विश्व पुस्तक दिवसले ज्ञान, शिक्षा र बौद्धिक विकासको महत्वलाई उजागर गर्ने महत्वपूर्ण अवसर प्रदान गर्दछ। पुस्तक केवल जानकारीको स्रोत मात्र होइन, यो चेतना, संस्कार र सभ्यताको आधारस्तम्भ पनि हो। नेपालको सन्दर्भमा पुस्तक अध्ययनको महत्व अझ गहिरो र सान्दर्भिक देखिन्छ, किनकि हामी विकासको बाटोमा अघि बढिरहेको राष्ट्र हौँ, जहाँ ज्ञान र चेतनाले समाजलाई रूपान्तरण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।

नेपाल विविध भाषा, संस्कृति र परम्पराले भरिपूर्ण देश हो। यहाँका हरेक समुदायसँग आफ्नै कथा, इतिहास र अनुभवहरू छन्। यी सबैलाई संरक्षण र पुस्तान्तरण गर्न पुस्तकको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। यदि हामीले अध्ययन र लेखन संस्कारलाई बलियो बनाउन सकेनौँ भने, हाम्रो मौलिकता र पहिचान विस्तारै हराउँदै जान सक्छ। त्यसैले पुस्तक अध्ययन केवल व्यक्तिगत विकासका लागि मात्र नभई राष्ट्रिय पहिचान जोगाउने सशक्त माध्यम पनि हो।

हाम्रो देशमा शिक्षा प्रणाली विस्तार हुँदै गएको भए पनि गुणस्तरीय अध्ययन संस्कार अझै चुनौतीपूर्ण अवस्थामा छ। धेरै विद्यार्थीहरू परीक्षा–केन्द्रित अध्ययनमा सीमित छन्। उनीहरूका लागि पुस्तक भनेको पाठ्यपुस्तक मात्र हो भन्ने धारणा अझै व्यापक छ। तर वास्तविक शिक्षा केवल पाठ्यपुस्तकमा सीमित हुँदैन। ज्ञानको दायरा फराकिलो बनाउन कथा, उपन्यास, जीवनी, इतिहास र विज्ञानसम्बन्धी पुस्तकहरू पढ्नु आवश्यक हुन्छ। यसले विद्यार्थीहरूमा सिर्जनात्मकता, आलोचनात्मक सोच र आत्मविश्वास विकास गर्छ।

डिजिटल युगमा नेपाल पनि तीव्र रूपमा अगाडि बढिरहेको छ। इन्टरनेटको पहुँच बढेसँगै सूचना प्राप्त गर्न सजिलो भएको छ। तर यसले एक किसिमको सतही ज्ञानको संस्कार पनि विकास गरिरहेको छ। छोटो भिडियो, सामाजिक सञ्जाल र त्वरित जानकारीमा निर्भर हुने प्रवृत्तिले गहिरो अध्ययन गर्ने बानीलाई कमजोर बनाउँदै लगेको छ। यस्तो अवस्थामा पुस्तक अध्ययनको महत्व झन् बढेको छ, किनकि पुस्तकले मात्र गहिरो, व्यवस्थित र दीर्घकालीन ज्ञान प्रदान गर्न सक्छ।

नेपालका धेरै ग्रामीण क्षेत्रमा अझै पनि पुस्तकालयहरूको अभाव छ। विद्यार्थीहरूलाई गुणस्तरीय पुस्तकहरूमा पहुँच छैन, जसले उनीहरूको अध्ययन क्षमतामा प्रत्यक्ष प्रभाव पारिरहेको छ। त्यसैले स्थानीय तह, विद्यालय र समुदायले पुस्तकालय स्थापना तथा सञ्चालनमा ध्यान दिनु आवश्यक छ। साथै, डिजिटल पुस्तकालयहरूको विकास गरेर दुर्गम क्षेत्रका मानिसहरूलाई पनि ज्ञानको पहुँच विस्तार गर्न सकिन्छ।

पुस्तक अध्ययनले व्यक्तित्व विकासमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। यसले मानिसलाई अनुशासित, धैर्यवान् र आत्मनिर्भर बनाउँछ। नेपालजस्तो विकासशील देशमा युवाहरूको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। यदि युवाहरूमा पढ्ने बानी विकास गर्न सकियो भने, उनीहरू केवल रोजगारी खोज्ने मात्र होइन, अवसर सिर्जना गर्ने सक्षम नागरिक बन्न सक्छन्। यसले देशको समग्र विकासमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ।

अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको भाषा विकास हो। नेपाली भाषा तथा अन्य मातृभाषाहरूको संरक्षण र प्रवर्द्धनका लागि पुस्तक अध्ययन आवश्यक छ। यदि नयाँ पुस्ताले आफ्नै भाषामा लेखिएका पुस्तकहरू पढ्न छोडे भने, हाम्रो भाषिक विविधता संकटमा पर्न सक्छ। त्यसैले स्थानीय भाषामा लेखन र प्रकाशनलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ र पाठकहरूलाई आफ्नै भाषामा पढ्न प्रेरित गर्नुपर्छ।

अभिभावक र शिक्षकहरूको भूमिका पनि यहाँ अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। बालबालिकामा सानैदेखि पढ्ने बानी बसाल्न सकेमा उनीहरू भविष्यमा ज्ञानप्रेमी बन्न सक्छन्। घरमा पुस्तक पढ्ने वातावरण सिर्जना गर्नु, विद्यालयमा पुस्तकालयको प्रभावकारी प्रयोग गर्नु र पढाइलाई रमाइलो बनाउनु आवश्यक छ।

अन्त्यमा, विश्व पुस्तक दिवसले हामीलाई एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ, ज्ञान नै वास्तविक शक्ति हो, र पुस्तक त्यसको प्रमुख स्रोत हो। नेपालको सन्दर्भमा, यदि हामीले पुस्तक अध्ययनको संस्कारलाई बलियो बनाउन सक्यौँ भने, यसले हाम्रो समाजलाई सचेत, शिक्षित र समुन्नत बनाउन ठूलो योगदान पुर्‍याउनेछ।
त्यसैले आजकै दिनबाट हामी सबैले एउटा संकल्प गरौँ, पुस्तकलाई जीवनको अभिन्न अंग बनाउने, नियमित रूपमा अध्ययन गर्ने र ज्ञानलाई व्यवहारमा उतार्ने। यही नै विश्व पुस्तक दिवसको साँचो सम्मान हुनेछ।