तोमनाथ उप्रेती:

“पर्सी बिश शेलीको “टु अ स्काइलार्क” सन् १८२० तिर लेखिएको एक अद्भुत गीतात्मक कविता हो, जसले रोम्यान्टिक युगको सौन्दर्य–दर्शनलाई चरम रूपमा प्रस्तुत गर्छ। यस कवितामा स्काइलार्क (सुगा–चरी) स्काइलार्क प्रकृतिको पंक्षी होइन, आत्मिक चेतना, दिव्य प्रेरणा र आदर्श स्वतन्त्रताको प्रतीक बनेर उदाउँछ। कविले स्काइलार्कको गायनमा भौतिक सीमाभन्दा परको शुद्ध आनन्द र मुक्ति अनुभव गर्छन्—त्यो आनन्द जसमा मानवको दुःख, स्वार्थ र बन्धनको छायाँ छैन।

पर्सी बिश शेलीको ‘टु अ स्काइलार्क’  आत्मा र चेतनाको आरोहणको गान हो। कविले स्काइलार्कलाई एक साधारण चरी होइन, दैवी आत्माको प्रतीकका रूपमा चित्रण गरेका छन्—जो भौतिकताभन्दा माथि उठेर शुद्ध आनन्द र सत्यको स्वरमा गुञ्जिन्छ। कवितामा कविको आत्मा स्वतन्त्रताको उत्कर्षमा पुग्छ। स्काइलार्कको संगीत सीमाहीन चेतनाको प्रतीक हो—जहाँ दुःख, लोभ र निराशाको अन्धकार हराउँछ र स्काइलार्क निर्मल आनन्द बाँकी रहन्छ।

कवितामा शेलीले मानव जीवनको असमर्थता र स्काइलार्कको शाश्वत उल्लासबीचको विरोधाभासलाई दार्शनिक रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। मानव पीडामा रमाउँछ, तर स्काइलार्क वर्तमानमा बाँच्दछ; यही भिन्नतामा शेलीको आदर्शवाद उजागर हुन्छ। सौन्दर्य र पीडा जीवनका दुई अविभाज्य छायाहरू हुन्। ‘टु अ स्काइलार्क’ मानव चेतनाको उच्चतम आकांक्षा हो—स्वार्थ र भौतिक सीमाभन्दा माथि उठ्ने आत्मिक उडान। स्काइलार्क यहाँ आत्माको मुक्ति, ज्ञानको उज्यालो र शाश्वत सौन्दर्यको प्रतीक बनेर अमर रहन्छ।

शेलीका दृष्टिमा स्काइलार्क पृथ्वी र स्वर्गबीचको साँघुरो सेतु हो—जहाँ ध्वनि आत्मामा रूपान्तरित हुन्छ र चेतना दैवी प्रकाशमा विलीन। कविताको प्रत्येक पङ्क्ति एक आन्तरिक आरोहणजस्तो प्रतीत हुन्छ—जसले मानव अस्तित्वको पीडाभन्दा परको अमर आनन्दको संसार देखाउँछ। शेलीले स्काइलार्कलाई “आनन्दी आत्मा” भनेर सम्बोधन गर्दा, उनी वस्तुगत यथार्थ होइन, अवबोधको आदर्श रूप चित्रण गरिरहेका हुन्छन्।

यस कविताले मानवीय असमर्थता र प्रकृतिको पूर्णताको भिन्नता उजागर गर्छ—मानव सधैं चाहनामा बाँधिएको छ, तर स्काइलार्क स्वतन्त्र चेतनाको प्रतीक हो। त्यसैले, “टु अ स्काइलार्क” स्काइलार्क प्रकृतिको प्रशंसा होइन, आत्माको मुक्ति र दिव्यता प्राप्त गर्ने मानव आकांक्षाको अमर गीत हो।
शेलीले आफ्नो कवितामा स्काइलार्क लाई भौतिक नभई आध्यात्मिक अस्तित्वका रूपमा चित्रण गरेका छन्। उनले यस पक्षीलाई स्काइलार्क प्रकृतिको सुन्दर स्वरमा सीमित राखेनन्, बरु त्यसलाई आत्मिक चेतनाको प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गरे। कविले स्काइलार्कलाई शरीर नभएको, तर आत्माको रूपमा देखेका छन्—त्यो आत्मा जसले अनन्त चेतनाको उडान गर्छ र संसारका सीमित भौतिक बन्धनहरूबाट स्वतन्त्र रहन्छ। स्काइलार्क यहाँ शुद्ध आनन्द, शान्ति र अमर प्रेरणाको प्रतीक बनेको छ। कविको दृष्टिमा यो पक्षी स्वर्गीय अस्तित्व हो, जसले जीवनका दुःख र निराशाबाट माथि उठ्ने ज्ञान प्रदान गर्छ। यसरी शेलीको विचारमा स्काइलार्कले ईश्वरको अस्तित्व प्रकृतिमै रहेको दार्शनिक मान्यता, अर्थात् ‘प्यान्थिस्टिक दृष्टिकोण’ प्रकट गर्छ।

