(नियात्रा)

तोमनाथ उप्रेती:

काठमाडौँबाट बैतडीतर्फको यात्रा सुरु भयो। म निस्किएँ मन भित्र एउटा अनिश्चित प्रश्न बोकेर: “मान्छे कहाँ पुग्छ?” र “पुग्नुको अर्थ के हो?” काठमाडौँ बिहानैदेखि जागेको थियो धुलो, भीड, सवारीको कोलाहल र मान्छेहरूको अन्तहीन दौड। तर त्यो दौडभित्र मौन थकान थियो, जस्तो सबै अगाडि बढिरहेका छन् तर भित्र कतै रोकिएका छन्। लाग्थ्यो, यो शहरले गति सिकाएको छ तर  आत्मसंवाद बिर्साएको छ।

नौबिसे पुग्दा बाटो बदलियो। पहाडहरू उठे।  हरियाली गाढा हुँदै गयो र वातावरण नै ध्यानमय बन्यो। त्यहाँ प्रकृति बोल्दैनथ्यो, तर उसको मौनता नै सबैभन्दा गहन भाषा जस्तो लाग्थ्यो। मुग्लिनमा त्रिशूली नदी भेटियो उफ्रिँदो, अस्थिर, तर निरन्तर बगिरहने। त्यसले मलाई सिकायो, जीवन स्थिर हुन होइन, प्रवाहित हुन जन्मिन्छ। जहाँ बहाव रोकिन्छ, त्यहाँ अर्थ पनि रोकिन्छ। नारायणघाट आइपुग्दा शहर फेरि बदलियो।यहाँ सपना बजारमा रूपान्तरण भएका थिए र मानिसहरू बाँचिरहेका थिए तर बाँच्नुको अर्थ कतै बिर्सिरहेका थिए। अन्ततः गैँडाकोटको साँझमा आकाश रातो भयो, जस्तो सूर्य पनि थाकेर मौन बसिरहेको होस् र नवलपरासीको विशाल मैदान फैलियो न रोकावट, न उचाइ, केवल खुला धरती जसले जीवनको सरलता र खालीपन दुवै एकैसाथ देखाइदियो।

बाटो लामो हुँदै गयो। बुटवल आइपुग्दा पहाडहरू फेरि नजिक आए, जस्तो टाढा भएका स्मृतिहरू फेरि आँखासामु उभिएझैँ। यहाँबाट उत्तरतिर हेर्दा लाग्थ्यो नेपाल एक उभिएको ध्यान हो, जसले आफैँलाई निरन्तर सम्झिरहेको छ। कोहलपुर पुगेपछि पश्चिम बदलियो, हावा पनि फरक भयो र सुदूरपश्चिमको सास सुरु भयो। यहाँ बाटो मात्र होइन, भाषा पनि परिवर्तन भयो। मानिसहरूको बोलीमा पहाडको गहिरो सुगन्ध मिसिएको थियो, जस्तो शब्दहरू पनि प्रकृतिबाटै जन्मिएका हुन्। बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज छेउ पुग्दा वनले मौनता सिकायो; त्यहाँ हरिणहरू डरले होइन, सन्तुलनले बाँचिरहेका थिए र पहिलो पटक मैले बुझें स्वतन्त्रता भाग्नु होइन, प्रकृतिसँग समायोजन गर्नु हो। कर्णाली पुल पार गर्दा नदी फेरि बोल्यो, “तिमी कहाँ जाँदैछौ?” तर मसँग उत्तर थिएन, केवल यात्रा थियो अर्थ खोज्दै अघि बढिरहेको एक मौन प्रश्न। घोडाघोडी ताल पुग्दा पानी स्थिर थियो, तर त्यो स्थिरताभित्र हलचल लुकेको थियो। कमलका पातहरूले आकाशलाई सम्हालिरहेका थिए, जस्तो पृथ्वी र आकाशबीच कुनै अदृश्य सम्झौता भइरहेको होस्। त्यहीँ मैले महसुस गरेँ शान्ति खालीपन होइन, बरु सबै अस्तित्वहरूको पूर्ण उपस्थिति हो, जहाँ केही पनि छुटेको हुँदैन र सबै कुरा एकैसाथ अर्थमा बदलिन्छ।

