तोमनाथ उप्रेती:

उपसचिव, नेपाल सरकार

मानव जीवनको वास्तविक सौन्दर्य मानिसको चेतना, विचार र आचरणको पवित्रतामा निहित हुन्छ। जब मानिसले आफूलाई केवल भौतिक अस्तित्वको रूपमा होइन, चेतनशील आत्माको रूपमा अनुभूत गर्न थाल्छ, तब आत्मबोधको यात्रा प्रारम्भ हुन्छ। यही आत्मबोधले जीवनलाई नयाँ दृष्टि दिन्छ र मानिसलाई सदाचार, नैतिकता तथा मानवतापूर्ण व्यवहारतर्फ डोर्‍याउँछ।

आत्मबोध भनेको आफ्नै अन्तर्मनको सत्यलाई चिन्नु हो। यो  जीवनको व्यावहारिक जागरण पनि हो। जब व्यक्तिले आफ्नो वास्तविक स्वरूप बुझ्छ, तब उसभित्रको अहंकार, लोभ, क्रोध, ईर्ष्या र हिंसात्मक प्रवृत्ति क्रमशः क्षीण हुँदै जान्छ। मन शान्त बन्छ, दृष्टिकोण सकारात्मक बन्छ र व्यवहारमा विनम्रता तथा सहिष्णुता देखिन थाल्छ। यही अवस्थाबाट सदाचारको जन्म हुन्छ।

सदाचार कुनै बाह्य दबाबबाट विकसित हुने कुरा होइन यो आत्मिक चेतनाबाट स्वतः प्रस्फुटित हुने गुण हो। सत्य, करुणा, सेवा, अनुशासन, इमानदारी र सहअस्तित्वजस्ता मूल्यहरू आत्मबोधबाट नै सशक्त बन्छन्। पूर्वीय दर्शन, उपनिषद्, भगवद्गीता तथा विभिन्न आध्यात्मिक परम्पराहरूले आत्मशुद्धि र सदाचारलाई जीवनको सर्वोच्च साधना मानेका छन्।

आजको युगमा विज्ञान र प्रविधिको विकाससँगै भौतिक सुविधा बढे पनि मानिसको अन्तर्मन अशान्त र सम्बन्धहरू कमजोर बन्दै गएका छन्। यस्तो अवस्थामा आत्मबोधदेखि सदाचारसम्मको यात्रा अत्यन्त सान्दर्भिक देखिन्छ। यसले व्यक्तिलाई सचेत, जिम्मेवार र नैतिक मानव बन्न प्रेरित गर्दछ। समाजमा शान्ति, विश्वास र सहकार्यको वातावरण निर्माण गर्न पनि यही चेतनात्मक रूपान्तरण आवश्यक छ।

मानव जीवनको सार्थकता भौतिक सफलता वा सामाजिक प्रतिष्ठामा सीमित छैन । यसको मर्म आत्मचेतना र आध्यात्मिक मूल्यमा निहित छ। आचरण, जसले व्यक्तिको स्वभाव, निर्णय, व्यवहार र अन्ततः समाजमा उसको प्रभाव निर्धारण गर्छ, त्यो  बाह्य अनुशासन वा कानुनी दण्डद्वारा मात्र स्थायी रूपले सुधार गर्न सकिंदैन। आचरणको वास्तविक, दीर्घकालीन रूपान्तरणको मूल श्रोत भनेको आत्मचेतना र अध्यात्म हो—त्यो गहिरो आन्तरिक अनुभूति, जसले जीवनको गहिराइ बुझ्न सिकाउँछ, अरूको पीडा महसुस गर्न सक्ने संवेदना विकसित गर्छ, र प्रत्येक कर्मलाई सत्य, करुणा र विवेकको कसीमा तौल्न प्रेरित गर्छ।

जब मानिस आत्मचेतनाको स्तरमा पुग्दछ, तब उसले बाह्य विश्वसँगको सम्बन्ध मात्र होइन, आफूभित्रको शून्यता, लोभ, अहंकार र मोहको जरा पनि देख्न थाल्दछ। यही आत्मावलोकनले उसलाई परिवर्तनको दिशामा धकेल्छ। बाहिरी नियमहरूले  व्यवहार नियन्त्रण गर्न सक्छन्, तर अध्यात्मले आत्माको उत्प्रेरणा बदल्दछ। जब उत्प्रेरणा नै परिवर्तन हुन्छ, तब कर्म स्वतः नै धर्ममय हुन्छ।

