(नियात्रा)

तोमनाथ उप्रेती:

१. काठमाडौँबाट प्रस्थान:

म काठमाडौँबाट निस्किएँ। तर त्यो निस्किनु एक प्रकारको आन्तरिक विस्थापन थियो। म आफूभित्र धेरै समयदेखि जमेर बसेको धुलो झार्न निस्किएको थिएँ। शहरका सडकहरू अझै मेरो कानमा गुञ्जिरहेका थिए। हर्न, भीड, अधुरो हतार र अनन्त दौड। तर मेरो भित्र त्यो सबै अब अर्थहीन भइसकेको थियो। मसँग धेरै सूचना थियो, तर थोरै शान्ति। धेरै सम्पर्क थिए, तर थोरै आत्मीयता। म बाँचिरहेको थिएँ, तर जीवनको अनुभूति हराइसकेको जस्तो। त्यसैले यो यात्रा खप्तडतर्फको यात्रा मात्र थिएन। यो मेरो आफ्नै भित्री शून्यताबाट बाहिर निस्किने प्रयास थियो। म बाहिरको बाटो हिँड्दै थिएँ, तर वास्तवमा म भित्रको गल्लीहरूमा हराइरहेको थिएँ।

यात्रा सुरु हुनु अघि नै म भित्र प्रश्नहरू सुरु भइसकेका थिए। “तिमी को हौ?” “तिमी कहाँ जाँदैछौ?” “तिमी किन थाकेको छौ?” यी प्रश्नहरू कुनै बाहिरबाट आएका थिएनन्। यी मेरो आफ्नै चेतनाका तहहरू थिए। काठमाडौँले मलाई निर्माण गरेको थियो, तर त्यो निर्माण अधुरो थियो। त्यो भवनजस्तो थियो जसको भित्ताहरू छन् तर शान्ति छैन। म मानिसहरू बीच थिएँ, तर आफूलाई भेटिरहेको थिइनँ। त्यसैले म खप्तडलाई  भौगोलिक गन्तव्य होइन, चेतनाको पुनःस्थापना जस्तो सोच्दै थिएँ। म हिँड्दै गर्दा मलाई लाग्थ्यो हरेक पाइला पुरानो मबाट टाढा जानु हो। हरेक मोड एउटा पुरानो सोचको अन्त्य हो। म भागिरहेको थिइनँ, म फर्किरहेको थिएँ तर आफूतर्फ।

अब म बुझ्न थालेँ, यात्रा कहिल्यै बाहिरको नक्सामा मात्र लेखिँदैन। यो भित्रको मौन नक्सामा कोरिन्छ। सडकहरू त केवल संकेत हुन्, असली बाटो त मनको तहहरूमा हुन्छ। म खप्तडतर्फ जाँदै थिएँ, जहाँ घाँसे मैदान, मौन आकाश र पवित्रता छ भनिन्छ। तर मेरो भित्रको आवाजले मलाई बारम्बार सम्झाइरहेको थियो—“तिमी जहाँ जाँदैछौ, त्यो ठाउँभन्दा ठूलो प्रश्न तिमी आफैँ हौ।” म यो यात्रामा कुनै नयाँ दृश्य हेर्न मात्र निस्किएको थिइनँ। म पुरानो दृष्टि फेर्न निस्किएको थिएँ। म आफूलाई पुनः पढ्न चाहन्थेँ, जस्तै कुनै पुरानो पुस्तक जसको पाना धुलोले ढाकिएको छ। र शायद, खप्तड त्यही पाना खोल्ने मौन हात थियो।

काठमाडौँ बिहानै व्यस्त हुन्छ। सडकहरू मान्छेझैँ होइन, मान्छेभन्दा बढी जीवितजस्तो लाग्थे। हर्नहरूको आवाजले आकाश छेडिरहेको थियो। धुवाँले सूर्यलाई नै धुमिल बनाइरहेको थियो। दौडिरहेका खुट्टाहरूले समयलाई पछाडि धकेल्न खोजिरहेका थिए। तर त्यो भीडभित्र म चुप थिएँ। मेरो मौनता त्यो शहरको सबैभन्दा अनौठो आवाज जस्तो थियो। बाहिर सबथोक चलिरहेको थियो, तर भित्र केही पनि चलिरहेको थिएन। म केवल हेर्दै थिएँ जीवन कति छिटो बाँचिँदैछ भनेर।

बस स्टेसनमा उभिँदा मलाई एउटा अनौठो अनुभूति भयो। मान्छेहरू आफ्नो गन्तव्यतर्फ दौडिरहेका थिए, तर यात्राको स्वाद भने कतै हराइसकेको थियो। उनीहरू पुग्न चाहन्थे, तर बाटो अनुभव गर्न चाहँदैनथे। मसँग सानो झोला थियो, हल्का देखिन्थ्यो, तर भित्र मन भारी थियो। त्यो भारीपन कुनै सामानको थिएन, त्यो विचारहरूको बोझ थियो। मैले आफैँलाई सोधेँ के म पनि यस्तै दौडमा फसिसकेको थिएँ? के म पनि केवल पुग्नका लागि बाँचिरहेको थिएँ?

म सोचिरहेँ के म खप्तड खोज्दैछु? कि आफैँलाई? यो प्रश्न सजिलो थिएन। किनभने यसको उत्तर कुनै नक्सामा लेखिएको थिएन। यो प्रश्न मेरो छातीभित्र बसिरहेको थियो। खप्तड  ठाउँ जस्तो लाग्थ्यो, तर मेरो मनले त्यसलाई एउटा संकेत जस्तो बुझिरहेको थियो। जस्तो कुनै पुरानो आवाज, जसले भन्थ्यो—“बाहिर होइन, भित्र फर्क।”

बस चल्यो। सानो झटका साथ शहर बिस्तारै पछाडि सर्न थाल्यो। सडकहरू, पसलहरू, मानिसहरू सबै झ्यालबाट टाढा हुँदै गए। घण्टीहरूको आवाज पनि विस्तारै हराउँदै गयो। घरहरू साना हुँदै गए, अनि अनुहारहरू झन् अपरिचित। तर अनौठो कुरा के भयो भने शहर सानो हुँदै जाँदा मेरो मन ठूलो हुँदै गयो। त्यहाँ ठाउँ खाली हुँदै गयो र त्यो खाली ठाउँमा प्रश्नहरू भरिन थाले। म अब शहरबाट टाढा मात्र जाँदै थिइनँ, म आफ्नै भित्र गहिरो झर्दै थिएँ।

२. आकाश र सडकबीचको मौन संवाद

पहाड सुरु भयो। सडकहरू अब सीधा रहेनन्। तिनीहरू मोडिन थाले, घुम्न थाले, जस्तै जीवन आफैँले आफ्नो रेखा बदलिरहेको होस्। म झ्याल बाहिर हेरिरहेँ। दृश्यहरू विस्तारै बदलिँदै गइरहेका थिए। समथर जमिन हराउँदै थियो, अनि त्यसको ठाउँमा उचाइहरू जन्मिँदै थिए। मलाई लाग्यो जिन्दगी पनि यस्तै हो, कहिल्यै सीधा हुँदैन, सधैं मोडिन्छ, कहिलेकाहीँ तल झर्छ, कहिलेकाहीँ माथि उठ्छ, तर कहिल्यै रोकिँदैन।