अत्तरिया आइपुग्दा सुदूरपश्चिमको ढोका वास्तवमै खुलेको जस्तो लाग्यो। यहाँबाट पहाडहरू देखिँदैनथे, बोल्थे आफ्नो पुरानो भाषा, मौन तर गहिरो स्वरमा। डडेल्धुरा तर्फको बाटो जति चढ्दै गयो, उति भित्र झर्दै गएको अनुभूति हुन्थ्यो, जस्तो बाहिरी उचाइ होइन, भित्री गहिराइ यात्रा भइरहेको होस्। डडेल्धुराको हावा केवल चिसो थिएन, त्यो सोच्न बाध्य बनाउने हावा थियो प्रश्नहरू उठाउने, उत्तरहरू होइन, मौनता दिने। यहाँ मौनता भारी थियो, तर त्यो भारीपनभित्र पनि एक अद्भुत शुद्धता थियो, जसले मनलाई बिस्तारै खाली गर्दै लैजान्थ्यो। अब यात्रा बैतडीतर्फ मोडियो। बाटो साँघुरिँदै गयो। पहाडहरू अझ नजिक आउँदै गए, जस्तो तिनीहरूले यात्रुलाई नजिकबाट नियालिरहेका हुन्—“तिमी को हौ?” भन्ने प्रश्न हावामै झुन्डिएको थियो। बैतडी प्रवेश गर्दा मलाई लाग्यो, म कुनै जिल्ला वा भूगोलमा प्रवेश गरिरहेको छैन, म त एउटा पुरानो कथा भित्र पस्दैछु।जहाँ पहाडहरू  स्मृति हुन्। प्रार्थना हुन्। र इतिहासका मौन, तर अमर पृष्ठहरू हुन्।

महाकाली नदी टाढा देखियो। त्यही नदी, जसले नक्सामा सीमा कोर्छ, तर आफैँ कुनै सीमामा बाँधिँदैन। पानी निरन्तर बगिरहन्छ कहिले चुपचाप, कहिले गर्जिएर, तर कहिल्यै रोकिएर होइन। भारततर्फ बग्दै गरेको त्यो नदी हेर्दा मनमा एउटा  प्रश्न उठ्यो यदि नदी जस्तो निरन्तरता मानिसभित्र पनि हुन सक्छ भने, सीमाहरू किन आवश्यक हुन्छन्? शायद सीमा बाहिर होइन, भित्र हुन्छ मानिसको सोचमा, डरमा र बन्धनमा।

बैतडीका गाउँहरूमा ढुंगाका घरहरू देखिए। बाहिरबाट कठोर, चिसा र स्थिर जस्ता लाग्ने ती घरहरू भित्र भने अनौठो न्यानोपन थियो। आगोको धुवाँ, दैलोमा बसेका वृद्धहरूको मौन मुस्कान, र बच्चाहरूको सरल हाँसोयी सबैले जीवनलाई अझ  महत्व दिएका थिए। यहाँ मानिसहरू धेरै कुरा बोल्दैनथे, तर उनीहरूको मौनताले नै सम्बन्धहरू जोडिन्थे। सरलता यहाँ कमजोरी थिएन, बरु जीवन बुझ्ने एउटा गहिरो तरिका थियो।

ग्वाल्लेक केदारको कथा सुनें। हावा चल्ने पहाड, जहाँ वायु नै देवता जस्तो लाग्छ। त्यहाँ पुग्दा लाग्छ ईश्वर कुनै मूर्तिमा सीमित छैन, ऊ त हावामा फैलिएको अनुभूति हो, जसलाई देखिँदैन तर महसुस गर्न सकिन्छ। हावाले पहाडलाई छोएजस्तै, चेतनाले मनलाई छुन्छ र मानिस केही क्षणका लागि आफैँलाई बिर्सेर ठूलो केहीसँग जोडिन्छ।

ग्वाल्लेक, रौलाकेदार, देउलेक र ध्वजकेदार यी चार केदारहरूको कथा फेरि सुनियो । यी पहाडका नाम होइनन्। यी भूगोलका चार टुक्रा मात्र होइनन्। यी त चेतनाका चार दिशाहरू हुन् जहाँ उत्तर मौनता हो, दक्षिण शक्ति हो, पूर्व जागरण हो र पश्चिम समर्पण हो। यी सबै मिलेर एउटा अदृश्य मन्दिर बनाउँछन्, जुन बाहिर होइन, भित्र उभिएको हुन्छ।

त्यही बुझाइसँगै यात्रा अझ गहिरो हुँदै गयो अब म बाटोमा मात्र होइन, अर्थभित्र पनि हिँडिरहेको थिएँ।

उत्तर, दक्षिण, पूर्व र पश्चिम केवल दिशाहरू होइनन् यहाँ ती आस्था, शक्ति, मौनता र समर्पण बनेका छन्। मैले बुझें धर्म यहाँ कुनै पुस्तकका अक्षरमा बन्द छैन, यो त पहाडका ढुंगामा, हावाको बहावमा र मानिसको जीवनशैलीमा लेखिएको छ। पाटनको बजार पुग्दा जीवनको गति फेरि बदलियो। सरकारी कार्यालयहरू, विद्यालयहरू, बजारको आवाज सबै मिलेर एउटा व्यवस्थित कोलाहल बनाएका थिए। तर त्यो कोलाहलभित्र पनि पहाडको पुरानो मौनता हराएको थिएन। त्यो मौनता मानिसहरूको अनुहारमा, उनीहरूको धैर्यमा र उनीहरूको निरन्तर काममा लुकेको थियो। यहाँ मानिसहरू बाँचिरहेका थिएनन्, उनीहरू आशा पनि बोकिरहेका थिए भोलिको दिन अझ राम्रो हुनेछ भन्ने अदृश्य विश्वास।