कवितामा शेलीले कल्पना र आदर्शको सौन्दर्यलाई पनि अत्यन्त गहिराइका साथ उतारेका छन्। स्काइलार्कको गायनलाई उनले स्वप्न, आशा र शुद्ध आनन्दको प्रतीक ठानेका छन्। मानव जीवन दुःख, असफलता, असन्तोष र निराशाले भरिएको हुन्छ, किनभने मानव सधैं भविष्य र विगतबीच अल्झिएको हुन्छ। कविताले मानव मनको असन्तुष्टिलाई चित्रण गर्छ। शेली भन्छन् कि मानिस सधैं भूत, वर्तमान र भविष्यमा आँख लगाइरहन्छ र आफूले नभएको, अझै प्राप्त नगरेको कुराको लालसा गर्छ। हामीले वर्तमानको आनन्द अनुभव गर्न सक्दैनौं, किनभने मन लगातार अभाव र आकांक्षामा फसिरहेको हुन्छ। स्काइलार्कको विपरीत, जसले स्काइलार्क वर्तमानमा रमाउँछ र शुद्ध आनन्द अनुभव गर्छ। यस कविताले मानव जीवनको असन्तोष, निरन्तर खोज र इच्छा–अनुरागलाई देखाउँछ र शेलीको दर्शन झल्काउँछ—साँचो आनन्द स्काइलार्क वर्तमान क्षणमा, आत्मिक शुद्धता र प्राकृतिक संगतिमा सम्भव छ। यसको अर्थ, मानिस सधैं प्राप्त नभएका कुराको चाहना गर्छ, जबकि स्काइलार्क वर्तमान क्षणमा रमाउन जान्दछ। यही भिन्नता नै कविको आदर्शवादी दृष्टिकोण हो — जहाँ स्काइलार्क आत्मिक सन्तोषको प्रतीक बनेर देखा पर्छ, र मानिस असन्तुष्ट रहन्छ।

शेलीको दृष्टिमा स्काइलार्क स्काइलार्क एक पक्षी होइन, आत्मा र चेतनाको प्रतीक हो। यसको उडान भौतिक नभई आध्यात्मिक छ, र यसको गीत शुद्ध आनन्द र मुक्ति प्राप्तिको स्वरूप हो। स्काइलार्क मार्फत कविले मानव आत्मालाई भौतिक सीमाभन्दा माथि उठ्ने प्रेरणा दिएका छन्, जुन उनको सम्पूर्ण काव्यदर्शनको केन्द्र हो।

कवितामा कला र जीवनको  द्वन्द्व स्पष्ट देखिन्छ। स्काइलार्कको गीत स्वतःस्फूर्त, निष्कपट र स्वर्गीय छ; यो कुनै पूर्वनियोजित उद्देश्य वा स्वार्थको अधीनमा छैन। पंक्षीको गीत शुद्ध आनन्द र मुक्त आत्माको प्रतिध्वनि हो, जुन मानव चेतनालाई आध्यात्मिक उचाइमा पुर्‍याउँछ। यसको विपरीत, मानव कला प्रायः दुःख, पीडा, अनुभव र चाहनाबाट उत्पन्न हुन्छ। मानवले आफ्नो भाव, स्मृति र सामाजिक बन्धनहरूबाट कलालाई आकार दिन्छ, जसले कहिलेकाहीँ व्यक्तिगत स्वार्थ र अहंकारलाई पनि मिश्रण गर्छ।