म झ्याल बाहिर टोलाइरहेको थिएँ। पहाडहरू चुप थिए। उनीहरू बोलिरहेका जस्ता लाग्थे तर कुनै आवाज बिना। जस्तो उनीहरूले मलाई नै हेरेर प्रश्न गरिरहेका थिए, “तिमी कहाँ जाँदैछौ?” त्यो प्रश्न बाहिरबाट आएको थिएन, त्यो मेरो आफ्नै चेतनाको प्रतिध्वनि थियो। म अलि अलमल भएँ, किनभने मसँग स्पष्ट उत्तर थिएन। म केवल यात्रा गर्दै थिएँ, तर गन्तव्यभन्दा बढी आफूभित्रको खालीपनसँग परिचित हुँदै थिएँ।

म चुप थिएँ। मौनता नै मेरो एकमात्र सुरक्षित भाषा थियो। किनभने शब्दहरूले कहिलेकाहीँ झन् भ्रम बढाउँछन्। म केवल यति भन्न सक्थें—“म शान्ति खोज्दैछु।” तर त्यो वाक्य आफैँ अपूर्ण जस्तो लाग्थ्यो। शान्ति कुनै ठाउँ हो कि अवस्था? म पक्का थिइनँ। तर पहाडहरू भने अझै हेर्दै थिए, स्थिर, गम्भीर र शान्त। उनीहरूको मौन मुस्कानले मलाई बुझाइरहेको जस्तो लाग्थ्यो शान्ति बाहिर कतै राखिएको वस्तु होइन, यो त भित्रै गहिरो रूपमा लुकेको अनुभूति हो, जसलाई बाहिरको यात्रा होइन, भित्रको यात्रा चाहिन्छ।

३. धनगढी: गर्मी र पृथ्वीको नजिकपन

धनगढी पुग्दा हावा नै फरक भइसकेको थियो। काठमाडौँको चिसो व्यस्तता यहाँ थिएन। यहाँको हावा भारी थिएन, तर जीवित थियो। यहाँ पहाड कम देखिन्थे र पृथ्वी बढी महसुस हुन्थ्यो। जमिन खुला थियो, आकाश फराकिलो थियो र दूरीहरू स्पष्ट थिए। तातो थियो, कहिलेकाहीँ असहज लाग्ने गरी तातो। धुलो उड्थ्यो, तर त्यो धुलोले पनि जीवन बोकेको जस्तो लाग्थ्यो। शहरको कृत्रिम चमक यहाँ थिएन, तर यसको ठाउँमा कच्चा, साँचो र सीधा जीवन थियो।

मान्छेहरू सरल देखिन्थे। उनीहरूको अनुहारमा अनावश्यक जटिलता थिएन। यहाँ कसैले आफूलाई ठूलो देखाउन खोजिरहेको जस्तो लागेन। न त जीवनलाई छोप्ने आवरण थियो, न त बनावटीपनको बोझ। म उनीहरूलाई हेर्दै सोचिरहेँ काठमाडौँले मानिसको दिमाग बनाउँछ, विचारहरू दिन्छ, योजना दिन्छ, तर कहिलेकाहीँ थकाइ पनि दिन्छ। धनगढीले भने शरीर सम्झाउँछ, माटो सम्झाउँछ र मानिसलाई फेरि जमिनमा फर्काउँछ। यहाँ जीवन धेरै सोचिँदैन, बरु बाँचिन्छ।

यहाँ पृथ्वी नजिक थियो। म हिँड्दा आफ्नै खुट्टाको आवाज सुन्न सक्थेँ। त्यो आवाज कुनै भीडमा हराएको थिएन। मलाई पहिलो पटक महसुस भयो म जमिनसँग जोडिएको छु। शहरमा म तैरिरहेको जस्तो हुन्थेँ, तर यहाँ म उभिएको थिएँ। स्थिर, साँचो र उपस्थित। हरेक पाइला मेरो आफ्नै अस्तित्वसँग परिचित हुँदै गइरहेको थियो।

र त्यही क्षण मैले बुझें यात्रा  भौगोलिक परिवर्तन मात्र होइन। यो त शरीर र आत्माबीचको हराएको सम्बन्ध पुनः सम्झाउने प्रक्रिया हो। हामी धेरै टाढा जाँदा मात्र आफूलाई भेट्दैनौं, कहिलेकाहीँ जमिनमा फर्केर, धुलो छुँदा, हावासँग मिसिँदा, आफ्नै अस्तित्वलाई पुनः पढ्न थाल्छौं। धनगढी मेरो लागि त्यही सम्झना बन्यो जहाँबाट यात्रा बाहिर होइन, भित्र अझ गहिरो रूपमा सुरु हुन्छ।

४. डोटी तर्फको बाटो: पहाडसँगको संवाद

अब यात्रा बदलिएको थियो। बाहिरी यात्रा विस्तारै भित्री यात्रामा रूपान्तरण हुँदै थियो। गाडीबाट झरेपछि बाटो केवल माध्यम रहेन, त्यो अनुभव बन्यो। धनगढीको समथर पृथ्वी पछाडि छुट्दै थियो र डोटीको पहाडी उचाइतर्फ पाइला बढ्दै थियो। बाटो लामो लागेन, किनभने आँखाले हेर्ने दूरी छोटिँदै थियो। तर भित्रको बाटो भने विस्तारै फैलिँदै गयो। विचारहरू गहिरिँदै गए र मौनता अझ घना हुँदै गयो।

पहाडहरू फेरि देखिन थाले। तर यसपटक तिनीहरू अपरिचित थिएनन्। उनीहरू कठोर लागेनन्, न त टाढा। उनीहरू मित्रजस्तै लागे स्थिर, धैर्यवान र मौन साक्षीझैँ। म उनीहरूलाई हेर्दै सोच्थेँ यी पहाडहरू सधैं यहाँ थिए, तर म कहिल्यै तिनीहरूतर्फ फर्किएनछु। सायद हामी प्रकृतिबाट टाढा हुँदैनौं, हामी केवल ध्यान हराउँछौं। जब ध्यान फर्किन्छ, संसार फेरि परिचित हुन्छ।

हावा चिसो थियो। तर त्यो चिसोपनमा कुनै कठोरता थिएन। बरु, त्यहाँ जीवन थियो सफा, स्पष्ट र गहिरो। चिसो हावा छालामा छोइँदा शरीर जाग्छ र शरीर जाग्दा चेतना पनि खुल्छ। म हिँड्दै थिएँ, तर प्रत्येक साससँग म आफूभित्र झन् गहिरो झर्दै थिएँ। बाटो बाहिर थियो, तर अनुभूति भित्र थियो। पहाडहरूको बीचबाट बग्ने हावाले मलाई सिकाइरहेको थियो शान्ति कहिल्यै स्थिर अवस्था होइन, यो त निरन्तर बाँचिने प्रक्रिया हो।

