तोमनाथ उप्रेती:

मानव जीवनको वास्तविक उचाइ यसको मूल सार चेतनाको शुद्धता र त्यसबाट उत्पन्न हुने आचरणमा निहित हुन्छ। चेतना शुद्ध भएमा व्यवहार स्वतः सन्तुलित, नैतिक र मानवीय हुन्छ। त्यसैले, सभ्य समाजको निर्माणका लागि बाह्य नियमभन्दा बढी आन्तरिक चेतनाको सुधार आवश्यक हुन्छ।

चेतना भन्नाले मानिसको सोच, भावना, मूल्य र आत्मबोधको समष्टिलाई जनाउँछ। जब चेतना स्वार्थ, लोभ, द्वेष र अहंकारले प्रभावित हुन्छ, तब व्यवहार पनि विकृत बन्छ। यस्तो अवस्थामा मानिसले आफ्ना निर्णयहरूमा व्यक्तिगत लाभ मात्र देख्छ जसले सामाजिक असन्तुलन र अन्याय निम्त्याउँछ। तर जब चेतना शुद्ध हुन्छ जहाँ सत्य, करुणा, सहिष्णुता र विनम्रता जस्ता गुणहरू विकसित हुन्छन् त्यसले व्यक्तिको आचरणलाई नै परिवर्तन गर्छ।

शुद्ध चेतनाले मानिसलाई आफ्नो अन्तरात्मासँग जोड्छ। अन्तरात्माको आवाज सधैं सत्य र न्यायतर्फ उन्मुख हुन्छ। जब व्यक्ति यस आवाजलाई सुन्न सिक्छ, तब ऊ गलत बाटोमा जानुअघि नै सचेत हुन्छ। यसरी चेतनाको शुद्धता नै नैतिक अनुशासनको आधार बन्छ। बाह्य कानुनले केवल डर पैदा गर्न सक्छ, तर आन्तरिक चेतनाले सही आचरणलाई स्वाभाविक बनाउँछ।

मानव आचरण सुधारको मूल उपाय शिक्षा मात्र होइन, मूल्य–आधारित चेतनाको विकास हो। आजको आधुनिक युगमा ज्ञान र प्रविधिको तीव्र विकास भए पनि नैतिक पतन देखिनु यसको उदाहरण हो कि केवल बौद्धिक विकास पर्याप्त छैन। जबसम्म चेतनामा शुद्धता आउँदैन, तबसम्म ज्ञान पनि गलत प्रयोग हुन सक्छ। त्यसैले शिक्षा प्रणालीले केवल सूचना होइन, नैतिकता र आत्मबोधलाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्छ।

चेतनाको शुद्धता प्राप्त गर्न आत्मअनुशासन अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। आत्मअनुशासनले मानिसलाई आफ्नो इच्छाहरूलाई नियन्त्रण गर्न र दीर्घकालीन हितलाई प्राथमिकता दिन सिकाउँछ। ध्यान, आत्मचिन्तन र सत्संग जस्ता अभ्यासहरूले चेतनालाई शुद्ध बनाउन सहयोग पुर्‍याउँछन्। यी अभ्यासहरूले मनलाई स्थिर बनाउँछन् र व्यक्तिलाई आफ्नो वास्तविक स्वरूप बुझ्न मद्दत गर्छन्।

त्यसैगरी, सकारात्मक सोच र करुणामय दृष्टिकोण पनि चेतनाको शुद्धताको प्रमुख आधार हुन्। जब मानिसले अरूको पीडालाई आफ्नै पीडाजस्तो अनुभव गर्छ, तब उसमा सहानुभूति विकास हुन्छ। यस्तो भावना भएको व्यक्तिले कहिल्यै अरूलाई हानि पुर्‍याउने काम गर्दैन। यसरी चेतनाको शुद्धता केवल व्यक्तिगत लाभका लागि होइन, सामूहिक कल्याणका लागि पनि आवश्यक हुन्छ।

सामाजिक दृष्टिले हेर्दा, चेतनाको शुद्धता भएको व्यक्तिहरूले नै स्वस्थ र सभ्य समाज निर्माण गर्न सक्छन्। जब नागरिकहरू नैतिक, जिम्मेवार र सहिष्णु हुन्छन्, तब समाजमा शान्ति, सहकार्य र विश्वासको वातावरण सिर्जना हुन्छ। यसको विपरीत, चेतनाको पतन भएको समाजमा भ्रष्टाचार, हिंसा र असमानता बढ्छ। त्यसैले सामाजिक सुधारको सुरुवात व्यक्तिगत चेतनाबाट नै हुन्छ।

चेतनाको शुद्धता र आचरण सुधारबीचको सम्बन्ध गहिरो र अभिन्न छ। यो सम्बन्ध यस्तो हो कि जरा बलियो भएमा मात्र वृक्ष स्वस्थ हुन्छ। चेतना जरा हो र आचरण त्यसको फल। यदि जरा नै अशुद्ध छ भने फल पनि राम्रो हुँदैन। त्यसैले व्यवहार सुधार्न चाहने व्यक्तिले पहिले आफ्नो चेतनालाई शुद्ध बनाउने प्रयास गर्नुपर्छ।