गीता अध्याय ६ मा कृष्णले अर्जुनलाई भन्छन्—”उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत्।” अर्थात्, “आफ्नो आत्माबाट आफैलाई उन्नत गर, अधोगति नगर।” यहाँ आत्म उन्नति भन्ने कुरा नै चेतनाको विस्तार हो जो बाह्य इच्छाहरूबाट नभएर, आन्तरिक विवेकबाट सञ्चालित हुन्छ। यही विवेकमा आधारित चेतनाले नै नैतिक आचरणको मौलिक जग निर्माण गर्छ।

अध्यात्म कुनै एक धर्म विशेषको आडम्बर होइन यो त जीवनको मूलभूत सत्यसँगको संवाद हो। जब मानिस स्वयम्लाई आत्माको रूपमा बुझ्न थाल्दछ जसको प्रकृति नै शान्ति, करुणा, दया, क्षमा र संयम हो तब आचरणको परिवर्तन  देखावटी हुँदैन, त्यो जीवन पद्धतिको आधार बन्छ।

आजको संकटग्रस्त समाजमा, जहाँ नैतिक विचलन, स्वार्थप्रेरित व्यवहार, र मूल्यहीनता बढ्दो छ, समाधानको मूल खानी विधि आत्मचेतनामा आधारित आध्यात्मिक शिक्षाको पुनरुत्थान हो। नियमहरू व्यवहारलाई निर्देशित गर्न सक्छन्, तर  चेतनाको प्रकाशले नै आत्मालाई दिशा दिन सक्छ। यही आत्मिक क्रान्ति नै मानव सभ्यताको साँचो जागरण हो।

जीवनमा चेतनाको प्रकाश आउँदा मात्र आचरणमा क्रान्ति सम्भव हुन्छ। जब व्यक्ति आफ्नो अन्तरमनलाई जागरुक पार्छ र आध्यात्मिक मूल्यहरू आत्मसात् गर्छ, तब उसको व्यवहारमा स्वभाविक परिवर्तन आउँछ। यस्ता मूल्यहरू—सत्य, करुणा, सहिष्णुता, विनम्रता र सेवा भाव—जीवनको आधारशिला बन्न पुग्छन्। चेतनाले भरिपूर्ण जीवनले मात्र बाह्य स्वार्थ र अहंकारबाट मुक्त भएर साँचो आनन्द र शान्ति प्राप्त गर्न सक्छ।

जब जीवन अध्यात्मिक चेतनाले सञ्चालित हुन्छ, त्यसको प्रभाव सम्पूर्ण समाज, प्रकृति र मानवीय सम्बन्धमा समावेशी र सकारात्मक रूपान्तरणको कारक बन्छ। यस प्रकारको जीवनशैली केवल कर्मकाण्ड वा औपचारिक धर्मपालन होइन, यो त विवेक, करुणा र समर्पणको चेतनात्मक अभ्यास हो।

तथ्यतः आचरणको शुद्धता सामाजिक दबाब वा कानुनी दण्डको कारणले टिक्दैन। ती अस्थायी उपायहरू हुन्, जुन व्यक्तिको भित्री भावना परिवर्तन नहुँदासम्म स्थायित्व प्राप्त गर्न सक्दैनन्। तर जब मानिसको चेतनामा आत्मबोध र अध्यात्मको प्रकाश फैलन्छ, तब उसले आफ्ना कर्मलाई मात्र होइन, चिन्तन र वाणीलाई पनि विवेकका आधारमा नियन्त्रित गर्न सिक्दछ। यही शुद्ध चेतनाले अहंकार, लोभ, क्रोधजस्ता विकारलाई हटाएर संयम, क्षमा र प्रेमको बीउ रोप्छ।

उदाहरणका लागि, कुनै व्यक्तिले आत्म–अवलोकनद्वारा आफूमा रहेको ईर्ष्या वा स्वार्थबोध पहिचान गर्छ र योग, ध्यान, वा सत्सङ्ग जस्ता आध्यात्मिक अभ्यासद्वारा त्यो कमजोरीलाई रूपान्तरण गर्छ भने, ऊ केवल आफ्नो सुधारमा सीमित रहँदैन; ऊ समाजमा प्रेरणाको स्रोत बन्छ।

