्छु भन्ने दाबी, अनि हरेक उपलब्धिमा आफ्नो भूमिका मात्र देख्ने दृष्टिकोणले अहंकार जन्माउँछ।

मानव जीवनलाई ध्वंसतर्फ धकेल्ने असंख्य कारणहरू छन्। तीमध्ये सबैभन्दा खतरनाक तर प्रायः अवहेलित हुने शक्ति हो– अभिमान। अभिमान  आफ्नो सफलतामा गर्व गर्नु मात्र होइन, अरूलाई सानो देख्ने प्रवृत्ति हो। यो सजिलै देखिँदैन, किनकि अभिमान बाहिरी शारीरिक चोटजस्तो तत्काल अनुभूत हुँदैन। बरु यो भित्रभित्रै चेतनालाई नोक्सान पुर्याउने अदृश्य विष हो। जसरी शरीरमा अलिकति बिष प्रवेश गर्दा तत्काल मृत्यु नहुन सक्छ तर क्रमशः अंग–अंगलाई नष्ट गर्छ, त्यस्तै अभिमान पनि चेतनाभित्र बिस्तारै फैलिँदै आत्मविनाशको बाटो खोल्छ।

मानव जीवनको सबैभन्दा गहिरो खोज आत्मबोधको खोज हो। मानिसले हजारौँ वर्षदेखि बाह्य संसारका रहस्यहरू पत्ता लगाउने प्रयास गरिरहेको छ। उसले महासागरको गहिराइ नापेको छ, हिमालको चुचुरो चुमेको छ, ग्रह–नक्षत्रको अध्ययन गरेको छ र विज्ञान तथा प्रविधिको आश्चर्यजनक विकास गरेको छ। तर यति धेरै उपलब्धिका बीचमा पनि एउटा प्रश्न आजसम्म उत्तिकै रहस्यमय छ—“म को हुँ?” यही प्रश्नको उत्तर खोज्ने प्रक्रिया नै आत्मबोधको यात्रा हो। तर यो यात्रामा सबैभन्दा ठूलो अवरोध कुनै बाह्य शक्ति होइन, बरु मानिसभित्रै लुकेको अभिमान हो। अभिमान त्यो अदृश्य ढोका हो जसले मानिसलाई आफैँदेखि टाढा राख्छ। यसले आत्मबोधको मार्गलाई बन्द गरिदिन्छ र चेतनालाई भ्रमको अन्धकारमा भौतारिन बाध्य बनाउँछ।

अभिमानको प्रकृति अत्यन्त सूक्ष्म हुन्छ। यो सधैँ गर्जने सिंहजस्तो देखिँदैन; कहिलेकाहीँ यो मौन रूपमा चेतनाभित्र बस्छ। मानिस आफूलाई ज्ञानी ठान्छ, सक्षम ठान्छ, नैतिक ठान्छ, सफल ठान्छ, अनि यही ठानाइ क्रमशः अभिमानमा रूपान्तरण हुन थाल्छ। जब मानिस आफ्नो उपलब्धिलाई सत्यको अन्तिम प्रमाण ठान्न थाल्छ, तब उसले सिक्ने क्षमता गुमाउन थाल्छ। अभिमानले मानिसलाई यस्तो भ्रम दिन्छ कि ऊ सबै कुरा जान्दछ। तर वास्तविकता ठीक विपरीत हुन्छ। ज्ञानको पहिलो सर्त आफ्नो अज्ञान स्वीकार गर्नु हो। जहाँ अज्ञान स्वीकार गर्ने विनम्रता हराउँछ, त्यहाँ ज्ञानको ढोका पनि बन्द हुन्छ।