व्यवहार परिवर्तनले सोच्ने तरिका, भावना, प्रतिक्रिया, र सम्बन्धहरूलाई पनि सुधार्छ। अन्तरात्माको आवाज सुन्ने अभ्यासले व्यक्तिलाई आत्म–सुधार, मानसिक शान्ति र जीवनको उद्देश्यबोधमा ल्याउँछ। अन्तरात्माको मार्गदर्शनमा जीवन बिताउने व्यक्तिले न  आफ्नै जीवन उज्जवल बनाउँछ, तर समाजमा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्छ। व्यवहार परिवर्तनको वास्तविक शक्ति यही निरन्तर आत्मनिरीक्षण र चेतनशीलताको अभ्यासमा निहित छ।

मानव जीवन मूल्य, आचरण र चेतनाको समन्वित यात्रा हो। जब मानिस आफ्नो अन्तरमनलाई बुझ्न सुरु गर्छ, तब मात्र उसको जीवन सार्थक र उद्देश्यपूर्ण बन्छ। जीवनलाई मूल्यवान बनाउनका लागि आत्मचेतना सबैभन्दा महत्वपूर्ण आधार हो। आत्मचेतनाको अभ्यासले आचरणलाई सकारात्मक बनाउँछ, जुन अन्ततः व्यक्तिगत जीवन, परिवार र समाज दुवैलाई रूपान्तरण गर्ने आधारशिला हो।

आत्मचेतना  आफ्नै सोच, भावना, कमजोरी, शक्ति र उद्देश्यलाई बुझ्ने क्षमता हो। मानिसलाई संसार जित्नु अघि आफूलाई जित्नुपर्छ भन्ने भनाइ यसैसँग जोडिएको छ। जब हामी आफैंलाई चिन्ने प्रयास गर्छौं, त्यतिबेला मात्र आचरण सुधारको बाटो खुल्छ। उदाहरणका लागि, रिस उठ्दा त्यसलाई नियन्त्रण गर्न सक्ने व्यक्ति आत्मचेतनशील हुन्छ, तर रिसले आफू र अरूलाई पीडित बनाउने व्यक्ति अझै आत्मचेतना हासिल गर्न नसकेको हुन्छ।

समाजमा देखिने अपराध, भ्रष्टाचार, हिंसा, असमानता र नैतिक पतनको मूल कारण आत्मचेतनाको अभाव हो। जब मानिस  बाहिरी भोगविलासमा डुब्छ र भित्रको आवाज सुन्दैन, त्यतिबेला उसले गलत निर्णय लिन्छ। यस्तो गलत आचरण  व्यक्तिगत जीवनलाई मात्र होइन, समाजलाई पनि क्षतिग्रस्त बनाउँछ। त्यसैले आचरणको रूपान्तरण अपरिहार्य हुन्छ। आचरण परिवर्तन भनेको  बाहिरी व्यवहार सुधार मात्र होइन, अन्तरमनबाट सुरु हुने सुधार हो।

आत्मचेतना नै आचरण रूपान्तरणको आधार हो। जसरी जरा बलियो भए मात्र रुख मजबुत हुन्छ, त्यसरी नै आत्मचेतना दृढ भए मात्र आचरण सही दिशामा रूपान्तरण हुन्छ। आत्मचेतना बिना आचरण सुधार गर्ने प्रयास सतही हुन्छ र दीर्घकालीन प्रभाव पार्न सक्दैन। आत्मचेतना भएका मानिसले आफ्नो बोलाइ, चालचलन, निर्णय र व्यवहारलाई विवेकपूर्ण ढंगले नियन्त्रित गर्न सक्छन्।

मानव सभ्यताको सार नै नैतिक मूल्यमा टेकेको हुन्छ। सत्य, अहिंसा, करुणा, धैर्य, संयम, सहिष्णुता जस्ता मूल्य आत्मचेतनाबाट नै पोषित हुन्छन्। उदाहरणका लागि, आत्मचेतना भएको व्यक्तिले चोरी, झुट बोल्ने वा अरूलाई हानी पुर्याउने कार्य गर्ने सोच राख्दैन। बरु उसले आफ्ना कमजोरीलाई स्वीकार गरेर सुधारतर्फ लाग्छ। यसरी नैतिक मूल्य आत्मचेतनाबाट जीवन्त हुन्छन् र आचरणमा प्रतिबिम्बित हुन्छन्।

व्यक्तिगत जीवनमा अनुशासनको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ। आत्मचेतना बिना अनुशासन सम्भव छैन। बिहान छिट्टै उठ्ने बानी, नियमित अध्ययन वा श्रम, स्वास्थ्यप्रति सजगता, समयको सदुपयोग जस्ता अनुशासनात्मक आचरण आत्मचेतनाबाट नै उत्पन्न हुन्छन्। आत्मचेतना भएको मानिसले जीवनलाई लक्ष्यमुखी बनाउँछ र आफ्नो सम्भावनालाई अधिकतम प्रयोग गर्छ। यसरी आत्मविकास सम्भव हुन्छ।