मैले सोचें किन मानिसहरू पहाडलाई कठिन भन्छन्? किन उनीहरू उचाइसँग डराउँछन्? सायद पहाडहरू कठिन होइनन्, मानिसहरूको मन अस्थिर हुन्छ। बाहिरको उचाइले भित्रको अस्थिरता उजागर गर्छ। जब शरीर उकालो चढ्छ, मनको थकाइ देखिन्छ। सायद त्यसैले मानिसहरू पहाडबाट भाग्छन्, किनभने उनीहरू आफ्नै भित्री कठिनाइसँग भेट्न डराउँछन्। पहाडले कहिल्यै रोक्दैन, तर मानिस आफैँ थाक्छ।

सायद पहाडहरू हाम्रो प्रतिबिम्ब हुन्। उनीहरू मौन छन्, तर स्पष्ट छन्। उनीहरू हामीलाई देखाउँछन् स्थिरता बाहिर होइन, भित्र चाहिन्छ। जब मन स्थिर हुन्छ, उचाइ सजिलो हुन्छ। जब मन अस्थिर हुन्छ, समथर जमिन पनि पहाडजस्तै लाग्छ। त्यसैले पहाड कठिन होइन, हाम्रो मनको अस्थिरता कठिन हो। म यो बाटो हिँड्दै गर्दा बिस्तारै बुझ्दै थिएँ—यात्रा केवल दूरी मापन होइन, यो आत्माको परीक्षा हो, जहाँ प्रत्येक मोडले हामीलाई आफैँतर्फ फर्काइरहेको हुन्छ।

५. सिलगढी: प्रवेशद्वार जस्तो सहर

सिलगढी पुग्दा रात गहिरिँदै गएको थियो। सहर सानो थियो, तर त्यसको सानोत्वमा एउटा गम्भीरता थियो। सडकहरू शान्त थिए, पसलहरू बन्द हुँदै थिए र मानिसहरूको आवाज पनि विस्तारै हराउँदै गएको थियो। तर त्यो शान्ति खाली थिएन। त्यो मौनता अनौठो थियो, भारी थिएन तर गहिरो थियो। जस्तो कुनै अदृश्य घटना क्षितिजमा उभिएको छ, जसले अझै आफूलाई प्रकट गरेको छैन, तर यसको उपस्थिति महसुस भइसकेको छ।

म होटलको कोठामा बसेँ। झ्याल खोलेर बाहिर हेरेँ। रातको अँध्यारोले पहाडहरूलाई ढाकेको थियो। ती पहाडहरू हराएका थिएनन्, केवल रूप परिवर्तन गरेका थिए। जस्तो दिनभरि जागा रहने कुनै विशाल प्राणी अब विश्राममा गएको छ। म उनीहरूलाई सुतिरहेको जस्तो देख्थेँ स्थिर, धैर्यवान र मौन। अँध्यारोले उनीहरूको आकार मेटाए पनि उनीहरूको उपस्थिति मेटाउन सकेको थिएन।

म चुपचाप बसेँ। भित्र कुनै हतार थिएन, तर मन भित्र एउटा हल्का तर गहिरो कम्पन थियो। सोचहरू बिस्तारै उब्जिन्थे र फेरि मौनमा हराउँथे। म सोचिरहेँ। भोली म खप्तड जाँदैछु। तर त्यो वाक्य साधारण योजना जस्तो लागेन। त्यो प्रश्न जस्तो लाग्यो। खप्तड एउटा भौगोलिक नाम हो? घाँस, मैदान, पहाड, वन र हावा मात्र हो? कि त्यो कुनै चेतनाको ढोका हो, जहाँ प्रवेश गर्दा मानिस आफैँ बदलिन्छ?

मलाई लाग्यो, सायद स्थानहरू केवल बाहिरी संरचना होइनन्। केही स्थानहरू भित्रको अवस्थामा प्रवेश गराउने द्वार हुन्छन्। खप्तड त्यस्तै द्वार हो कि? म निश्चित थिइनँ। तर मेरो भित्रको आवाजले मलाई शान्त रूपमा सम्झाइरहेको थियो यात्रा अब बाहिरको होइन, भित्रको हुनेछ। र शायद, भोली म कुनै ठाउँमा होइन, कुनै अनुभूतिमा प्रवेश गर्दैछु।

६. पैदल यात्रा सुरु:

सिलगढीबाट बिहान ५ बजे यात्रा सुरु भयो। अब कुनै गाडी थिएन, केवल खुट्टा थियो र खुट्टाले बोकेको धैर्य थियो। बाटो उकालो थियो, कहिलेकाहीँ कठोर, कहिलेकाहीँ उदार। ढुंगा थियो, जसले हरेक पाइला जाँचिरहेको जस्तो लाग्थ्यो। वन थियो, जसले मौन रूपमा हेर्दै थियो। म हिँड्दै थिएँ, तर मलाई लाग्थ्यो म केवल स्थान बदलिरहेको छैन, म आफूलाई नै क्रमशः छोड्दै जाँदैछु। पहिलो घण्टा शरीर बोल्यो। थकाइले आफ्नो भाषा सुरु गर्‍यो। श्वास भारी भयो, खुट्टा असजिलो भयो। शरीरले भन्यो—“थाम।” तर म हिँडिरहेँ। दोस्रो घण्टा मन बोल्न थाल्यो। संशय उठ्यो। “किन यो यात्रा? किन यति कठिन बाटो? के यही आवश्यक थियो?” प्रश्नहरू वर्षा जस्तै झरिरहे। तर तेस्रो घण्टापछि केही बदलियो। शब्दहरू घटे। प्रश्नहरू पनि थाके। अनि मौनता सुरु भयो।

म मौन हुँदै गएँ। सुरुमा मौनता खाली जस्तो लाग्थ्यो, तर विस्तारै त्यो भरिन थाल्यो। भित्र केही खुल्दै गयो—जस्तो लामो समय बन्द ढोका बिस्तारै खोलिँदै छ। विचारहरू पछाडि हटे र अनुभूति अगाडि आयो। म अब केवल यात्रु थिइन, म साक्षी हुँदै थिएँ आफ्नै श्वासको, आफ्नै पाइला र आफ्नै अस्तित्वको। बाटो बाहिर थियो, तर यात्रा भित्र सुरु भइसकेको थियो। प्रत्येक पाइला केवल दूरी घटाउने काम थिएन, त्यो पुरानो मलाई मेटाउने प्रक्रिया थियो।

वनका पातहरू हल्लिँदा म रोकिन्थेँ। त्यो हल्लाइ साधारण लाग्दैनथ्यो। त्यो आवाज होइन जस्तो लाग्थ्यो, त्यो भाषा थियो तर शब्द बिना। मलाई लाग्थ्यो, कसैले प्रार्थना गरिरहेको छ, तर कुनै मन्दिरमा होइन, सम्पूर्ण प्रकृतिभित्र। हावा नै प्रार्थना हो, पात नै मन्त्र हो र मौनता नै पूजा हो। म हिँड्दै थिएँ, तर अब हिँडाइ पनि ध्यानजस्तै हुँदै गइरहेको थियो। म बुझ्दै थिएँ जब बाहिरको आवाज घट्छ, तब भित्रको सत्य सुन्न थालिन्छ। र शायद, खप्तडतर्फको यो यात्रा केवल उकालो चढाइ होइन, चेतनाको विस्तार हो।

