तोमनाथ उप्रेती:

उपसचिव, नेपाल सरकार:

ईर्ष्या मानव मनको एक गहिरो छाया हो, जसले चेतनाको उज्यालोलाई ढाक्ने काम गर्छ। जब मानिसले अरूको प्रगति, यश वा सम्पत्तिलाई देखेर आफ्नो जीवनलाई अपूर्ण ठान्छ, त्यतिबेला ईर्ष्याको बीज उम्रिन्छ। यो बीज बढ्दै जाँदा मनमा अशान्ति, असन्तोष र असन्तुलन पैदा हुन्छ। तर यही ईर्ष्यालाई विसर्जन गर्न सक्ने मानिस जीवनको गहिरो सत्य—आत्मज्ञान—तर्फ अघि बढ्छ। आत्मज्ञानले मानिसलाई केवल अरूलाई हेर्ने दृष्टिकोण बदल्दैन, बरु आफ्नै अस्तित्वलाई बुझ्ने, आत्मबोध गर्ने र जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउन प्रेरणा दिन्छ।

ईर्ष्या सामान्यतया बाह्य रूपमा देखिँदैन, तर भित्रभित्रै आत्मालाई कमजोर बनाइरहन्छ। यो भावना निरन्तर अरूसँग तुलना गराउने मानसिक प्रवृत्ति हो। अरूले प्राप्त गरेको उपलब्धि देख्दा आफूलाई न्यून ठान्ने र त्यसैबाट आक्रोश जन्माउने प्रक्रिया ईर्ष्याको मूल हो। यस्तो मानसिकता दीर्घकालीन रूपमा व्यक्तिको आत्मविश्वास घटाउँछ। आत्मसम्मान हराउँदा व्यक्ति आफ्नो असल क्षमताको प्रयोग गर्न सक्दैन र जीवन एक प्रकारको अध्यारो जालमा अड्किन्छ।

समाजमा ईर्ष्या केवल व्यक्तिगत समस्या मात्र होइन, सामूहिक असन्तुलन पनि हो। कार्यालय, राजनीति, शैक्षिक संस्था वा पारिवारिक वातावरणमा ईर्ष्याले वर्चस्व जमाउँदा सामूहिक विकास अवरुद्ध हुन्छ। नेतृत्वको क्षेत्रमा ईर्ष्याले निष्पक्षता हराउँछ, प्रतिस्पर्धा अस्वस्थ हुन्छ र विश्वासको आधार कमजोर हुन्छ। परिवारभित्र पनि ईर्ष्याले विभाजन ल्याउँछ, जसले सम्बन्धमा तिक्तता बढाउँछ। यसैले ईर्ष्या केवल व्यक्तिगत नभई सामाजिक रोग पनि हो।

आत्मज्ञान भन्नाले मानिसले आफ्नो अस्तित्व, उद्देश्य र चेतनाको वास्तविक स्वरूपलाई बुझ्ने क्षमतालाई जनाउँछ। आत्मज्ञान पाएको मानिसले अरूसँग तुलना गर्नेभन्दा पनि आफ्नै बाटो खोज्ने प्रयास गर्छ। उसले बुझ्छ कि जीवनको मूल लक्ष्य अरूलाई हराउनु होइन, बरु आफ्नो आन्तरिक क्षमतालाई प्रकट गर्नु हो। आत्मज्ञानले ईर्ष्याको विषलाई विसर्जन गर्ने प्रतिविषको रूपमा काम गर्छ।

ईर्ष्याबाट मुक्त हुन आत्मचेतना नै पहिलो आधार हो। मानिसले सबैभन्दा पहिले आफूभित्रको ईर्ष्यालाई पहिचान गर्नुपर्छ। प्रायः हामी अरूको उपलब्धि देख्दा असजिलो महसुस गर्छौं तर यसलाई स्वीकार गर्दैनौं। स्वीकारोक्ति नै परिवर्तनको पहिलो कदम हो। त्यसपछि ध्यान, योग वा आत्ममन्थनद्वारा मनलाई शान्त बनाउन सकिन्छ। कृतज्ञता अभ्यास पनि ईर्ष्या विसर्जनमा प्रभावकारी हुन्छ। जब हामी जीवनमा भएका स–साना उपलब्धिहरूलाई पनि धन्यवाद दिन सिक्छौं, तब अरूको उपलब्धि देख्दा मनमा असन्तोष होइन, प्रेरणा उत्पन्न हुन्छ।

