काठमाडौं– कोभिड–१९ महामारीले विश्वलाई त्रसित बनाएको केही वर्ष मात्रै बितेको छ। यस्तो बेला फेरि “भाइरस” शब्दसँगै “चीन” को नाम जोडिएपछि विश्वभरका मानिसहरू स्वाभाविक रूपमा सतर्क भएका छन्। पछिल्ला दिनमा सामाजिक सञ्जाल विशेषगरी ट्विटरमा ‘हान्ताभाइरस’ ट्रेन्डिङमा देखिन थालेपछि धेरैले फेरि अर्को महामारी सुरु हुन लागेको हो कि भन्ने आशंका गर्न थालेका छन्।

चीनमा चार्टर्ड बसमार्फत यात्रा गरिरहेका एक व्यक्तिको हान्ताभाइरस संक्रमणका कारण मृत्यु भएपछि यो विषय चर्चामा आएको हो। त्यसपछि क्यानडामा पनि पहिलो पुष्टि भएको संक्रमण भेटिएको समाचार सार्वजनिक भयो। क्यानडाको सार्वजनिक स्वास्थ्य एजेन्सीले ब्रिटिश कोलम्बियामा रहेका एक क्रुज यात्रुमा संक्रमण पुष्टि गरेको जनाएको छ। ध्रुवीय क्षेत्रमा भ्रमण गरिरहेको ‘एमभी होन्डियस’ नामक अभियानात्मक क्रुज जहाजमा देखिएको संक्रमणका कारण तीन जनाको मृत्यु भएको खबरले मानिसहरू झन् चिन्तित बनेका छन्।

तर विशेषज्ञहरू भन्छन्, हान्ताभाइरस कुनै नयाँ भाइरस होइन। यो दशकौँदेखि विश्वका विभिन्न देशमा देखिँदै आएको पुरानो भाइरस हो। यसलाई लिएर अनावश्यक आतंक फैलाउनु भन्दा सही जानकारी बुझ्नु अहिलेको आवश्यकता हो।

आखिर के हो हान्ताभाइरस ?

हान्ताभाइरस एक प्रकारको भाइरस समूह हो, जुन मुख्यतः मुसा तथा अन्य कृन्तक जनावरहरूमा पाइन्छ। संक्रमित मुसाको पिसाब, दिसा वा र्‍यालको सम्पर्कमा मानिस आएपछि यो भाइरस सर्न सक्छ।

यस भाइरसको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष के हो भने यो कोभिड–१९ जस्तो मानिसबाट मानिसमा सजिलै फैलिने रोग होइन। यही कारण स्वास्थ्य विज्ञहरूले यसलाई तत्काल विश्वव्यापी महामारी बन्ने सम्भावना कम रहेको बताइरहेका छन्।

सामान्यतया पुराना घर, गोदाम, जंगल क्षेत्र, फार्म, क्याम्पिङ स्थल वा मुसा बढी हुने ठाउँमा बस्ने वा काम गर्ने मानिसहरू बढी जोखिममा पर्छन्। संक्रमित मुसाको फोहोर सुकिसकेपछि त्यसबाट उठ्ने धुलो साससँगै शरीरभित्र गएमा पनि संक्रमण हुन सक्छ।

चीनको घटनाले किन बढायो डर ?

कोभिड–१९ को उद्गमस्थल चीन नै भएकाले त्यहाँबाट भाइरससम्बन्धी कुनै पनि समाचार आउँदा विश्वको ध्यान तुरुन्तै त्यतातिर जान्छ। चीनको शान्डोङ प्रान्त फर्किरहेका एक व्यक्तिको बसमै मृत्यु भएपछि परीक्षण गर्दा हान्ताभाइरस पुष्टि भएको थियो।

सामाजिक सञ्जालमा धेरैले “नयाँ महामारी सुरु भयो” भन्दै भ्रम फैलाउन थाले । तर त्यसबेला पनि चिनियाँ स्वास्थ्य अधिकारीहरूले यो भाइरस मानिसबाट मानिसमा तीव्र रूपमा नसर्ने स्पष्ट पारेका थिए ।

यद्यपि, भाइरस शब्दले मानिसमा मनोवैज्ञानिक त्रास भने अवश्य सिर्जना गर्‍यो। कोभिड–१९ का बेला गलत सूचना कसरी फैलिएको थियो भन्ने अनुभव अझै ताजा भएकाले अहिले पनि मानिसहरू संवेदनशील बनेका छन्।

क्यानडाको घटनाले फेरि चर्चा किन ?