७. प्रकृतिको भाषा

खप्तडको बाटोमा फूलहरू थिए। रंगहरू थिए। सुगन्धहरू थिए। तर ती सबै कुनै प्रदर्शनको लागि थिएनन्। उनीहरू आफूलाई प्रमाणित गर्न चाहँदैनथे। न त कसैको ध्यान तान्न खोज्थे। उनीहरू केवल अस्तित्वमा थिए सरल, पूर्ण र निःशब्द। म रोकिएँ। हेरेँ। र पहिलो पटक महसुस गरेँ।प्रकृति कहिल्यै देखाउन खोज्दैन, प्रकृति न कुनै प्रतिस्पर्धा, न कुनै तुलना, न कुनै अहंकार हुन्छ। फूल फुल्छ, किनभने फुल्नु उसको स्वभाव हो। सुगन्ध फैलिन्छ, किनभने रोक्ने कारण हुँदैन। यही सरलता नै उसको दर्शन हो।

त्यही क्षण मेरो भित्र एउटा अनौठो उज्यालो र पीडा एकैचोटि उठ्यो। मैले आफैँलाई देखेँ सधैं बन्न खोजिरहेको। कहिले राम्रो बन्न, कहिले ठूलो बन्न, कहिले कसैको नजरमा अर्थपूर्ण बन्न। मान्छे सधैं केही बन्न चाहन्छ, तर कहिल्यै मानवत्व हुन सिक्दैन। र शायद यही बिर्सनु नै हाम्रो सबैभन्दा ठूलो थकाइ हो। प्रकृति मौन छ, किनभने उसलाई प्रमाणित गर्नु छैन। तर मानिस बोल्छ, किनभने उसलाई स्वीकारिनु छ।

म फेरि हिँड्न थालेँ। बाटो अब पहिले जस्तो भारी लागेन, तर भित्र केही परिवर्तन भइसकेको थियो। हरेक फूल अब  फूल थिएन, त्यो एक पाठ थियो। हरेक रङ अब  दृश्य थिएन, त्यो अनुभूति थियो। म बुझ्दै थिएँ खप्तडतर्फको यात्रा कुनै गन्तव्यतर्फको दौड होइन, यो त “बन्ने” बाट “हुने” यात्रातर्फको रूपान्तरण हो।

त्रिवेणीको नजिक पुग्दा हावा फेरि बदलियो। त्यो चिसोपन केवल मौसमको थिएन। त्यो चिसोपन भित्र पस्ने किसिमको थियो शरीरभन्दा पहिले चेतनामा छोइने। नदीहरूको आवाज सुस्त थियो, तर गहिरो। जस्तो पृथ्वी आफैँ बोलिरहेको हो, तर धेरै पुरानो भाषामा। म त्यहाँ उभिएँ र महसुस गरेँ।म अब बाहिरी संसारको किनारामा होइन, भित्री संसारको प्रवेशद्वारमा उभिएको छु। यहाँबाट यात्रा अझ गहिरो हुन्छ, जहाँ बाटो शरीरले होइन, चेतनाले हिँड्छ।

८. त्रिवेणीको नजिक: आध्यात्मिक चिसोपन

त्रिवेणी पुग्दा साँझ विस्तारै झर्दै थियो। आकाशको रङ गहिरिँदै गएको थियो, जस्तै समय आफैँ धुलिँदै छ। तीन नदीहरू एकै ठाउँमा भेटिन्थे, तर त्यो दृश्य केवल जलको संगम थिएन। त्यो कुनै साधारण भौगोलिक घटना थिएन। त्यो एउटा मौन महाकाव्य थियो, जहाँ पानी बोलिरहेको थियो तर शब्द बिना। म त्यहाँ उभिएँ र पहिलो पटक महसुस गरेँ प्रकृति कुनै दृश्य होइन, यो त अनुभूति हो, जसलाई आँखाले होइन, चेतनाले पढिन्छ। त्रिवेणी केवल नदीहरूको भेट होइन, यो अस्तित्वहरूको गहिरो सम्झौता जस्तो लाग्थ्यो, जहाँ समय, स्मृति र मौनता एकै ठाउँमा मिसिन्छन् र एउटै अनन्त प्रवाह बन्छन्।

म बसेँ। ढुंगामा होइन, आफ्नै विचारहरूको बीचमा। हावा चिसो थियो, तर त्यो चिसोपन साधारण थिएन। त्यो चिसोपन भित्र पस्ने किसिमको थियो छालामा होइन, चेतनामा छोइने। जति चिसो बाहिर थियो, त्यति नै भित्र केही तातो उठिरहेको थियो। जस्तो कुनै पुरानो आगो, जुन लामो समयदेखि निभेको थियो, तर अब फेरि बिस्तारै उज्यालो हुन थालेको छ। त्यो आगो पीडाको थिएन, त्यो जागरणको थियो।

मलाई लाग्यो—के म यहाँ आइपुगेँ? यो प्रश्न साधारण जिज्ञासा थिएन। यो प्रश्न मेरो सम्पूर्ण यात्राको सार जस्तो थियो। तर अर्को प्रश्न अझ गहिरो भएर उठ्यो कि म यहाँबाट भित्र झरेँ? किनभने यहाँ पुग्नु भन्दा पनि ठूलो कुरा केही हराउनु जस्तो लाग्यो। म आफूलाई बाहिरबाट भित्र तानिएको जस्तो महसुस गर्दै थिएँ। त्रिवेणीको मौनताले मलाई बाहिरी यात्राबाट भित्री यात्रामा सारिरहेको थियो।

नदीहरूको आवाज सुन्दा मलाई लाग्थ्यो यो केवल पानी होइन। यो स्मृतिको प्रवाह हो। यो समयको निरन्तरता हो। यो मौनताको  भाषा हो। प्रत्येक धारामा केही पुरानो कथा बगिरहेको थियो, जुन कहिल्यै लेखिएको थिएन तर सधैं अनुभव गरिएको थियो। म त्यहाँ बस्दा आफैँलाई सानो होइन, तर मौनतामा हराउदै गएको महसुस गर्थें जस्तो अहंकार बिस्तारै पानीमा घुलिरहेको छ।

साँझ गहिरिँदै जाँदा त्रिवेणी अझै पवित्र लाग्न थाल्यो। प्रकाश कम हुँदै गयो, तर अनुभूति बढ्दै गयो। यहाँ कुनै भीड थिएन, तर उपस्थिति थियो। कुनै आवाज थिएन, तर संवाद थियो। म बुझ्दै थिएँ पवित्रता कहिल्यै ठूलो आवाजमा हुँदैन, यो त मौनताको गहिराइमा हुन्छ। त्रिवेणीले मलाई देखाइरहेको थियो जीवनको सबैभन्दा ठूलो भेट बाहिर होइन, भित्र हुन्छ।