पूर्वीय दर्शनले अभिमानलाई आत्मज्ञानको प्रमुख बाधक मानेको छ। उपनिषद्हरूले बारम्बार मानिसलाई आफ्नो सीमित अहंको पहिचान गर्न आग्रह गरेका छन्। शरीर, नाम, पद, सम्पत्ति, प्रतिष्ठा वा विचारलाई नै आफ्नो सम्पूर्ण अस्तित्व ठान्नु नै अज्ञानको मूल हो। अभिमान यही अज्ञानबाट जन्मिन्छ। जब मानिसले आफूलाई कुनै अस्थायी पहिचानसँग बाँध्छ, तब उसले आफ्नो वास्तविक स्वरूप बिर्सन्छ। ऊ शरीरलाई नै आत्मा सम्झन्छ, उपलब्धिलाई नै अस्तित्व ठान्छ र प्रशंसालाई नै आफ्नो मूल्यको मापन मान्न थाल्छ। यही भ्रमले आत्मबोधको ढोका बन्द गरिदिन्छ।

भगवद्गीतामा वर्णित अर्जुनको संकट पनि अन्ततः चेतनाको संकट हो। श्रीकृष्णले अर्जुनलाई युद्ध गर्न प्रेरित गरेका होइनन्, उनले अर्जुनलाई आफ्नो वास्तविक स्वरूप बुझ्न प्रेरित गरेका हुन्। गीताको मूल सन्देश यही हो कि मानिसले आफ्नो सीमित अहंकारभन्दा माथि उठ्नुपर्छ। जबसम्म “म” र “मेरो” को मोहमा चेतना बाँधिएको हुन्छ, तबसम्म सत्यको दर्शन सम्भव हुँदैन। श्रीकृष्णले समत्व, निष्काम कर्म र आत्मबोधको शिक्षा दिएर अहंकारको आवरण हटाउने प्रयास गरेका छन्। वास्तवमा गीता अभिमानबाट आत्मबोधतर्फको यात्राको महान् ग्रन्थ हो।

अभिमानको सबैभन्दा खतरनाक पक्ष के हो भने यसले आफूलाई दोषका रूपमा प्रस्तुत गर्दैन। क्रोध आउँदा मानिसलाई थाहा हुन्छ कि ऊ क्रोधित छ। लोभ बढ्दा मानिसले त्यसलाई केही हदसम्म महसुस गर्न सक्छ। तर अभिमानले आफैँलाई सद्गुणको रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्छ। मानिसले आफ्नो अभिमानलाई आत्मसम्मान ठान्न सक्छ, आफ्नो जिद्दीपनलाई दृढता ठान्न सक्छ र आफ्नो अहंलाई आत्मविश्वासको नाम दिन सक्छ। यही कारणले अभिमानको पहिचान कठिन हुन्छ। यो चेतनाभित्र लुकेको त्यस्तो छायाँ हो जसले प्रकाशलाई नै आफ्नो रूप दिन खोज्छ।

दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा अभिमान अस्तित्वको गलत पहिचान हो। मानिसले आफूलाई जुन कुरा होइन, त्यही कुरा ठान्न थाल्छ। शरीर परिवर्तनशील छ, विचार परिवर्तनशील छन्, भावना परिवर्तनशील छन्, सामाजिक भूमिका परिवर्तनशील छन्। तर अभिमानले यिनै परिवर्तनशील पक्षहरूलाई स्थायी सत्य मानेर बस्छ। परिणामस्वरूप मानिस निरन्तर भयमा बाँच्न थाल्छ। पद गुम्ने भय, प्रतिष्ठा घट्ने भय, आलोचना हुने भय, पराजित हुने भय—यी सबै अभिमानका सन्तान हुन्। जहाँ अभिमान हुन्छ, त्यहाँ भय पनि हुन्छ। जहाँ भय हुन्छ, त्यहाँ शान्ति सम्भव हुँदैन।

बौद्ध दर्शनले पनि अहंकारलाई दुःखको मूल कारण मानेको छ। बुद्धले “अनात्म” को सिद्धान्तमार्फत स्थायी अहंको भ्रमलाई चुनौती दिएका छन्। उनका अनुसार मानिसले आफूलाई अलग, स्वतन्त्र र स्थायी सत्ता ठान्नु नै दुःखको कारण हो। जब चेतनाले आफ्नो अस्तित्वलाई सम्पूर्ण जीवनसँग जोडिएको देख्न थाल्छ, तब अहंकारको पकड कमजोर हुन्छ। करुणा, मैत्री र सहअस्तित्वका भावहरू त्यही बेला विकसित हुन्छन्। अभिमानले मानिसलाई पृथक बनाउँछ; आत्मबोधले उसलाई समग्र अस्तित्वसँग जोड्छ।