ईर्ष्या विसर्जनको अर्को महत्त्वपूर्ण चरण हो—तुलनाबाट प्रेरणातर्फको यात्रा। अरूको प्रगति देख्दा आफू पछाडि परेको सोच्नेभन्दा पनि “म पनि यसरी प्रगति गर्न सक्छु” भन्ने सकारात्मक दृष्टिकोण लिन सकियो भने ईर्ष्या प्रेरणामा परिणत हुन्छ। प्रेरणा आत्मविकासको ऊर्जा हो, जसले मानिसलाई आफ्नो लक्ष्यप्रति केन्द्रित रहन मद्दत गर्छ। यसरी ईर्ष्या शत्रु होइन, प्रेरणाको स्रोत पनि बन्न सक्छ, तर त्यसलाई सही दिशा दिन आत्मज्ञान अपरिहार्य हुन्छ।

जब मानिस ईर्ष्या विसर्जन गरेर आत्मज्ञानतर्फ उन्मुख हुन्छ, उसको सम्पूर्ण दृष्टिकोण बदलिन्छ। पहिले अरूको सफलतामा डाह गर्ने मानिस अरूको खुशीमा सहभागी हुन सिक्छ। पहिले प्रतिस्पर्धालाई विनाशको रूपले हेर्ने व्यक्ति अब त्यसलाई विकासको अवसरका रूपमा देख्छ। आत्मज्ञानले मानिसलाई नम्र, विनम्र र कृतज्ञ बनाउँछ। आत्मज्ञान प्राप्त व्यक्ति अरूलाई मात्र होइन, प्रकृतिलाई पनि मित्रको रूपमा स्वीकार्छ।

गीता, उपनिषद् र बौद्ध दर्शन सबैले ईर्ष्यालाई अज्ञानको परिणाम मान्छन्। गीता भन्छ—“जो अरूको सुखमा आनन्दित हुन्छ र अरूको दुःखमा दुःखी हुन्छ, ऊ नै साँचो ज्ञानी हो।” बौद्ध दर्शनले पनि ईर्ष्यालाई दुःखको कारण बताउँदै करुणा र मैत्रीभावलाई यसको उपचार मानेको छ। यी आध्यात्मिक दृष्टान्तहरूले देखाउँछन् कि आत्मज्ञान र करुणा ईर्ष्याविरुद्धको सबभन्दा ठूलो औषधि हुन्।

ईर्ष्या विसर्जनपछि जीवनमा एक नयाँ संसार उदाउँछ—आत्मज्ञानको उज्यालो संसार। यस संसारमा तुलना होइन, आत्मबोध हुन्छ; प्रतिस्पर्धा होइन, सहकार्य हुन्छ; असन्तोष होइन, कृतज्ञता हुन्छ। आत्मज्ञानले मानिसलाई आफ्नो वास्तविक स्वरूप भेटाइदिन्छ—जहाँ आत्माको शान्ति, आनन्द र संतोष विद्यमान हुन्छ। यस्तो जीवन केवल व्यक्तिको लागि मात्र होइन, समाजकै लागि प्रकाश बनेर फैलिन्छ।

ईर्ष्या—मनको त्यो कालो बादल, जसले आत्माको आकाशमा अन्धकार फैल्याउँछ। यो केवल एक साधारण भावना होइन; यो चेतनाको सन्त्रास हो, जसले हृदयलाई तानेर अन्धकारको गर्तमा लैजान्छ। पुराणहरूमा वर्णित छन् कि ईर्ष्या इन्द्रजालिक दैत्यझैं हुन्छ—सुन्यमय र चालाक, शान्त देखिन्छ तर भित्री रूपमा मनको उज्यालो चूस्छ। यही ईर्ष्याबाट मुक्त भएर मात्र व्यक्ति आत्मज्ञानको उज्यालोतर्फ अघि बढ्न सक्छ।