शेलीको दार्शनिक दृष्टिमा, साँचो कलात्मक अभिव्यक्ति स्वार्थ र दोषबाट मुक्त हुनुपर्छ। यसमा स्काइलार्क सत्य, सौन्दर्य र पवित्रताको प्रतिबिम्ब देखिनुपर्छ। स्काइलार्कको गीतले यही उदाहरण प्रस्तुत गर्छ—जहाँ प्रत्येक स्वर स्वतःस्फूर्त, पूर्ण र निस्कपट हुन्छ। मानव जीवनमा कलाले यही उद्देश्य पुरा गर्नुपर्छ: व्यक्तिगत इच्छाशक्ति वा लाभभन्दा माथि उठेर आत्मिक सच्चाई र सार्वभौमिक आनन्दलाई व्यक्त गर्नु।

यस दृष्टिले, शेलीले कला र जीवनको सम्बन्धलाई आध्यात्मिक र नैतिक परिप्रेक्ष्यमा विश्लेषण गरेका छन्। स्काइलार्कको गीतले मानवलाई स्मरण गराउँछ कि कला स्काइलार्क आत्मा र चेतनाको मुक्तिको माध्यम हुनुपर्छ, न कि स्वार्थ वा सामाजिक दबाबको साधन। यही विचारले कवितालाई दार्शनिक गहिराइ र आध्यात्मिक सौन्दर्य प्रदान गर्दछ।

स्काइलार्कको गीत स्काइलार्क शुद्ध आनन्दको प्रतीक मात्र होइन, मानव जीवनका अन्धकारपूर्ण पक्षहरूलाई पनि उजागर गर्ने माध्यम हो। स्काइलार्कको गीतको उज्यालो मानव चेतनाको असमर्थता, पीडा र आकांक्षासँगको द्वन्द्व झल्काउँछ। कवि आफैं भन्छन्—

“हाम्रा सबैभन्दा मिठा गीत ती हुन्, जसले दुःखको विचार व्यक्त गर्छ।”

पंक्तिले शेलीको दार्शनिक दृष्टिकोण स्पष्ट पार्दछ। उनका अनुसार, सौन्दर्य र पीडा अलग–अलग होइनन्; यी दुई अविभाज्य आयाम हुन्। स्काइलार्कले गाउने शुद्ध, निर्भीक र स्वच्छ स्वरले मानव चेतनालाई प्रेरित गर्छ, तर त्यही उज्यालोले मानिसको असफलता, लालसा र असन्तुष्टिलाई झल्काउँछ। मानव जीवन दुःख, असन्तोष, हताशा र क्षणिक सुखले भरिएको छ; त्यसैले स्काइलार्कको पूर्ण आनन्द मानवको लागि पहुँचभन्दा बाहिरको अनुभूति हुन्छ।

शेलीले स्काइलार्कको गीतलाई आदर्श चेतना र आत्मिक मुक्ति प्रतीकको रूपमा प्रस्तुत गरेर मानवको दार्शनिक अवस्था चित्रण गरेका छन्। मानवले अनुभव गर्ने दुःख, पीडा र असफलता नै जीवनको  सौन्दर्यको आधार हो। यसले मानवलाई आत्मचेतन र संवेदनशील बनाउँछ। स्काइलार्कको गीतले यही भावनात्मक द्वन्द्वलाई उजागर गर्दै मानव चेतनालाई शुद्ध आनन्द र आध्यात्मिक उचाइतर्फ मार्गदर्शन गर्छ।यसरी, कविताले मानव जीवनको पीडा र सौन्दर्यको अपरिहार्य सम्बन्धलाई  र दार्शनिक तरिकाले चित्रित गर्दछ।

कवितामा गीतात्मकता अत्यन्त प्रख्यात छ। कविताको लय, ताल, पुनरावृत्ति र तुकबन्दीले स्काइलार्कको मधुर गीतजस्तै तरलता र प्रवाह अनुभव गराउँछ। प्रत्येक पंक्ति संगीतको लयअनुसार गुन्जिन्छ, जसले पाठकको मनमा स्वतःस्फूर्त आनंदको अनुभूति उत्पन्न गर्छ। स्काइलार्कको गीतको स्वच्छता, सहजता र निरन्तरता कविताको संरचनामा पूर्ण रूपले झल्किन्छ। यस प्रकारको गीतात्मकता स्काइलार्क ध्वनिप्रतिको आनन्द मात्र होइन, भावनात्मक र आध्यात्मिक उचाइको प्रतीक पनि हो।