त्यही क्षण मैले पहिलो पटक रूपमा महसुस गरेँ यात्रा कहिल्यै बाहिर समाप्त हुँदैन। यो त भित्रको पुनःजन्म हो। त्रिवेणी चेतनाको मोड हो, जहाँ मान्छे आफैँलाई पुरानो रूपमा छोड्छ र नयाँ रूपमा मौन भएर जन्मिन्छ। म त्यहाँ बसेर बुझें म यात्रा गरिरहेको होइन, म परिवर्तन भइरहेको थिएँ।

९. रातको आश्रम: शब्दभन्दा परको अनुभव

रात गहिरिँदै गयो। खप्तडको नजिकको आश्रममा समय जस्तो रोकिएको थियो। बाहिरको संसार टाढा भइसकेको थियो सहर, भीड, आवाज, हतार सबै केही यहाँ आइपुग्न सकेको थिएन। अँध्यारो  थियो, तर त्यो अँध्यारो डरजस्तो थिएन। यो अँध्यारो शून्य थियो, तर खाली थिएन। यसमा कुनै पवित्र उपस्थिति थियो, जस्तो अदृश्य रूपमा कुनै विशाल चेतना यो मौन पहाडमाथि बसिरहेको होस्। म सुत्न सकिनँ। शरीर थाकेको थियो, तर मन अझै जागा थियो।

म ओछ्यानमा पल्टिएर सोचिरहेँ खप्तड बाबा यहीँ बसेका थिए रे, पचास वर्ष। यो कुरा साधारण लागेन। मेरो मनले तुरुन्त प्रश्न गर्‍यो के मानिस एकै ठाउँमा यति लामो समय बस्न सक्छ? के शरीर स्थिर हुन सक्छ, जब मन निरन्तर दौडिरहेको हुन्छ? तर अर्को प्रश्न अझ गहिरो भएर उठ्यो कि उनी वास्तवमा बसेका थिए  वा निरन्तर भित्र यात्रा गरिरहेका थिए? सायद बाहिरी रूपमा उनी स्थिर देखिन्थे, तर भित्र उनी अनन्त गतिमा थिए।

म झ्यालबाट बाहिर हेरेँ। अँध्यारोमा पहाडहरू देखिन्थे। तिनीहरू स्थिर थिए, तर जीवित जस्तो। म सोचिरहेँ सायद स्थिरता पनि एक प्रकारको यात्रा हो। जुन मानिस बाहिरबाट रोकिएको देखिन्छ, भित्र ऊ सबैभन्दा बढी चलिरहेको हुन्छ। खप्तड बाबा बाहिर बसिरहेका थिए, तर भित्र उनी समयभन्दा बाहिर गइरहेका थिए। उनी स्थानमा थिए, तर चेतनामा कहीं पनि थिएनन् वा सबै ठाउँमा थिए।

त्यो रात मलाई पहिलो पटक लाग्यो यात्रा सधैं हिँडाइ होइन। कहिलेकाहीँ यात्रा बसाइ हुन्छ। कहिलेकाहीँ बाहिर नहिँडी भित्रको दूरी पार गरिन्छ। आश्रमको मौनताले मलाई सिकाइरहेको थियो मानिसको वास्तविक गति खुट्टामा होइन, चेतनामा हुन्छ। र शायद, साँचो साधना भनेको बाहिरको संसार छोड्नु होइन, भित्रको दौड रोक्नु हो।

म त्यही अँध्यारोमा जागा बसेँ। तर त्यो जागरण एउटा सूक्ष्म परिवर्तन थियो जस्तो मन बिस्तारै आफ्नो पुरानो आवाजबाट अलग हुँदै नयाँ मौनतासँग परिचित हुँदैछ। बाहिर रात थियो, तर भित्र केही उज्यालो सुरु हुँदै थियो अझै नाम नपाएको, तर अनुभूति भइसकेको।

१०. खप्तड प्रवेश: घाँसे मैदानको मौन क्रान्ति

बिहान उठ्दा म खप्तडमा थिएँ। र त्यो “थिएँ” शब्द पनि असामान्य लागिरहेको थियो जस्तो म कुनै ठाउँमा मात्र होइन, कुनै अवस्थाभित्र प्रवेश गरेको छु। घाँसे मैदानहरू अनन्तसम्म फैलिएका थिए, हरियो समुद्रजस्तै तर स्थिर, तरंगविहीन। त्यो हरियाली केवल रङ थिएन, त्यो मौनताको दृश्य रूप थियो। हावा यति शुद्ध थियो कि लाग्थ्यो समय नै धोइएको छ, पुराना धुलोहरू, पुराना सम्झनाहरू, पुराना थकाइहरू सबै पखालिएको छ। श्वास लिँदा शरीर मात्र होइन, चेतना पनि हल्का हुँदै गइरहेको थियो।

म रोकिएँ। कुनै विशेष कारणले होइन, तर भित्रबाट कुनै आदेशजस्तो शान्त अनुभूति आयो—“अब हिँड्नु होइन, महसुस गर्नु।” म त्यहीँ उभिएँ। घाँसको लहरहरू हावासँग बिस्तारै झुलिरहेका थिए, तर त्यो झुलाइमा कुनै अस्थिरता थिएन। त्यो त एक प्रकारको ध्यान थियो, जसलाई प्रकृतिले अनन्त समयदेखि अभ्यास गरिरहेको छ। म पहिलो पटक गहिरो रूपमा बुझ्दै थिएँ शान्ति बाहिर खोजिने चीज होइन, शान्ति त बाहिर सबै कुरा स्थिर देखिन थालेपछि भित्र प्रकट हुने अवस्था हो।

मलाई लाग्यो म यहाँ आगन्तुक होइन। यो ठाउँमा म बाहिरबाट आएको कुनै अपरिचित यात्री जस्तो थिएनँ। बरु म कुनै पुरानो सम्बन्धमा फर्किएको जस्तो अनुभूति भइरहेको थियो। जस्तो यो घाँसे मैदानहरू मलाई पहिले नै चिन्छन्  र म पनि तिनीहरूलाई बिर्सिएर पनि फेरि सम्झिरहेको छु। सायद प्रकृति र मानिस बीचको सम्बन्ध कहिल्यै टुट्दैन, केवल स्मृति धुमिल हुन्छ। यहाँ आएर त्यो स्मृति फेरि जागिरहेको थियो।

मैले बुझें म आगन्तुक होइन, म साक्षी हुँ। यहाँ कुनै भीड थिएन, तर जीवन थियो। कुनै ठूलो आवाज थिएन, तर संवाद थियो। घाँस, हावा, आकाश, पहाड सबै केही बोलिरहेका थिए, तर शब्दमा होइन। उनीहरूको भाषा मौन थियो। त्यो भाषा सुन्न कान होइन, चेतना चाहिन्छ। म पहिलो पटक अनुभूति गरिरहेको थिएँ साँचो सुन्नु भनेको सुन्नु होइन, हुनु हो।