ईर्ष्या मनोवैज्ञानिक दृष्टिले केवल असुरक्षा, आत्म-सम्मानको कमी र तुलना गर्ने प्रवृत्तिको परिणाम हो। जब मानिसले आफ्नो जीवनलाई अन्यको जीवनसँग तुलना गर्छ, तब असन्तुष्टि र जलन उत्पन्न हुन्छ। ईर्ष्या केवल व्यक्तिगत जीवनमा बाधा ल्याउँदैन; यसले सामाजिक सम्बन्ध, कार्यक्षमता र मानसिक स्वास्थ्यलाई पनि प्रभावित गर्छ।जसरी नदीको पानी प्रदूषणले सम्पूर्ण जलचरलाई प्रभावित गर्छ, त्यसरी नै ईर्ष्याले हाम्रो मानसिक संसारलाई विषाक्त बनाउँछ। यसैले ईर्ष्याबाट मुक्त हुनु केवल मानसिक स्वास्थ्यको लागि होइन, आत्मज्ञान प्राप्तिको लागि पनि अत्यावश्यक छ।

ईर्ष्या प्रायः तुलना र आत्म-अपेक्षाबाट उत्पन्न हुन्छ। जब मानिसले अरूको सफलता, सौभाग्य वा सम्मान देख्छ, तब मनमा आकस्मिक जलन जन्मन्छ। जस्तै पुराणमा वर्णित शकुनीले घातक छलकपट र ईर्ष्याबाट युद्धका बीजारोपण गरे, हामीले आफ्नो जीवनमा पनि ईर्ष्याको छायाबाट विभिन्न मानसिक युद्ध अनुभव गर्छौं।

ईर्ष्या केवल मनलाई अशान्त बनाउँछ, यसले निर्णयलाई विकृत बनाउँछ, र सम्बन्धमा दरार ल्याउँछ। यसको प्रभाव मानवीय संवेदनशीलता र करुणालाई कुचल्छ। यही कारणले मनुष्यले ईर्ष्याको वास्तविक प्रकृति बुझ्न अत्यावश्यक छ। “जसरी अन्धकार गगनभित्र फैलिन्छ, त्यसै गरी द्वेष र ईर्ष्याले मनमा छायाँ पार्छ। बुद्धि र अहिंसाले विवेचना गर्दा, व्यक्ति ईर्ष्याबाट मुक्त भएर आत्मज्ञान प्राप्त गर्न सक्छ।”

मानव जीवन चेतनाको सतत यात्रा हो। यो यात्रा कहिलेकाहीँ प्रकाशतर्फ उन्मुख हुन्छ भने कहिलेकाहीँ अन्धकारतर्फ। ईर्ष्या, तुलना र असन्तोष त्यही अन्धकारका छायाहरू हुन्, जसले चेतनाको मार्ग ढाक्छन्। ईर्ष्या तब जन्मिन्छ, जब मानिसले आफ्नो मूल्य अरूको सफलतासँग तुलना गर्छ। अरूको प्रगति आफ्नै अपूर्णता देखिने आयनाजस्तै हुन्छ। यसरी, ईर्ष्या आत्मालाई कमजोर बनाउने मानसिक रोग हो।

ईर्ष्या मानव हृदयमा पलाउने एक सूक्ष्म तर प्रचण्ड आगो हो। यसले चेतनाको उज्यालो ढाक्छ, आत्मालाई बाँध्छ र जीवनलाई असन्तोषतर्फ धकेल्छ। तर यात्रा यहीँ समाप्त हुँदैन। ईर्ष्याको अन्धकार भित्रै आत्मबोधको उज्यालो लुकेको हुन्छ। मात्र साधना, विवेक र आत्मज्ञानले त्यसलाई देख्न सकिन्छ।हिन्दू मिथकमा ईर्ष्याको अन्धकार स्पष्ट देखिन्छ। द्रौपदीको सुन्दरता र पुण्यले कौरवहरूमा ईर्ष्या उत्पन्न गर्यो, जसले महाभारतको युद्धको बीजारोपण गर्यो। ईर्ष्याले केवल बाह्य परिणाम होइन, आन्तरिक अराजकता पनि ल्याउँछ। ईर्ष्याले हृदयमा विषाक्त तरङ्गहरू छोड्छ, जसले सोचलाई विकृत र निर्णयलाई गलत बनाउँछ।

यस्तै, पुराणमा वर्णित नरकका राजाहरू पनि ईर्ष्याबाट आफ्नो पतनको मार्गमा लडिरहेका थिए। यी कथाहरूले देखाउँछन् कि ईर्ष्याले आत्म–ज्ञान र चेतनाको विकासलाई अवरुद्ध गर्छ।