मानव सम्बन्धहरूमा पनि अभिमान विनाशको प्रमुख कारण बनेको देखिन्छ। धेरै सम्बन्धहरू प्रेमको अभावले होइन, अभिमानको उपस्थितिले टुट्छन्। मानिस माफी माग्न सक्दैन, आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्न सक्दैन, अरूको दृष्टिकोण बुझ्न सक्दैन। कारण एउटै हुन्छ—अभिमान। जहाँ अभिमान बलियो हुन्छ, त्यहाँ संवाद कमजोर हुन्छ। जहाँ संवाद कमजोर हुन्छ, त्यहाँ दूरी बढ्छ। परिवार, समाज, संस्था र राष्ट्रसम्मका अनेकौँ द्वन्द्वहरूको जरा यही अहंकारमा भेटिन्छ। अभिमानले मानिसलाई सहीभन्दा पनि आफूलाई सही प्रमाणित गर्न प्रेरित गर्छ। सत्यभन्दा आफ्नो छवि महत्त्वपूर्ण लाग्न थाल्छ। यही अवस्थाले सम्बन्धहरूको आधार कमजोर बनाउँछ।

आधुनिक युगमा अभिमानले नयाँ रूप धारण गरेको छ। सामाजिक सञ्जाल, प्रतिस्पर्धात्मक संस्कृति र प्रदर्शनमुखी जीवनशैलीले मानिसलाई निरन्तर तुलना गर्न सिकाइरहेका छन्। मानिस आफ्नो वास्तविक अस्तित्वभन्दा पनि आफ्नो छविप्रति बढी चिन्तित देखिन्छ। ऊ अरूको प्रशंसामा खुशी र आलोचनामा विचलित हुन्छ। डिजिटल संसारमा बनाइएको कृत्रिम पहिचानलाई जोगाउन ऊ मानसिक रूपमा थाक्न थाल्छ। बाहिरबाट सफल देखिने धेरै मानिसहरू भित्रबाट असन्तुष्ट हुनुको कारण यही हो। अभिमानले उनीहरूलाई आफ्नै वास्तविक अवस्थासँग भेट हुन दिँदैन।

आत्मबोधको यात्रा भने ठीक विपरीत दिशामा अघि बढ्छ। यस यात्रामा मानिसले आफूलाई ठूलो प्रमाणित गर्न होइन, आफूलाई बुझ्न खोज्छ। उसले अरूमाथि विजय प्राप्त गर्न होइन, आफ्नै अज्ञानमाथि विजय प्राप्त गर्न प्रयास गर्छ। आत्मबोधको मार्गमा विनम्रता पहिलो पाइला हो। विनम्रता भनेको आफूलाई सानो ठान्नु होइन; आफूलाई यथार्थ रूपमा चिन्नु हो। जसले आफ्नो सीमा देख्न सक्छ, उसले आफ्नो सम्भावना पनि देख्न सक्छ। जसले आफ्नो कमजोरी स्वीकार गर्न सक्छ, उसले वास्तविक विकासको ढोका खोल्न सक्छ।

सन्त, ऋषि र महापुरुषहरूको जीवन हेर्दा एउटा साझा विशेषता देखिन्छ—विनम्रता। उनीहरू जति महान् भए, त्यति नै नम्र भए। कारण, उनीहरूले सत्यको विशालता अनुभव गरेका थिए। महासागर देखेको मानिसलाई एउटा पोखरीले चकित पार्न सक्दैन। त्यसैगरी सत्यको विशालता अनुभव गरेको चेतनाले आफ्नो सीमित उपलब्धिमा गर्व गर्दैन। ज्ञान बढ्दै जाँदा अभिमान घट्नुको कारण यही हो। वास्तविक ज्ञानले मानिसलाई नम्र बनाउँछ, झूटो ज्ञानले मात्र अभिमानी बनाउँछ।