हालै क्यानडामा पहिलो पुष्टि भएको संक्रमण भेटिएपछि हान्ताभाइरस फेरि अन्तर्राष्ट्रिय समाचार बन्यो। सार्वजनिक स्वास्थ्य एजेन्सीका अनुसार संक्रमित व्यक्ति क्रुज यात्रु हुन् र हाल आइसोलेसनमा राखिएको छ। उनीसँगै यात्रा गरेका अर्का व्यक्तिको परीक्षण भने नेगेटिभ आएको छ।

अधिकारीहरूले उच्च जोखिममा रहेका सम्पर्कहरूको निगरानी गरिरहेका छन्। साथै, सर्वसाधारणमा संक्रमण फैलिने जोखिम अहिले कम रहेको स्पष्ट पारिएको छ।

तर “क्रुज जहाज”, “आइसोलेसन”, “मृत्यु” जस्ता शब्दले मानिसहरूलाई फेरि कोभिडको प्रारम्भिक अवस्थाको झझल्को दिलाएको छ। त्यसैले सामाजिक सञ्जालमा हान्ताभाइरसबारे चासो अचानक बढेको हो।

कसरी सर्छ ?

हान्ताभाइरस मुख्यतः संक्रमित मुसाबाट मानिसमा सर्छ ।

विशेष गरी, मुसाको पिसाब, दिसा वा र्‍याल छोएपछि

संक्रमित धुलो सासमार्फत शरीरमा गएपछि

मुसाले टोकेपछि

दूषित सतह छोएर आँख, नाक वा मुख छुँदा

जोखिम बढ्न सक्छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार घर सफा गर्दा, पुराना गोदाम खोल्दा वा लामो समय बन्द रहेको कोठा सफा गर्दा सावधानी आवश्यक हुन्छ। मुसाको फोहोरलाई सुक्खा झाडुले बढार्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। बरु डिसइन्फेक्टेन्ट छर्केर सफा गर्न सुझाव दिइन्छ।

लक्षण कस्ता हुन्छन् ?
हान्ताभाइरसको इन्क्युबेशन अवधि सामान्यतया एकदेखि आठ सातासम्म हुन सक्छ। सुरुमा सामान्य फ्लुजस्तै लक्षण देखिने भएकाले धेरैले यसलाई साधारण ज्वरो सम्झिन सक्छन्।

प्रमुख लक्षणहरू :

ज्वरो

टाउको दुखाइ

मांसपेशी दुख्ने

थकान

वान्ता वा पेट दुख्ने

सास फेर्न गाह्रो हुने

गम्भीर अवस्थामा फोक्सोमा पानी जम्ने, मुटुमा असर पर्ने तथा श्वासप्रश्वासमा समस्या हुने जोखिम रहन्छ। समयमै उपचार नपाए ज्यानसमेत जान सक्छ।

मृत्यु दर किन उच्च मानिन्छ ?

हान्ताभाइरस संक्रमणका केही प्रकार गम्भीर मानिन्छन्। विशेषगरी अमेरिकातिर पाइने “हान्ताभाइरस पल्मोनरी सिन्ड्रोम” ले फोक्सोमा गम्भीर असर पुर्‍याउन सक्छ।

कतिपय अध्ययनमा यसको मृत्यु दर ३० देखि ४० प्रतिशतसम्म देखाइएको छ। तर यसको अर्थ यो भाइरस कोभिडभन्दा बढी खतरनाक भन्ने होइन।

किनभने :

संक्रमण दर निकै कम हुन्छ

मानिसबाट मानिसमा सजिलै सर्दैन

सीमित क्षेत्रमा मात्रै बढी देखिन्छ

त्यसैले विश्वव्यापी महामारी बन्ने सम्भावना कम मानिन्छ।

किन फैलिन्छ गलत सूचना ?