चित्रणको दृष्टिले पनि कविता अत्यन्त प्रभावशाली छ। शेलीले स्काइलार्कलाई आनन्दी आत्माको रूपमा रूपकका माध्यमबाट प्रस्तुत गरेका छन्। शेलीले स्काइलार्कलाई दार्शनिक र स्वर्गीय दृष्टिले चित्रण गर्न गहिरा रूपकहरूको प्रयोग गरेका छन्। उनले स्काइलार्कलाई विचार, कल्पना र सिर्जनशीलताको प्रतीकको रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्, जसले मानिसको चेतनाभन्दा माथि उडान भर्छ। उनी स्काइलार्कको पवित्रता, सौन्दर्य र निष्कपटतालाई सामाजिक र भौतिक संसारको सिमाबाट अलग राखेर आदर्श आत्माको रूपमा देखाउँछन्। यी रूपकहरूले स्काइलार्कको गीत स्काइलार्क प्राकृतिक स्वर होइन, तर आत्मिक, दार्शनिक र आध्यात्मिक अनुभूतिको प्रतीक हो भन्ने कुरा उजागर गर्छ। यी रूपकहरूले स्काइलार्कको आत्मा, गीत र मुक्त उडानको दिव्यता उजागर गर्छन्। यसले मानव चेतनामा  छाप पार्दै, पाठकलाई स्काइलार्क दृश्यात्मक आनन्द मात्र होइन, आध्यात्मिक अनुभूति पनि प्रदान गर्छ।अतः गीतात्मकता र चित्रणले मिलेर कवितालाई संगीत, सौन्दर्य र दार्शनिक अर्थले समृद्ध बनाएका छन्। स्काइलार्कको मधुर गीतले मानव जीवनको सीमितता र असन्तोषलाई उजागर गर्दै, स्वतन्त्रता र आनन्दको उच्चतम अनुभवको अनुभूति गराउँछ।
स्काइलार्क र मानवबीचको तुलना नै कविताको केन्द्रबिन्दु हो। स्काइलार्क स्वतन्त्र, पवित्र र दैवी चेतनाको प्रतीक हो। यसले आफ्नो शरीरको सीमा भन्दा माथि उडान भरी, अनन्त आकाशमा स्वतन्त्र रूपमा गीत गाउँछ। यसको आवाज पूर्ण, शुद्ध र स्वाभाविक आनन्दले भरिएको छ, जसले कुनै दुख, असफलता वा सीमितताबाट ग्रस्त छैन। स्काइलार्कले मात्र नभई, मानव चेतनाको उच्चतम रूपलाई पनि प्रतिनिधित्व गर्दछ—संसारको बन्धन र पीडाबाट मुक्त, आत्मसात् गरिएको आनन्दको अभिव्यक्ति।

त्यसको विपरीत, मानव जीवन बन्धन, पीडा, असन्तोष र अपूर्णताले भरिएको हुन्छ। मानवले अनुभव गरेको दुख, असफलता, अपेक्षा र स्वार्थले जीवनलाई जटिल बनाउँछ। मानव कला र गीत स्काइलार्क अनुभव र स्मृति मार्फत उत्पन्न हुन्छ; यसले पूर्ण शुद्धता र स्वतन्त्र आनन्दको अनुभव दिन सक्दैन।

यस विरोधाभासले कवितामा  दार्शनिक अर्थ सिर्जना गर्छ। स्काइलार्कले देखाएको स्वतन्त्रता र पवित्रता मानवको सीमित र पीडासम्पन्न जीवनसँग तुलना गर्दा, कवि पाठकलाई चेतनाको उच्चतम स्तरको खोजीमा उन्मुख गराउँछ। शेलीले स्काइलार्क र मानवबीचको यो द्वन्द्वमार्फत जीवन, सौन्दर्य, कला र आत्मिक मुक्तिको दार्शनिक विमर्श प्रस्तुत गरेका छन्। मानवले यदि आफ्नो आत्मालाई पीडा र स्वार्थबाट मुक्त गर्न सके, तब ऊ पनि स्काइलार्कको समान आध्यात्मिक स्वतन्त्रता र आनन्द प्राप्त गर्न सक्छ।

शेलीका लागि स्काइलार्क स्काइलार्क एउटा साधारण चरी होइन, यो आदर्श आत्मा र पूर्ण आत्मिक मुक्ति को प्रतीक हो। स्काइलार्कको स्वतन्त्र उडान र निरन्तर गीतले भौतिक सीमाहरुको बाँधनलाई चिर्दै चेतनालाई अनन्त उचाइमा पुर्‍याउने क्षमता झल्काउँछ। यसको गीत शुद्ध आनन्द, निस्सार पवित्रता र अनन्त प्रकाशले भरिएको हुन्छ, जसमा कुनै पीडा, स्वार्थ वा असन्तोषको छाया छैन। कविले स्काइलार्कलाई मानव चेतनाको उच्चतम स्वरूपको दर्पणको रूपमा चित्रित गरेका छन्, जहाँ मानवले चाहेर पनि अनुभव गर्न सक्ने स्वतन्त्रता, उज्यालो र आनन्द प्रतिबिम्बित हुन्छ।