आत्मबोधको ढोका खोल्न मानिसले आफ्ना मानसिक आवरणहरू हटाउनुपर्छ। “म को हुँ?” भन्ने प्रश्नलाई इमानदारीपूर्वक हेर्नुपर्छ। यदि म मेरो पद होइन, मेरो सम्पत्ति होइन, मेरो प्रशंसा होइन, मेरो विचार मात्र पनि होइन भने म को हुँ? यही प्रश्नले चेतनालाई गहिराइतर्फ लैजान्छ। ध्यान, आत्मचिन्तन, मौनता र सत्यप्रतिको प्रतिबद्धताले यो यात्रालाई सहज बनाउँछन्। जब मानिसले आफ्ना विचार र भावनालाई साक्षीभावले हेर्न सिक्छ, तब उसले आफ्नो अहंकारलाई पनि देख्न थाल्छ। देखिएको अहंकार क्रमशः कमजोर हुन्छ। नदेखिएको अहंकार मात्र शक्तिशाली रहन्छ।

वास्तविक स्वतन्त्रता बाह्य नियन्त्रणबाट मुक्त हुनु मात्र होइन; आफ्नो अभिमानबाट मुक्त हुनु पनि हो। अभिमानले मानिसलाई अरूको रायको कैदी बनाउँछ। ऊ निरन्तर स्वीकृति खोजिरहन्छ। तर आत्मबोधले मानिसलाई भित्री स्वतन्त्रता दिन्छ। त्यसपछि ऊ प्रशंसाले उचालिँदैन र आलोचनाले भत्किँदैन। उसको शान्ति बाह्य परिस्थितिमा होइन, आन्तरिक स्थिरतामा आधारित हुन्छ। यही स्थिरता नै आध्यात्मिक परिपक्वताको चिन्ह हो।

अभिमान कुनै साधारण कमजोरी होइन; यो चेतनाभित्र ढुसी लागेजस्तै छ। सुरुमा देखिँदैन, तर समयसँगै सम्पूर्ण जीवनलाई खाइदिन्छ। समाज, राजनीति, परिवार र आत्मिक यात्रासम्म सबै तहमा यसले संकट निम्त्याउँछ। त्यसैले अभिमानलाई ‘अदृश्य विष’ भनिन्छ। जीवनलाई साँचो अर्थमा सफल बनाउन विनम्रता, सेवा र आत्मज्ञानको बाटोमा हिँड्नुपर्छ। जसले अहंकारलाई जित्छ, उसले मात्र आत्मिक शान्ति र जीवनको परिपूर्णता प्राप्त गर्न सक्छ।

 अभिमानले बन्द गरेको आत्मबोधको ढोका बाहिरबाट कसैले खोलिदिन सक्दैन। त्यो ढोका खोल्ने कुञ्जी मानिसभित्रै हुन्छ। त्यो कुञ्जी विनम्रता हो, आत्मचिन्तन हो, सत्यप्रतिको निष्ठा हो। जब मानिसले आफ्नो सीमित अहंकारलाई अन्तिम सत्य मान्न छोड्छ, तब चेतनामा नयाँ उज्यालो फैलिन थाल्छ। उसले आफूलाई अरूभन्दा माथि होइन, सम्पूर्ण अस्तित्वको एक अंशका रूपमा अनुभव गर्न थाल्छ। त्यही क्षण आत्मबोधको ढोका खुल्न थाल्छ।

मानव जीवनको महानता अरूलाई जित्नुमा छैन आफ्नै अभिमानलाई जित्नुमा छ। संसारका सबै युद्धहरू जितेर पनि मानिस आफ्नो अहंकारको दास रहन सक्छ। तर जसले आफ्नै अभिमानमाथि विजय प्राप्त गर्छ, उसले वास्तविक स्वतन्त्रता प्राप्त गर्छ। त्यही स्वतन्त्रतामा शान्ति छ। त्यही शान्तिमा ज्ञान छ। त्यही ज्ञानमा आत्मबोध छ। र त्यही आत्मबोधमा मानव जीवनको परम अर्थ लुकेको छ।