यहाँ सबै कुरा बोलिरहेका थिए, तर कुनै प्रतिस्पर्धामा होइन। प्रत्येक चीज आफ्नो स्वभावमा थियो न कुनै बनावट, न कुनै प्रदर्शन। र त्यस सरलतामा एक अद्भुत गम्भीरता थियो। म त्यहीँ उभिएर बुझ्दै थिएँ खप्तड चेतनाको खुला आकाश हो, जहाँ मानिस आफ्नो पुरानो पहिचान बिर्सेर  उपस्थित हुन्छ। र शायद, यही उपस्थिति नै सबैभन्दा ठूलो ध्यान हो।

११. खप्तड बाबा: मौनताको गुरु

मैले खप्तड बाबा सम्झिएँ। डाक्टरबाट संन्यासी बनेका व्यक्ति। विज्ञानको कठोर अनुशासनबाट चेतनाको कोमल गहिराइतर्फ यात्रा गरेका आत्मा। पश्चिमी विज्ञानको तर्क र पूर्वीय दर्शनको मौनता दुवैलाई एउटै चेतनामा समेट्ने प्रयास गरेका व्यक्ति। उनी अब यहाँ दृश्य रूपमा थिएनन्, तर उपस्थिति हराएको थिएन। यो ठाउँमा केही अदृश्य कुरा अझै जीवित थियो जस्तो हावामा कुनै पुरानो ध्यान अझै बसिरहेको छ, जस्तो पहाडहरूले अझै उनको मौनता सम्झिरहेका छन्।

म त्यही मौन उपस्थितिलाई महसुस गर्दै उभिएको थिएँ। यहाँ घाँसको प्रत्येक पात पनि सामान्य लाग्दैनथ्यो। प्रत्येक पात एउटा प्रश्नजस्तो थियो, प्रत्येक हावा एउटा उत्तरजस्तो। र म बिस्तारै आफैँसँग कुरा गर्न थालें के ज्ञान साँच्चै पुस्तकमा हुन्छ? कि त्यो केवल लेखिएको रूप हो, जसले सत्यलाई संकेत मात्र गर्छ? पुस्तकहरूमा शब्द हुन्छन्, तर शब्दभन्दा पर के हुन्छ?

अनि मेरो दृष्टि घाँसतर्फ गयो। हावासँग हल्का हल्लिरहेको त्यो हरियालीमा कुनै सिद्धान्त लेखिएको थिएन, कुनै परिभाषा थिएन, तर त्यहाँ जीवन थियो निख्खर, प्रत्यक्ष र पूर्ण। मलाई लाग्यो सायद ज्ञान घाँसको पातमा पनि हुन्छ, तर त्यो पढ्न होइन, हेर्न होइन, बस महसुस गर्नुपर्छ। घाँस कुनै कुरा व्याख्या गर्दैन, तर उसले बाँच्ने तरिका देखाउँछ।

त्यही क्षण मैले बुझ्न थालेँ ज्ञान बाहिर संकलन गरिने कुरा होइन, भित्र अनुभव गरिने अवस्था हो। पुस्तकले मार्ग देखाउन सक्छ, तर घाँसले बाँच्न सिकाउँछ। बाबा जस्ता साधकहरूले शायद यही देखेका थिए कि सत्य केवल विचारमा सीमित हुँदैन, यो त अस्तित्वको प्रत्येक अंशमा फैलिएको हुन्छ।

म चुपचाप उभिएँ। अब प्रश्न ठूलो थिएन, उत्तर पनि आवश्यक थिएन। किनभने यहाँ, खप्तडको मौनतामा, ज्ञान र अज्ञान बीचको दूरी नै हराइरहेको थियो। र पहिलो पटक मैले महसुस गरेँ सायद साँचो बुझाइ त्यो हो, जहाँ प्रश्न पनि श्रद्धा बन्छ।

१२. आत्मासँगको संवाद

म एक्लै हिँड्दै गएँ। घाँसे मैदानहरू मेरो वरिपरि फैलिएका थिए, तर त्यो फैलावटमा कुनै हराइरहेको कुरा थिएन बरु भेटिँदै गएको जस्तो अनुभूति थियो। हावा हल्का चलिरहेको थियो र प्रत्येक साससँग म आफैँसँग अझ नजिकिँदै गएको जस्तो लाग्थ्यो। बाहिरको संसार मौन थियो, तर भित्र भने प्रश्नहरू बिस्तारै जागिरहेका थिए। मैले आफैँसँग कुरा गर्न थालें, जस्तो म दुई व्यक्तिहरूमा विभाजित भएको छु एक जो हिँडिरहेको छ, अर्को जो हेर्दैछ। “तिमी किन आयौ?” मैले आफैँलाई सोधेँ।

भित्रबाट पहिलो उत्तर आयो—“भाग्न।” त्यो शब्दले मलाई अचम्मित बनायो, तर त्यसमा कुनै झूट थिएन। शहरको भीड, थकाइ, असन्तोष र आफूलाई हराएको अनुभूति सबै केहीबाट भाग्ने चाहना थियो। तर त्यो उत्तर पूरा हुन नपाउँदै, भित्रबाटै अर्को आवाज उठ्यो अझ शान्त, अझ गहिरो “होइन, फर्किन।” म रोकिएँ। किनभने यी दुई आवाजहरू एकअर्काको विरोध होइनन् जस्तो लाग्यो, बरु एउटै यात्राका दुई छेउ थिए। एउटा बाहिरबाट टाढा जान खोजिरहेको थियो, अर्को भित्रतर्फ फर्किन खोजिरहेको थियो।

म अलमलिएँ। तर त्यो अलमल डर थिएन। त्यो एक प्रकारको खुला द्वार थियो, जहाँ म पहिलो पटक आफूलाई स्पष्ट रूपमा देखिरहेको थिएँ न त पूर्ण रूपमा भागिरहेको, न त पूर्ण रूपमा फर्किरहेको। म बीचमा थिएँ, एक सूक्ष्म सन्तुलनमा, जहाँ पुरानो म टुट्दै थियो र नयाँ म अझै जन्मिन बाँकी थियो। खप्तडको मौनतामा यो द्वन्द्व पनि शान्त लाग्थ्यो, किनभने यहाँ कुनै आवाजले अर्को आवाजलाई दबाइरहेको थिएन।

म हिँडिरहेँ, तर अब हिँडाइ केवल बाहिरी गति थिएन। यो भित्रको संवाद थियो, जसमा म आफैँसँग भेट्दै थिएँ। सायद भाग्नु पनि गलत थिएन, फर्किनु पनि अन्तिम सत्य थिएन। साँचो कुरा त यो थियो म परिवर्तन हुँदै थिएँ। र परिवर्तन सधैं दुई दिशाको बीचबाट मात्र सम्भव हुन्छ, जहाँ पुरानो छुट्छ र नयाँ अझै पूर्ण रूपमा आउँदैन।