आध्यात्मिकता सामाजिक रूपान्तरणको मूल आधार हो। आत्म–संयम, विवेक र सेवा–भावनाले सञ्चालित व्यक्ति नै वास्तविक परिवर्तनको संवाहक हो। आध्यात्मिक चेतनाको प्रकाशमा नहिँड्ने समाज धनको सुसज्जा त देखिन्छ, तर मानवीय मूल्यविहीन हुन्छ त्यस्तो समाजको दीर्घकालीन अस्तित्व संकटमा पर्छ। त्यसैले चेतनाको क्रान्ति र आध्यात्मिक मूल्यहरूको अवलम्बन नै जीवनको सार्थकता, समाजको स्थायित्व र राष्ट्रको समृद्धिको सुनिश्चित मार्ग हो।

अध्यात्मिक चेतना नै आचरण व्यवस्थापनको मेरुदण्ड हो, जसले व्यक्तिलाई स्वार्थ र अहंकारबाट मुक्त गर्दै सेवा र सत्यप्रेमको शिखरमा उभ्याउँछ। व्यक्तिले जब जीवनमा आध्यात्मिक मूल्यहरू आत्मसात गर्छ, तब ऊ समाजमा परिवर्तन ल्याउने प्रेरक शक्ति बन्छ र समाजमा शान्ति र समृद्धि प्रस्फुटित हुन्छ।

अध्यात्म भनेको योग, ध्यान र आन्तरिक जागरणद्वारा आत्मा, परमात्मा र समष्टिसँगको समन्वय हो। यस्तो चेतनाले निरहंकार, सत्यप्रेम र क्षमालाई जीवनको आधार बनाउँछ। यसले मनलाई स्थिर, बुद्धिलाई निर्मल र हृदयलाई विशाल बनाउँछ, जसबाट आत्म–संवाद र आत्म–परिष्कारको संस्कृति विकास हुन्छ। सत्यको खोजीमा लीन अध्यात्मिक जीवनशैली नै मानव अस्तित्वको सर्वोच्च उपलब्धि हो, जहाँ जीवन स्वयं तपस्या र प्रत्येक श्वास ब्रह्मसँगको संवाद बन्न पुग्छ।

आध्यात्मिक दृष्टिकोणबाट जीवन व्यवस्थापन बाह्य ऐश्वर्यको झिल्कोमा हराउने होइन, अन्तरात्माको प्रकाशमा उभिएर जीवनलाई सञ्चालन गर्ने चेतनाको सर्वोत्तम अभ्यास हो। जब जीवन स्वार्थ, लोभ र अहंकारको आडमा निर्देशित हुन्छ, तब आचरणमा विकृति, विचारमा विसङ्गति र सम्बन्धमा विच्छेद जन्मिन्छ। यस्ता अन्धकारहरूलाई पन्छाउने एकमात्र उपाय अध्यात्मिक दृष्टिकोण हो, जसले चेतना र विवेकलाई उजागर गरेर आत्म–अनुशासन र आत्म–परिष्कारमा अभिप्रेरित गर्छ।

अध्यात्मिक दृष्टिले जीवनलाई व्यवस्थापन गर्दा योग र ध्यानको माध्यमबाट मनलाई स्थिर बनाइन्छ, जसले विचारलाई शुद्धता र व्यवहारलाई शालीनता प्रदान गर्छ। यस्तो दृष्टिले व्यक्ति आफ्ना कर्तव्यप्रति निष्ठावान्, समाजप्रति उत्तरदायी र राष्ट्रप्रति समर्पित बन्ने मार्ग प्रशस्त गर्छ। आध्यात्मिक चेतना आत्माभिमुख आचरणको मार्गमा सहिष्णुता, करुणा र विनयको विकास गराउँदै व्यक्ति र समाजबीचको सम्बन्धलाई समृद्ध बनाउँछ। जब हरेक कार्य परम उद्देश्य र आत्मिक मूल्यमान्यतासँग जोडिन्छ, तब जीवन आफैंमा एक तपस्या, सेवा र परोपकारको माध्यम बन्छ। यस्तै दृष्टिकोणले मात्र जीवनलाई सार्थक, शुद्ध र उदात्त यात्रामा रूपान्तरण गर्न सम्भव हुन्छ।

जीवन चेतनाको तरंगमा बगिरहेको एक अनन्त प्रवाह हो। जब जीवनको मूल आधार भौतिक लोभ, इन्द्रियासक्ति र स्वार्थमा जकडिन्छ, तब व्यवहार विकृत, संस्कार विस्मृत र आचरण प्रदूषित बन्छ। यिनै अन्धकारहरूबाट मुक्तिको मार्ग भनेको अध्यात्म होजहाँ बाहिरी संसारको आकर्षणभन्दा आत्मिक मौनको शान्ति गहिरो हुन्छ। अध्यात्म भनेको धर्मको कठोर अनुशासन मात्र होइन, यो त आत्माको स्वरुप पहिचान गर्ने आन्तरिक दृष्टिकोण हो।