आत्मज्ञान  चेतनाको उचाई हो। जब व्यक्ति आफ्नो मनलाई बुझ्छ, ईर्ष्याको छायाबाट मुक्त हुन्छ, तब उसले आफ्नो वास्तविक शक्ति र अस्तित्वलाई अनुभूत गर्छ।जस्तो सूर्यको किरणले अन्धकार हटाउँछ, त्यसै गरी आत्मज्ञानले मनको ईर्ष्यालाई भंग गर्छ। आत्मज्ञानले व्यक्ति भित्री स्थिरता, करुणा र सकारात्मकता प्राप्त गर्न मद्दत गर्छ।

“ईर्ष्याको बादलले छायाँ पार्दा पनि, आत्मज्ञानको प्रकाश सधैं उर्जा र मार्गदर्शनको स्रोत बनेको हुन्छ। मनुष्यले आफ्नो चेतना सूर्यका किरणझैँ उज्यालो राख्दा मात्र जीवनमा सत्य र शान्ति देख्छ।”ईर्ष्या नष्ट गर्न योग, ध्यान, प्रार्थना र सकारात्मक साधनाहरू आवश्यक छन्। योगाले शरीर र मनलाई स्थिर पार्छ, प्राणायामले भावनात्मक तरङ्गलाई शान्त बनाउँछ, र ध्यानले चेतनालाई स्पष्ट पार्छ।

ध्यान गर्दा, व्यक्ति केवल आफ्नै आन्तरिक अवस्था अवलोकन गर्छ, बाह्य तुलना र ईर्ष्याबाट अलग रहन्छ। वैदिक शिक्षामा भनिएको छ:

“आत्मनिरीक्षणं परमं शस्त्रम्, यत्र ईर्ष्या नास्ति, केवलं प्रकाशः एव।”

“आत्मनिरीक्षण सर्वोत्तम अस्त्र हो, जहाँ ईर्ष्या छैन, केवल उज्यालो छ।”

मिथकमा पनि त्यस्तो उदाहरण पाइन्छ: अर्जुनले आत्मनिरीक्षण र ध्यानको अभ्यासबाट केवल युद्ध कौशल मात्र नभई आत्मज्ञान पनि प्राप्त गरे। ईर्ष्या, क्रोध र मोहको अन्धकारमा फसेर उनले जीवनको सच्चा उद्देश्य पत्ता लगाए।

ईर्ष्या  मनको छायाँ हो, जसले केवल उज्यालोको अभाव सिर्जना गर्छ। आत्मज्ञान  मनको दीप हो, जसले अन्धकारलाई भत्काउँछ। जब दीपको प्रकाश फैलिन्छ, तब केवल बाह्य संसार मात्र होइन, आन्तरिक चेतनाको अन्धकार पनि हट्छ।ईर्ष्याबाट मुक्त भएको व्यक्ति मात्र सामाजिक सम्बन्धमा स्थिरता र मेलमिलाप ल्याउन सक्षम हुन्छ। करुणा, सहयोग र समझदारी बढ्छ। समाजमा शान्ति र न्याय कायम गर्न ईर्ष्याबाट मुक्ति अपरिहार्य छ।

पुराणमा वर्णित छ कि जो व्यक्ति ईर्ष्याबाट मुक्त हुन्छ, उसले केवल व्यक्तिगत शान्ति मात्र पाउँदैन, तर समाजमा सकारात्मक प्रभाव पनि फैलाउँछ।

ईर्ष्या तुलना गर्ने प्रवृत्तिबाट जन्मिन्छ। अरूलाई देख्ने दृष्टि विकृत हुन्छ। उसको सुख आफ्नै दुःख देखिन्छ। उसको सफलता आफ्नै असफलता ठानिन्छ। महाभारतमा दुर्योधनको चरित्र यही सत्यको प्रतीक हो। पाण्डवहरूको गुण र धर्मप्रति उसको ईर्ष्याले सम्पूर्ण कुरुक्षेत्रलाई विनाशतर्फ धकेल्यो। शक्तिशाली भएर पनि ऊ अधूरो रह्यो। उसको चेतना ईर्ष्याको अन्धकारमा कैद भयो।