समाज व्यक्तिहरूको संयोजन हो। जब प्रत्येक व्यक्ति आत्मचेतनशील हुन्छ, तब समाजमा स्वतः सुधार आउँछ। उदाहरणका लागि, ट्राफिक नियम पालना गर्नु, सार्वजनिक सम्पत्तिको रक्षा गर्नु, सरसफाइमा ध्यान दिनु जस्ता स–साना आचरणले समाजलाई सभ्य र अनुशासित बनाउँछ। आत्मचेतना बिना मानिस नियम उल्लंघन गर्छ र समाजमा अराजकता फैलिन्छ। त्यसैले समाज सुधारको पहिलो आधार व्यक्तिगत आत्मचेतना हो।

शिक्षा आचरण सुधारको माध्यम हो। तर यदि शिक्षा आत्मचेतनासँग जोडिएन भने त्यो  प्रमाणपत्र कमाउने साधन मात्र हुन्छ। साँचो शिक्षा भनेको जीवनलाई अनुशासित, नैतिक र उद्देश्यपूर्ण बनाउन सहयोग गर्ने प्रक्रिया हो। त्यसैले विद्यालय, विश्वविद्यालय र परिवारले शिक्षासँगै आत्मचेतनाको अभ्यास गराउन आवश्यक हुन्छ।

नेतृत्वको गुण  पदमा पुगेर देखाउने कुरा होइन, यो आत्मचेतनाबाट विकसित हुने चरित्र हो। आत्मचेतना भएको नेता स्वार्थ होइन, समाजको हितका लागि निर्णय गर्छ। आत्मचेतना नभएका नेताहरूले भ्रष्टाचार, अत्याचार र अराजकता जन्माएका छन्। जबकि आत्मचेतना भएका नेताले न्याय, समानता र विकासलाई प्राथमिकता दिएका छन्।

आत्मचेतना जन्मजात हुने कुरा होइन, यसलाई अभ्यास गरेर प्राप्त गर्न सकिन्छ। ध्यान, आत्ममूल्यांकन, सकारात्मक सोच, लेखन अभ्यास, आफ्नो कमजोरीलाई स्वीकार्ने बानी आदि आत्मचेतना बढाउने उपायहरू हुन्। दैनिक जीवनमा आफूले गरेका कामलाई समीक्षा गर्ने बानीले पनि आत्मचेतनालाई गहिरो बनाउँछ।

मानव जीवनको सार्थकता  भौतिक सफलता वा सामाजिक प्रतिष्ठामा सीमित छैन। यसको गहिरो मर्म आत्मचेतना र आध्यात्मिक मूल्यमा निहित छ। हाम्रो आचरण, जसले व्यक्तिको स्वभाव, निर्णय, व्यवहार र समाजमा प्रभाव निर्धारण गर्छ, त्यो बाह्य अनुशासन वा कानुनी दण्डद्वारा मात्र स्थायी रूपले सुधार गर्न सकिँदैन। आचरणको वास्तविक, दीर्घकालीन रूपान्तरणको मूल श्रोत आत्मचेतना र अध्यात्म हो त्यो गहिरो आन्तरिक अनुभूति, जसले जीवनको गहिराइ बुझ्न सिकाउँछ, अरूको पीडा महसुस गर्न सक्ने संवेदना विकास गर्छ र प्रत्येक कर्मलाई सत्य, करुणा र विवेकको कसौटीमा तौल्न प्रेरित गर्छ।

जब मानिस आत्मचेतनाको उच्च स्तरमा पुग्छ, तब उसले बाह्य संसारसँगको सम्बन्ध मात्र होइन, आफूभित्रको लोभ, अहंकार, मोह र असंयमको जरा पनि देख्न थाल्छ। यही आत्मावलोकनले परिवर्तनको दिशा निर्देश गर्छ। बाहिरी नियमहरूले व्यवहारलाई नियन्त्रण गर्न सक्छन्, तर अध्यात्मले मनको उत्प्रेरणा नै रूपान्तरण गर्छ। जब उत्प्रेरणा नै शुद्ध हुन्छ, तब कर्म स्वतः धर्ममय र सुसंयमित बन्न पुग्छ।

जीवनलाई सार्थक बनाउन आत्मचेतना अनिवार्य छ। आत्मचेतनाले नै आचरण सुधार गर्छ, जसले अन्ततः व्यक्तिगत, सामाजिक र राष्ट्रिय जीवनमा समृद्धि ल्याउँछ। यदि हामीले समाजलाई स्वच्छ, अनुशासित र समृद्ध बनाउन चाहन्छौं भने प्रत्येक व्यक्तिले आत्मचेतनाको अभ्यास गर्नुपर्छ। आत्मचेतना नै जीवनको मूल्यवान मार्गदर्शक हो, जसले मानिसलाई मानवताको साँचो बाटोतर्फ डोर्याउँछ।

 (उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)