सिगास, शिवनाथ, पञ्चेश्वर र सुर्नया यी नामहरू भूगोलका कविताहरू हुन्, जसले पृथ्वीलाई परिचय दिन्छन् र मानिसलाई जरा सम्झाउँछन्। पञ्चेश्वरमा कर्णाली र महाकालीको कल्पना मिसिएको सुनिन्छ नदीहरू मिल्ने सपना, जहाँ पानीहरू एउटै यात्रा बनाउँछन्। त्यही दृश्यले मनमा एउटा प्रश्न उठायो। यदि नदीहरू मिल्न सक्छन् भने, मानिसहरू किन छुट्टिन्छन्? यदि प्रकृतिले एकता जान्दछ भने, मानवता किन विभाजनमा अल्झिन्छ? शायद युद्ध बाहिर होइन, भित्रको असहमति हो।

मेलौली भगवतीको मन्दिरमा घण्टी बज्यो र त्यो आवाजले समयलाई केही क्षणका लागि रोकिदियो। मन्दिरका ढुंगाहरूमा सदियौंको प्रार्थना टाँसिएको जस्तो लाग्थ्यो जसले मानिसका डर, आशा र विश्वासलाई आफ्नो मौन स्मृतिमा राखेको छ। आँखा बन्द गर्दा भित्र एउटा आवाज सुनियो “तिमी बाहिर खोज्दै छौ, तर घर तिमीभित्र छ।” त्यो वाक्यले सम्पूर्ण यात्रा बदलिदियो। बाटो अब केवल बाहिरको रेखा रहेन, यो भित्रको परिक्रमा बन्यो।

दशरथ चन्दको भूमि सम्झिँदा बलिदानको अर्थ बुझे। स्वतन्त्रता यहाँ केवल निरन्तर बगिरहने चेतना हो, जसले जीवनलाई मूल्य दिन्छ। बैतडीका पहाडहरूमा उभिँदा लाग्यो मानिस सानो छैन, मानिस भित्र एउटा सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड छ, जहाँ आस्था, संघर्ष, मौनता र प्रकाश सबै एकैसाथ बाँचिरहेका छन्।

यो सम्पूर्ण यात्रा  काठमाडौँदेखि बैतडीसम्मको भौगोलिक दूरी तय गर्ने कथा मात्र थिएन। यो त चेतनाको तह–तह खोल्दै जाने एउटा मौन साधना थियो। बाटोहरू बदलिँदा दृश्यहरू फेरिए, शहरहरू हराउँदै गए, पहाडहरू नजिकिँदै आए र अन्ततः मनभित्रको संसार अझ स्पष्ट हुँदै गयो। बाहिरको यात्रा जति लामो हुँदै गयो, भित्रको यात्रा त्यति नै गहिरो बन्दै गयो। यसैले यो अनुभवले सिकायो यात्रा कहिल्यै गन्तव्यमा पुग्ने प्रक्रिया मात्र होइन, बरु आफूलाई पुनः खोज्ने निरन्तर अभ्यास हो।

रात पर्‍यो, आकाशमा ताराहरू देखिए, तर ती तारा यसै भूमि, यसै पहाड र यसै मौनताको साक्षी जस्ता लाग्थे। तिनीहरूको उज्यालो टाढा थिएन, बरु मनको नजिक थियो। एक्लोपन त्यहाँ डर बनेन, बरु आत्मसंवादको अवसर बन्यो। जब बाहिरी संसार शान्त हुन्छ, तब भित्रको आवाज स्पष्ट सुनिन्छ र त्यही आवाजले मानिसलाई आफैंतर्फ फर्काउँछ।

काठमाडौँबाट निस्किएको व्यक्ति अब उही रहेन। उसले बाटो मात्र देखेन, बाटोभित्रको अर्थ पनि देख्यो। उसले पहाड मात्र देखेन, पहाडभित्रको मौन चेतना पनि सुनेको थियो। उसले नदीको बहाव मात्र देखेन, जीवनको निरन्तरता पनि अनुभूत गर्‍यो। यही अनुभूति नै यात्राको वास्तविक उपलब्धि हो।

बैतडी कुनै अन्तिम बिन्दु होइन।यो त एउटा प्रतीक हो। एउटा द्वार हो। यस्तो द्वार जहाँबाट मानिस बाहिरको संसार हेर्न होइन, भित्रको संसारमा प्रवेश गर्न थाल्छ। यही प्रवेश नै वास्तविक रूपान्तरण हो। किनकि यात्रा गन्तव्यमा पुगेर सकिँदैन, यो त चेतनामा गहिरिँदै जाने प्रक्रिया हो। मानिस जहाँ पुग्छ, त्यहाँभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा त्यो हो ऊ त्यहाँ पुगेर आफूलाई कति बुझ्छ।

यसैले यो यात्रा अन्त्य होइन, एक सुरु हो। बाहिरी बाटोहरू बन्द भए पनि भित्री बाटोहरू खुलिरहन्छन्। र अन्ततः यही सत्य बाँकी रहन्छ मानिस जहाँ पनि जाओस्, वास्तविक यात्रा उसकै भित्र चलिरहन्छ, निरन्तर, शान्त र अनन्त रूपमा।