शेलीले स्काइलार्कमार्फत “भौतिक सीमाभन्दा माथि उठ्ने चेतना”को दर्शन प्रस्तुत गरेका छन्। स्काइलार्कले देखाएको उडान स्काइलार्क शारीरिक नभई आध्यात्मिक हो, जसले मानवलाई आत्मिक विकास, दार्शनिक चिन्तन र मौलिक स्वतन्त्रतामा प्रेरित गर्छ। मानव जीवन पीडा, स्वार्थ र असमर्थताले भरिएको हुँदा प्रायः आत्मा सीमित रहन्छ। तर यदि मानवले आफ्ना स्वार्थ, द्वन्द्व र मानसिक बाधाहरूसँग संघर्ष गर्दै आफ्नो आत्मालाई मुक्त बनाउन सके, तब ऊ पनि स्काइलार्कजस्तै स्वतन्त्र, आनन्दी र उज्यालो बन्न सक्छ।

स्काइलार्क स्काइलार्क प्रकृतिको सुन्दरता होइन, मानव चेतनाको आदर्श र आत्मिक मुक्ति प्राप्त गर्ने मार्गको प्रतीक हो। शेलीले स्काइलार्कमार्फत मानवलाई चेतना, प्रेम, सौन्दर्य र आत्मिक उन्नतिको उच्चतम अवस्था अनुभव गराउन खोजेका छन्, जसले कवितामा दार्शनिक गहिराइ र आध्यात्मिक प्रेरणा थप्दछ।

“टु अ स्काइलार्क” स्काइलार्क प्रकृतिको स्तुति मात्र होइन, यो मानव आत्माको  आकांक्षा, असन्तोष र मुक्ति–इच्छाको काव्यात्मक अभिव्यक्ति हो। शेलीले स्काइलार्कलाई स्काइलार्क एक पंक्षीको रूपमा होइन, आदर्श आत्मा, निस्सार आनन्दको स्रोत र दैवी चेतनाको प्रतिनिधित्वको रूपमा चित्रण गरेका छन्। स्काइलार्कको निरन्तर गीत र स्वतन्त्र उडानले कविलाई पृथ्वीको दुःख, मानवीय पीडा र असफलताबाट माथि उठेर अनन्त आनन्द र उज्यालोको अनुभव गराउँछ। यस उडानमा कवि आफ्नो आत्माको आरोहण देख्छन्—जहाँ सीमित भौतिक संसार र मानव असन्तुष्टिको चक्रबाट मुक्ति पाउँछन्।

यो कविता स्काइलार्क रोम्यान्टिक युगको सौन्दर्य र प्रकृतिप्रेमको प्रतीक मात्र नभई मानव चेतना र आत्मिक उन्नतिको शाश्वत सङ्गीत बनेको छ। स्काइलार्कले मानवलाई सिकाउँछ—साँचो स्वतन्त्रता, आनन्द र प्रकाश स्काइलार्क भौतिक इच्छाहरूमा होइन, आत्माको शुद्धिकरण र उच्चतम चेतनामा भेटिन्छ। कवितामा शब्दहरू मात्र होइन, विचार, विवेक र आत्माको  गुञ्ज सुनिन्छ। शेलीले मानवको पीडा र असन्तोषलाई स्वीकार्दै पनि त्यसलाई आत्मिक आनन्द र आदर्शताको दिशामा रूपान्तरण गर्ने मार्ग देखाएका छन्।

“टु अ स्काइलार्क” मानव जीवन, चेतना र आत्मिक मुक्ति प्रति एक दार्शनिक, संगीतात्मक र आध्यात्मिक काव्य हो, जसले पाठकलाई स्काइलार्क सुन्न नभई अनुभव गर्न र आत्मसात् गर्न प्रेरित गर्छ। स्काइलार्कको गीतमा मानव चेतनाको अनन्त सम्भावना र आत्मिक आरोहणको प्रतिध्वनि गुञ्जिन्छ।