ईर्ष्याले  अरूलाई मात्र नष्ट गर्दैन। ईर्ष्यालु व्यक्ति आफैँलाई पनि जलाउँछ। जसरी धुँवाले आगोको उज्यालो छोप्छ, त्यसरी ईर्ष्याले आत्माको प्रकाशलाई ढाक्छ। यसकारण चेतनाको शुद्धि र आत्मबोधको आवश्यकता अपरिहार्य हुन्छ।

अन्धकार  प्रकाशको अनुपस्थिति हो। ईर्ष्या  अज्ञानको छायाँ हो। उपनिषद् भन्छ— “तमसो मा ज्योतिर्गमय।” अन्धकारबाट उज्यालोतर्फ लैजानु नै मानव जीवनको सार हो। आत्मबोधको यात्रा यही बाटो हो। ईर्ष्याबाट आत्मबोधतर्फको यात्रा भित्रै सुरु हुन्छ। ध्यान, प्रार्थना, आत्मचिन्तन— यी साधनाहरूले मनलाई शुद्ध गर्छन्। जब चेतना आफैँलाई हेर्न थाल्छ, ईर्ष्या क्षणभरमै भङ्ग हुन्छ। आत्मबोधले देखाउँछ— अरूको सुख, अरूको सफलता पनि समष्टिगत चेतनाको अंश हो।

रामायणमा लक्ष्मण यसको उदाहरण हुन्। रामको महानता देख्दा उसमा ईर्ष्या थिएन। बरु समर्पण, सेवा र श्रद्धा थियो। यसैले ऊ रामायणको उज्यालो चरित्र बने। यही दृष्टान्तले देखाउँछ कि आत्मबोधले कसरी मानिसलाई नकारात्मक भावनाबाट मुक्ति दिन्छ।

आत्मबोधले सिकाउँछ— सत्य कुनै बाहिरी प्रतिस्पर्धामा छैन। सत्य आत्मा भित्रकै उज्यालो हो। ईर्ष्या भन्दा पर पुगेपछि मनमा करुणा जन्मिन्छ। सहनशीलता फुल्छ। साझा सुखमा आनन्द खोजिन्छ। जीवन दर्शन यहींबाट सुरु हुन्छ। बुद्धले यही कुरा बोधगयामा अनुभव गरे। तिनीहरूले देखे— अरूलाई जितेर होइन, आफूलाई जितेर मात्र शान्ति पाइन्छ। ईर्ष्या आत्मालाई बाँध्ने पहिलो शृङ्खला हो। आत्मबोध त्यसलाई तोड्ने दिव्य शस्त्र हो।

जीवन निरन्तर यात्रा हो। यसमा ईर्ष्या आउँछ। तर त्यो अन्तिम सत्य होइन। जसरी बिहानको उज्यालोले रातको कालो छायाँ हटाउँछ, आत्मबोधले ईर्ष्याको अन्धकार मेट्छ। जसरी समुद्रले नदीलाई समेट्छ, आत्मबोधले समग्र चेतनालाई आलिङ्गन गर्छ। जीवन दर्शन भन्छ— अहंकारलाई विनम्रताले, ईर्ष्यालाई करुणाले, अज्ञानलाई आत्मबोधले मात्र परास्त गर्न सकिन्छ।

ईर्ष्या अन्धकार हो। आत्मबोध उज्यालो हो। यी दुवै मानव जीवनका चरण हुन्। ईर्ष्यामा बस्ने मानिस निरन्तर जलिरहन्छ। आत्मबोधमा पुग्ने मानिस निरन्तर उज्यालो फैलाउँछ। सभ्यता र मानवताको साँचो मार्ग आत्मबोधमै छ। अन्धकारलाई जितेर उज्यालोतर्फ हिँड्न सकिन्छ। महाभारत, रामायण, उपनिषद् र बुद्धको कथा यही सिकाउँछन्। ईर्ष्याबाट आत्मबोधसम्मको यात्रा चेतनाको उच्चतम यात्रा हो। यही हो— जीवन दर्शनको गहिरो सत्य।

बौद्ध दर्शनमा ईर्ष्यालाई ‘ईर्ष्या–क्लेश’ भनिन्छ, जसले दुःख चक्रलाई बलियो बनाउँछ। बुद्धले भनेका छन्—“आफ्नै दीप बनेर चल।” यसको अर्थ, अरूको उज्यालोमा होइन, आफ्नै प्रकाशमा बाँच्न सक्नु नै आत्मबोध हो।