अध्यात्मले मनुष्यको व्यवहार एवं आचरणलाई सुधार गर्छ र उसको गलत संस्कारहरूमा परिवर्तन ल्याइ उसलाई असल मानवीयताको बोध गराउँछ । आध्यात्मिकताकै कुरा गर्दा योग र ध्यानको प्रसङ्ग पनि जोडिएर आउने गर्छ । योग र ध्यानले मनुष्यको विचारलाई श्रेष्ठ र व्यवस्थित तुल्याउँछ । साथै यसले हाम्रो मनको एकाग्र शक्ति बढाउँछ । जसले गर्दा ईष्र्या, द्वेष, घृणा, क्रोध अथवा प्रतिशोधको भावनाले हाम्रो मनमा जरा गाड्न पाउँदैन । वास्तवमा मनुष्य जीवनमा आइपर्ने सबै किसिमका व्यावहारिक समस्याहरूको समाधान मानिसको मनोभावनामा आधारभूत परिवर्तनबाट नै हुन सक्तछ र मनोभावनामा आधारभूत परिवर्तन ल्याउनु नै आध्यात्मिक ज्ञानको मुख्य उद्देश्य हो । आध्यात्मिक ज्ञानमा नै मानिसको विचार, भावना अनि मनोकाङ्क्षालाई सही दिशा दिने शक्ति अथवा क्षमता अन्तरनिहीत हुन्छ ।

अशल कर्म र सजायको ब्याख्याले पनि धार्मिक र आध्यात्मिक चिन्तनलाई निर्धारण गर्छ । यस्तो यस्तो कर्म गर्यो भने सजाय मिल्छ भनेर धर्ममा ऊल्लेख गरिएको हुन्छ । आध्यात्मिक चिन्तनमा अशल कर्मप्रति आकर्शणको ब्याख्या गरिएको हुन्छ। सदैव अशल कर्म गर्यो भने नर्कको डर मान्नु नै पर्दैन । धर्म त एऊटा कानुन जस्तो मात्र प्रतित हुन्छ धारण गरिएन भने ठूलो सजाय मिल्छ। आध्यात्म त शालीन र आदर्श जीवनशैलीको महत्वपूर्ण अंग हो ।यो पनि सही कुरा हो कि नैतिकता, पवित्र जीवनमूल्य, नकारात्मक कार्य र विचारबाट बच्नको लागि सामाजिक र राष्ट्रिय जीवनलाई आघात पुर्याउनुलाई पाप सम्झिनु, परोपकार, सत्य, न्याय, कर्तव्यनिष्ठा जस्ता शाश्वत मूल्य सदैव हाम्रो जीवनले प्रकाशित गर्ने गर्छ । यसमा कहिलै पनि विश्वास कम हुन दिनुहुँदैन । यही सच्चा अध्यात्म हो ।

जीवनको मूल यात्रामा जब चेतना विकृत भावनाहरू—जस्तै ईर्ष्या, द्वेष, घृणा र प्रतिशोध—द्वारा संचालित हुन्छ, तब सामाजिक सम्बन्धमा विष घुल्छ, मानवता ओझेल पर्छ र सभ्यताको मूल्य स्खलित हुन्छ। यस्ता अव्यवस्थित मनोवृत्तिहरूको व्यवस्थापन आन्तरिक अध्यात्मिक अनुशासनले गर्न सक्छ। अध्यात्म मार्ग भनेको आत्मसंवादको प्रक्रिया हो, जसले व्यक्ति–व्यक्ति बीचको दूरीलाई प्रेम, क्षमा र सहिष्णुताद्वारा पुलमा रूपान्तरण गर्छ।

जब व्यक्ति अध्यात्मिक चेतनामा उन्नत हुन्छ, उसले आफ्ना कमजोरीहरूलाई आत्मावलोकनद्वारा पहिचान गरेर सुधारको यात्रामा लाग्दछ। यसले उसलाई अरूको दोष देख्ने होइन, आफूभित्रको अज्ञान हटाएर ज्ञानको उज्यालो फैलाउने साधक बनाउँछ। अध्यात्मले आत्मा र परमात्माबीचको सम्बन्ध पुनःस्थापित मात्र गर्दैन, यसले सामाजिक न्याय, करुणा र सहअस्तित्वका मूल्यहरू पनि पुनःस्थापित गर्दछ।