तोमनाथ उप्रेती:

मानव जीवनको वास्तविक उन्नति दीर्घकालीन र सार्थक प्रगति त्यतिबेला मात्र सम्भव हुन्छ, जब जीवन नैतिकता र विवेकजस्ता शालीन मूल्यहरूद्वारा निर्देशित हुन्छ। नैतिकता मानव आचरणलाई सही र गलतको विवेकपूर्ण सीमामा राख्ने आधार हो भने विवेक निर्णय र व्यवहारलाई सन्तुलित, न्यायोचित र उत्तरदायी बनाउने आन्तरिक चेतना हो। यी दुवैको सहयात्राले मात्र जीवनलाई दिशाबोध प्रदान गर्छ।

आजको प्रतिस्पर्धात्मक र तीव्र गतिमा अघि बढिरहेको समाजमा मानिसले प्रायः तात्कालिक लाभलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्ति देखिन्छ। यस्तो अवस्थामा नैतिकताको उपेक्षा र विवेकको क्षयले सामाजिक अविश्वास र मूल्यगत पतनलाई जन्म दिन्छ। त्यसैले जीवन उन्नतिको शालीन मार्ग निर्माण गर्न नैतिक मूल्यहरूको संरक्षण र विवेकपूर्ण सोचको विकास अनिवार्य हुन्छ।

नैतिकता व्यक्तिलाई अनुशासन, इमानदारी र कर्तव्यबोधतर्फ उन्मुख गराउँछ भने विवेकले परिस्थितिको मूल्याङ्कन गरी सही निर्णय लिन सहयोग पुर्याउँछ। यी गुणहरू जीवनका प्रत्येक क्षेत्र—परिवार, शिक्षा, पेशा र सार्वजनिक जीवनमा समान रूपमा आवश्यक छन्। नैतिकता बिना विवेक दिशाहीन हुन्छ र विवेक बिना नैतिकता कठोर बन्न सक्छ।

मानव जीवन एक अनवरत यात्राजस्तै हो जहाँ प्रत्येक मोडमा निर्णयहरू छन्, प्रत्येक निर्णयमा मूल्यहरू छन् र प्रत्येक मूल्यमा जीवनको दिशा निर्धारण हुने शक्ति हुन्छ। यस यात्रालाई अर्थपूर्ण, शालीन र उन्नत बनाउनका लागि दुई आधारभूत तत्त्वहरू अपरिहार्य हुन्छन् विवेक र नैतिकता। यी दुई आदर्श शब्द मात्र होइनन् यी जीवनका मार्गदर्शक दीप हुन्, जसले अन्धकारबीच पनि सही बाटो देखाउने सामर्थ्य राख्छन्।

विवेक सत्य र असत्य, उचित र अनुचित, आवश्यक र अनावश्यकबीच सूक्ष्म भेद छुट्याउने आन्तरिक क्षमता हो। जब मानिस विवेकशील बन्छ, तब ऊ बाह्य प्रभाव, क्षणिक लोभ वा भावनात्मक आवेगमा बग्दैन। उसले निर्णय लिँदा दीर्घकालीन परिणाम, सामाजिक प्रभाव र नैतिक सन्दर्भलाई ध्यानमा राख्छ। यसरी विवेकले मानिसलाई केवल सफल मात्र होइन, सार्थक जीवनतर्फ डोर्‍याउँछ।

नैतिकता आचरणको शुद्धता हो त्यो आन्तरिक अनुशासन जसले मानिसलाई आफ्नो कर्तव्यप्रति इमानदार, अरूप्रति संवेदनशील र समाजप्रति उत्तरदायी बनाउँछ। नैतिकता बिना विवेक अधुरो हुन्छ, किनकि विवेकले मार्ग देखाउँछ भने नैतिकताले त्यो मार्गमा हिँड्ने साहस र स्थिरता दिन्छ। जब यी दुईको समन्वय हुन्छ, तब जीवनमा सन्तुलन, शान्ति र सन्तोषको अनुभूति जन्मिन्छ।

आजको संसारमा, जहाँ भौतिक सफलता नै प्रायः जीवनको लक्ष्य बनाइएको छ, त्यहाँ विवेक र नैतिकताको महत्त्व अझ बढी बढेको छ। प्रविधिको तीव्र विकास, प्रतिस्पर्धाको चाप र व्यक्तिगत स्वार्थको वृद्धिले मानिसलाई कहिलेकाहीँ आफ्नो मूल मूल्यहरूबाट टाढा पुर्‍याइदिन्छ। यस्तो अवस्थामा विवेकको दीप नै त्यो शक्ति हो, जसले मानिसलाई सम्झाउँछ—“सफलता केवल प्राप्तिमा होइन, प्राप्तिको तरिकामा पनि हुन्छ।” यदि सफलता नैतिकताको मूल्यमा प्राप्त गरिएको हो भने त्यो स्थायी र सम्मानजनक हुँदैन।