१३. सहस्रलिंग: मौन पत्थरहरूको दर्शन

ढुंगाहरू थिए। असंख्य, अनगिन्ती, तर तिनीहरू समयका जमेको टुक्राजस्ता थिए जहाँ घडी चल्दैन, तर अस्तित्व स्थिर भएर बोल्छ। प्रत्येक ढुंगामा कुनै पुरानो स्पन्दन अडिएको जस्तो लाग्थ्यो, कुनै मौन यात्रा, कुनै अधुरो प्रार्थना, कुनै अनगिन्ती वर्षको साक्षीपन। यहाँ समय अघि बढ्दैनथ्यो, बरु आफूलाई दोहोर्याइरहेको जस्तो थियो। म तिनीहरूलाई हेर्दै थिएँ, तर वास्तवमा म आफैँ हेरीरहेको होइन, हेरिएको जस्तो अनुभूति भइरहेको थियो।

ती ढुंगाहरू प्रतीक थिए। स्थायित्वको, धैर्यको र नबोल्ने सत्यको। मानिसहरू बोल्छन्, व्याख्या गर्छन्, प्रमाणित गर्छन्, तर यी ढुंगाहरू कुनै आग्रह बिना, कुनै अपेक्षा बिना रही रहन्छन्।  तिनीहरूको मौनता कुनै खालीपन थिएन, त्यो पूर्णता थियो। म बिस्तारै बुझ्दै थिएँ कहिलेकाहीँ सबैभन्दा ठूलो ज्ञान शब्दमा हुँदैन, त्यो त चुपचाप अस्तित्वमा बस्छ।

म त्यहीँ चुप बसेँ। बसाइ कुनै निर्णय थिएन, त्यो आत्मसमर्पण थियो। शरीर थाकेको थिएन, तर मन अब केही खोज्न चाहँदैनथ्यो। खोजको अन्त्यमा जुन शान्ति आउँछ, त्यो शान्ति यहीँ थियो। ढुंगाहरूको बीचमा, हावाको सानो स्पर्शमा र आफ्नै श्वासको सुस्त लयमा।

१४. आकाशसँगको संवाद

खप्तडको आकाश फरक थियो। निलो भनेर मात्र व्याख्या गर्न मिल्ने थिएन। त्यो आकाश रंग होइन, गहिराइ थियो। जति हेर्थेँ, त्यति भित्र तानिने जस्तो। जस्तो आकाश माथि छैन, वरिपरि फैलिएको चेतना हो। यहाँ प्रकाश पनि हल्का लाग्थ्यो, किनभने सबै कुरा कुनै दृश्य प्रदर्शनमा थिएन, सबै कुरा अस्तित्वको मौन उपस्थितिमा थियो।

मलाई लाग्यो यहाँ आकाशले मान्छेलाई होइन, मान्छेले आकाशलाई हेर्छ। यो केवल दृष्टिको परिवर्तन थिएन, यो चेतनाको उल्टो यात्रा थियो। शहरमा आकाश टाढा देखिन्छ, एक पृष्ठभूमि जस्तो। तर यहाँ आकाश नजिक थियो, जस्तो ऊ साक्षी हो  र म दृश्य हुँ। यहाँ हेर्ने प्रक्रिया पनि बदलिएको थियो। हेर्ने र देखिने बीचको दूरी घट्दै गएको थियो।

म उभिएर आफैँलाई सोधेँ—“म को हुँ?” यो प्रश्न धेरैपटक जन्मिएको थियो, तर यहाँ आएपछि यसको स्वर फरक भयो। यो जिज्ञासा थिएन, यो  खालीपन थियो। म उत्तर खोजिरहेको थिइनँ, म आफैँ प्रश्न भएर उभिएको थिएँ। आकाशलाई सोधेँ जस्तो लाग्यो, तर आकाशले कुनै शब्द फर्काएन।

तर त्यही मौनता नै उत्तर बन्यो। कुनै वाक्यमा होइन, कुनै अर्थमा होइन, केवल अनुभूतिमा। त्यो मौनता खाली थिएन, त्यो पूर्ण थियो। जस्तो आकाशले भनिरहेको छ तिमीलाई जान्न शब्द आवश्यक छैन, तिमीलाई मानवत्व हुनु आवश्यक छ।

त्यही क्षण मैले बुझें—“म को हुँ?” भन्ने प्रश्नको अन्त्य उत्तरमा हुँदैन, त्यो प्रश्नको मौन विलयमा हुन्छ। र खप्तडको आकाशले मलाई सिकायो जब प्रश्नहरू मौन हुन्छन्, तब मात्र वास्तविक आत्मा बोल्न थाल्छ।

१५. भित्री यात्रा गहिरिँदै

अब म थाकेको थिएँ। तर यो थकाइ शरीरको थिएन। खुट्टाले अझै हिँड्न सक्थे, सासले अझै यात्रा धान्न सक्थ्यो, तर भित्र केही सुस्ताइसकेको थियो। यो विचारहरूको थकाइ थियो निरन्तर चलिरहने प्रश्नहरूको, अर्थ खोज्ने प्रयासहरूको र आफूलाई बुझ्ने जिद्दीहरूको थकाइ। जस्तो मन धेरै समयदेखि बोलिरहेको थियो, अब उसले आफैँलाई सुनाउन छोडिसकेको थियो।

म बसिरहेँ। केही नखोजी, केही नजोडी। खप्तडको मौनतामा थकाइ पनि फरक लाग्थ्यो। यहाँ थकाइ बोझ थिएन, बरु विश्रामको ढोका थियो। म बुझ्न थालेँ मानिस कहिलेकाहीँ शारीरिक रूपमा होइन, मानसिक रूपमा थाक्छ। किनभने मन सधैं केही बन्न, केही पाउन, केही प्रमाणित गर्न दौडिरहेको हुन्छ। र यही दौड नै सबैभन्दा गहिरो थकाइ हो।

त्यही शान्त क्षणमा मेरो बुझाइ बदलियो। मैले महसुस गरेँ सबैभन्दा लामो यात्रा काठमाडौँदेखि खप्तड होइन रहेछ। त्यो केवल दूरीको यात्रा हो। वास्तविक यात्रा त भित्रको हो, जुन आँखाले देखिँदैन तर चेतनाले पार गर्छ।

यो यात्रा “म” देखि “मभन्दा पर” सम्मको हो। त्यो “म” जसले आफूलाई नाम, विचार र पहिचानमा सीमित गर्छ, र त्यो “मभन्दा पर” जहाँ कुनै सीमा छैन, कुनै परिभाषा छैन, केवल अस्तित्व छ। यो दूरी नक्सामा छैन, तर अनुभूतिमा छ।

म त्यही बुझाइमा चुपचाप बसिरहेँ। थकाइ हराएको थिएन, तर अर्थ बदलिएको थियो। अब थकाइ अन्त्य जस्तो लागेन, बरु एउटा रूपान्तरण जस्तो लाग्यो। र पहिलो पटक मलाई लाग्यो सायद यात्रा कहिल्यै गन्तव्यमा पुगेर समाप्त हुँदैन, यो त आफूलाई पार गर्दै जाने निरन्तर प्रक्रिया हो।