सामाजिक सञ्जालमा भाइरससम्बन्धी समाचार अत्यन्त छिटो फैलिन्छ। धेरै मानिसले आधा जानकारीकै आधारमा निष्कर्ष निकाल्ने गर्छन्। “चीन”, “मृत्यु”, “भाइरस”, “आइसोलेसन” जस्ता शब्दले मानिसमा तुरुन्तै डर पैदा गर्छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार अहिलेको ठूलो चुनौती भाइरस मात्र होइन, गलत सूचना पनि हो।

कोभिड महामारीका बेला :

नक्कली उपचार

षड्यन्त्र सिद्धान्त

गलत स्वास्थ्य सुझाव

सामाजिक विभाजन

जस्ता समस्या व्यापक बनेका थिए। अहिले पनि हान्ताभाइरसबारे अनावश्यक आतंक फैलाउने सामग्री सामाजिक सञ्जालमा देखिन थालेका छन्।

नेपालमा जोखिम कति ?

नेपालमा हालसम्म हान्ताभाइरसको ठूलो प्रकोप देखिएको छैन। तर मुसा धेरै हुने क्षेत्र, फोहोर व्यवस्थापन कमजोर भएका ठाउँ तथा ग्रामीण भेगमा जोखिम सैद्धान्तिक रूपमा रहन सक्छ।

विशेषगरी

गोदाम

अन्न भण्डारण स्थल

पुराना घर

जंगल आसपासका क्षेत्र

मा सावधानी आवश्यक मानिन्छ।

स्वास्थ्य विज्ञहरू भन्छन्, नेपालमा तत्काल डराउनुपर्ने अवस्था छैन। तर सरसफाइ र जनचेतना भने महत्त्वपूर्ण छ।

कसरी बच्ने ?

हान्ताभाइरसबाट बच्ने मुख्य उपाय मुसाबाट टाढा रहनु हो।

विशेष सावधानी:

घर वरिपरि सफा राख्ने

मुसा पस्ने प्वाल टाल्ने

खाद्यान्न सुरक्षित भण्डारण गर्ने

मुसाको फोहोर सफा गर्दा मास्क र पञ्जा लगाउने

सुक्खा झाडु नलगाई डिसइन्फेक्टेन्ट प्रयोग गर्ने

हात नियमित साबुनपानीले धुने

विशेषज्ञहरूले लामो समय बन्द कोठा खोल्दा पहिले राम्रोसँग हावा चलाउन पनि सुझाव दिएका छन्।

उपचार छ कि छैन ?

हाल हान्ताभाइरसका लागि विशेष एन्टिभाइरल औषधि वा पूर्ण प्रभावकारी खोप उपलब्ध छैन।

तर, समयमै पहिचान

अक्सिजन सपोर्ट

सघन उपचार

शरीरको तरल व्यवस्थापन

जस्ता उपचारले बिरामी बच्ने सम्भावना बढाउन सक्छ।

त्यसैले लक्षण देखिएमा तुरुन्त स्वास्थ्य संस्थामा जानु आवश्यक हुन्।

डर होइन, सही जानकारी आवश्यक

हान्ताभाइरस पुरानो भाइरस भए पनि यसले गम्भीर असर पार्न सक्छ। तर यसलाई कोभिड–१९ जस्तै महामारीको रूपमा चित्रण गर्नु वैज्ञानिक रूपमा सही मानिँदैन।

सामाजिक सञ्जालमा फैलिने हल्लाभन्दा आधिकारिक स्वास्थ्य निकायको जानकारीमा विश्वास गर्नु अहिलेको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता बनेको छ।

विश्व अहिले पनि महामारीपछिको मानसिक अवस्थाबाट पूर्ण रूपमा बाहिर नआइसकेको बेला कुनै पनि भाइरससम्बन्धी समाचारले डर सिर्जना गर्नु स्वाभाविक हो। तर हरेक भाइरस महामारी बन्दैन भन्ने तथ्य बुझ्नु पनि त्यत्तिकै आवश्यक छ।