विवेक आत्मबोधको प्रारम्भ हो। जब मानिसले आफ्नो अस्तित्वको अर्थ खोज्न थाल्छ, तब ऊ बाह्य संसारभन्दा भित्रको संसारमा केन्द्रित हुन्छ। यही आत्मअन्वेषणले उसलाई आफ्नो कर्तव्य, उद्देश्य, र जीवनको वास्तविक मूल्य बुझ्न मद्दत गर्छ। उपनिषद्हरूले भनेझैँ, सत्यको खोज नै जीवनको सर्वोच्च साधना हो, र विवेक त्यस साधनाको पहिलो चरण हो।

नैतिकता आन्तरिक शुद्धताको अभिव्यक्ति हो। जब मानिसले कुनै कार्य केवल दण्डको डरले होइन, आफ्नो अन्तःकरणको सन्तोषका लागि गर्छ, तब त्यो नैतिक आचरण हुन्छ। यस्तो आचरणले समाजमा विश्वासको वातावरण सिर्जना गर्छ, जहाँ सम्बन्धहरू स्वार्थमा होइन, विश्वास र सम्मानमा आधारित हुन्छन्।

विवेक र नैतिकताको समन्वयले जीवनलाई केवल व्यक्तिगत उन्नतिमा सीमित राख्दैन; यसले समाजको समग्र विकासमा पनि योगदान पुर्‍याउँछ। एक विवेकशील र नैतिक व्यक्ति आफ्नो परिवार, समुदाय र राष्ट्रका लागि प्रेरणाको स्रोत बन्छ। उसको जीवन एक उदाहरण बन्छ—कि कसरी सरलता, इमानदारी र शालीनताबाट पनि महानता हासिल गर्न सकिन्छ।

विवेकको आवाज प्रायः शान्त हुन्छ, जबकि लोभ, अहंकार र आवेगको आवाज तीव्र हुन्छ। त्यसैले विवेकलाई सुन्न अभ्यास चाहिन्छ, र नैतिकतामा अडिग रहन साहस। यो साधना निरन्तर आत्मअनुशासन, आत्मचिन्तन र आत्मसंयमको माग गर्छ।

उन्नत जीवन कुनै बाह्य उपलब्धिमा मात्र मापन हुँदैन। यो त आन्तरिक सन्तुलन, मानसिक शान्ति र आत्मसन्तोषमा निहित हुन्छ। विवेकको दीपले जब जीवनलाई उज्यालो पार्छ र नैतिकताको पथले त्यसलाई दिशा दिन्छ, तब मानिसले सफल जीवन मात्र होइन, अर्थपूर्ण र गरिमामय जीवन पनि प्राप्त गर्छ।

यसैले, जीवनको वास्तविक उन्नति बाह्य संसार जित्नमा होइन, आफ्नो अन्तर्मनलाई जित्नमा छ। जब मानिसले आफ्नो विवेकलाई मार्गदर्शक बनाउँछ र नैतिकतालाई आफ्नो आचरणको आधार बनाउँछ, तब उसले जीवनको त्यो उच्चतम अवस्था प्राप्त गर्छ, जहाँ सफलता र शान्ति, दुवै एकै साथ सम्भव हुन्छन्।

नैतिक कर्म र विवेकशील विचार जीवन निर्माणको मूल आधार हुन्। विचारले कर्मलाई दिशा दिन्छ र कर्मले विचारलाई फलदायी बनाउँछ। दुवैबीचको सन्तुलनले मात्र जीवनलाई शाश्वत मूल्य, अर्थ र आन्तरिक शान्ति दिन सक्छ। जसरी बीज र पानीको सहकार्यले बिरुवा हुर्कन्छ, त्यसरी नै नैतिक कर्म र विवेकशील विचारको एकता जीवनलाई सफल, सन्तुलित र सार्थक बनाउँछ।जीवन निर्माणको महान् शिल्पी हामी आफैं हौं। हाम्रो हातमा रहेको उपकरण नै विचारको विवेक र कर्मको नैतिकता हो। यसैलाई अपनाउँदा मात्र मानव जीवन एउटा पवित्र साधना र समाज एउटा समृद्ध उद्यान बन्न सक्छ।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन ।)