१६. साँझको प्रकाश: चेतनाको ढोका

साँझ पर्दै थियो। सूर्य बिस्तारै पहाडहरूको पछाडि हराउँदै गएको थियो। तर त्यो हराउनु जस्तो देखिए पनि, वास्तवमा त्यो अन्त्य थिएन। त्यो  रूपान्तरण मात्र थियो प्रकाशको अर्को स्वरूपमा प्रवेश। आकाशको रङ बदलिँदै थियो, जस्तो समय आफैँ आफ्नो कपडा फेर्दै छ। म चुपचाप हेर्दै थिएँ र भित्र कुनै अनौठो शान्ति फैलिँदै थियो।

सूर्य हराउँदै जाँदा मलाई डर लागेन। किनभने यहाँ हराउनुको अर्थ फरक थियो। यहाँ हराउनु भनेको समाप्त हुनु होइन, नयाँ रूपमा उपस्थित हुनु थियो। प्रकाश हराएको होइन, फैलिएको जस्तो लाग्थ्यो पहाडहरूमा, हावामा, र मेरो आफ्नै चेतनामा। साँझ कुनै अन्धकारको आगमन थिएन, बरु एउटा  परिवर्तनको सुरुवात थियो।

त्यही क्षण मलाई लाग्यो मानिस पनि यस्तै हो। ऊ हराउँछ, तर वास्तवमा बदलिन्छ। पुरानो रूप, पुरानो सोच, पुरानो पहिचान विस्तारै हराउँदै जान्छ, तर त्यसको ठाउँमा नयाँ अनुभूति जन्मिन्छ। हामीलाई लाग्छ हामी हरायौँ, तर सायद हामी भित्र कतै रूपान्तरित भइरहेका हुन्छौँ।

म त्यही परिवर्तनलाई हेर्दै उभिएको थिएँ। सूर्य जस्तै, मानिस पनि आफ्नो अन्त्यमा पुगेर हराउँदैन, ऊ  अर्को गहिराइमा प्रवेश गर्छ। र सायद, जीवनको सबैभन्दा ठूलो सत्य यही हो हराउनु नै परिवर्तनको पहिलो रूप हो।

१७. अन्तिम अनुभूति: म नै खप्तड हुँ

म त्यहीँ बसेँ। चुपचाप। घाँसको लहरहरू हावासँग बिस्तारै झुलिरहेका थिए, तर भित्र कुनै हलचल थिएन। समय जस्तो सुस्त भएको थियो, वा सायद समय नै हराएको थियो। म केही खोजिरहेको थिइनँ, केही प्रमाणित गरिरहेको थिइनँ, केवल थिएँ त्यही हुनुको गहिरो अनुभवमा। शब्दहरू टाढा भएका थिए र सोचहरू पनि आफ्नो सीमा पार गरेर कतै हराइसकेका थिए।

र अचानक बुझें खप्तड कुनै ठाउँ होइन। यो नक्सामा देखिने भूगोल होइन, न त केवल पहाड, वन, र घाँसे मैदानहरूको नाम। यो त अवस्था हो जहाँ मन आफ्नै दौडबाट थाकेर शान्त हुन्छ। जहाँ भित्रको भीड विस्तारै खाली हुँदै जान्छ र मौनता पहिलो पटक डर होइन, घर जस्तो लाग्न थाल्छ।

जहाँ अहंकार हराउँछ। त्यो “म” जसले सधैं आफूलाई ठूलो बनाउन खोज्थ्यो, सधैं तुलना गर्थ्यो, सधैं प्रमाण खोज्थ्यो त्यो विस्तारै बिलाउँदै जान्छ। र त्यही बिलाउने क्षणमा कुनै अनौठो हल्कापन आउँछ। जस्तो भारी बोझ हटेपछि मात्र थाहा हुन्छ, कति लामो समयदेखि हामी बोझ बोकेर हिँडिरहेका रहेछौँ।

जहाँ प्रश्नहरू मौन हुन्छन्। उत्तरहरू जबर्जस्ती आउँदैनन्, किनभने अब कुनै प्रश्न नै बाँकी रहँदैन जसलाई समाधान गर्नुपरोस्। केवल अनुभव बाँकी रहन्छ सरल, निख्खर र पूर्ण।

म बाहिरबाट आएको थिएँ, खुट्टाले बाटो नाप्दै, आँखा प्रयोग गर्दै, सोचहरू बोकेर। तर अब लाग्यो म भित्र फर्किएको छु। कुनै भौगोलिक स्थानमा होइन, तर आफ्नै चेतनाको गहिराइमा। जस्तो धेरै समयपछि घर फर्किएको अनुभूति, तर घर बाहिर थिएन, भित्रै थियो भन्ने थाहा पाएँ।

त्यही क्षण खप्तड समाप्त भएन। बरु म सुरु भएँ नयाँ रूपमा, मौन रूपमा र शायद पहिलो पटक साँचो रूपमा।

१८. विदाइ होइन, निरन्तरता

म फर्किनुपर्छ। तर अब फर्किनु पुरानो जस्तो छैन। पहिले फर्किनु भनेको जहाँबाट आएको हो त्यहीँ पुनः पुग्नु जस्तो लाग्थ्यो स्थानको चक्र, समयको दोहोराइ र पुरानै जीवनको निरन्तरता। तर अब फर्किनु भित्रैबाट बदलिएको अनुभूति हो। बाहिरका बाटाहरू उस्तै देखिए पनि, भित्रको यात्री उही हुँदैन। केही चीजहरू यस्ता हुन्छन्, जसले यात्रा पूरा गरेर पनि आफूलाई फेरि सुरु बनाइदिन्छन्। त्यसैले फर्किए पनि फर्किएको जस्तो हुँदैन, किनभने चेतना एकपटक फैलिसकेपछि फेरि पुरानो सीमामा अडिँदैन।

खप्तड अब मेरो बाहिर छैन। त्यो कुनै नक्साको बिन्दु होइन, कुनै दूरीको अन्त्य होइन। त्यो अब भित्र बसिसकेको अनुभूति हो। जस्तो शान्ति बाहिर भेटिएर पनि बाहिर रहँदैन, त्यो भित्र प्रवेश गर्छ र बिस्तारै दृष्टि बदलिदिन्छ। अब आँखा उही छन्, तर हेर्ने तरिका फरक छ। बाटो उही छन्, तर हिँडाइ फरक छ। संसार उही छ, तर अनुभूति बदलिएको छ।

अन्त्य विचार यही रह्यो यात्रा काठमाडौँबाट सुरु भएको थियो, तर अन्त्य खप्तडमा भएन। किनभने साँचो यात्राहरू बाहिरको गन्तव्यमा समाप्त हुँदैनन्। तिनीहरू भित्र कतै मौन भएर रूपान्तरण हुन्छन्। अन्त्य शरीरको थकाइ होइन, चेतनाको खुलापन हो।

अन्त्य मभित्र भयो। त्यो म, जसले पहिले केवल खोजिरहेको थियो, अब भेटिएको जस्तो मौन छ। र सायद यही नै यात्रा हो जहाँ गन्तव्य बाहिर खोजिँदैन, बरु आत्माभित्र चुपचाप प्रकट हुन्छ।