ओशो भन्छन्—तुलना नगरे जीवन स्वतः आनन्दमय हुन्छ। फूलले फूलसँग तुलना गर्दैन, आकाशले आकाशसँग प्रतिस्पर्धा गर्दैन। तुलना मानव निर्मित भ्रम हो। जब यो भ्रम चिर्न सकिन्छ, त्यतिबेला चेतनाले स्वतन्त्रता अनुभव गर्छ।

ईर्ष्याबाट आत्मबोधसम्मको यात्रा वास्तवमा ‘म’ बाट ‘हामी’ हुँदै ‘अनन्त’ तर्फको यात्रा हो। ईर्ष्यामा ‘म’ को अहंकार छ; आत्मबोधमा ‘हामी’ को एकत्व छ। असन्तोषमा अधुरोपन छ; आत्मबोधमा पूर्णताको अनुभूति छ।

जीवन दर्शन भन्छ—साँचो शान्ति बाह्य उपलब्धिमा होइन, आन्तरिक अनुभूतिमा निहित छ। ईर्ष्या, तुलना र असन्तोषलाई जित्ने उपाय विनम्रता, कृतज्ञता र आत्मसमर्पण हुन्। कृतज्ञ व्यक्ति अरूको सफलता देख्दा ईर्ष्या होइन, प्रेरणा अनुभव गर्छ। विनम्र व्यक्ति तुलना होइन, आत्मसुधारमा केन्द्रित हुन्छ। आत्मसमर्पण गर्ने व्यक्ति असन्तोष होइन, आनन्दमा बाँच्छ।

तुलना नै ईर्ष्याको मूल हो। अरू कसरी अघि बढ्यो, कसले बढी सम्पत्ति, सौन्दर्य वा ज्ञान प्राप्त गर्यो भन्ने निरन्तर तुलना गर्दा मानिसको मन असन्तोषतर्फ धकेलिन्छ। असन्तोष जीवनमा अपूर्णताको अनुभूति हो, जसले मनलाई सधैं अधुरो र पीडित बनाइराख्छ। दर्शनशास्त्र भन्छ—जसले आफूलाई अरूसँग तुलना गर्छ, ऊ कहिल्यै शान्ति पाउँदैन।

तर असन्तोष आफैंमा पूर्णतया नकारात्मक छैन। यदि सही दिशामा मोडियो भने यही असन्तोष आत्मसुधारको प्रेरणा बन्न सक्छ। समस्या असन्तोषको अस्तित्व होइन, त्यसको गलत प्रयोग हो। जब असन्तोष ईर्ष्यामा परिणत हुन्छ, चेतना अन्धकारमा डुब्छ। तर जब असन्तोष आत्मचिन्तन र आत्मबोधमा परिणत हुन्छ, चेतना प्रकाशमय हुन्छ।

आत्मबोध  आफ्नो वास्तविक स्वरूप चिन्नु हो। देह, इन्द्रिय र मनलाई पार गर्दै जब व्यक्ति चेतनाको गहिराइमा पुग्छ, तब उसले देख्छ—मात्र म मात्र होइन, म सम्पूर्ण अस्तित्वको अंश हुँ। गीता भन्छ—“ज्ञानी व्यक्ति सबै प्राणीलाई आत्मामा र आत्मालाई सबै प्राणीमा देख्छ।” यही दृष्टि आत्मबोधको आधार हो।

ईर्ष्याबाट आत्मबोधसम्मको यात्रा सजिलो छैन। यसका लागि आत्मनिरीक्षण आवश्यक हुन्छ। आत्मनिरीक्षण  आफ्ना विचार, भावना र कर्मलाई निस्पक्ष दृष्टिले नियाल्नु हो। जब मानिसले भित्रैबाट बुझ्छ कि ईर्ष्याले अरूलाई होइन, आफैंलाई जलाउँछ; तुलना गर्दा जीवनको मौलिक सौन्दर्य हराउँछ; र असन्तोषले शान्ति भङ्ग गर्छ—त्यसैबेला आत्मबोधको ढोका खुल्छ।

ईर्ष्या अज्ञानतर्फको यात्रा हो भने आत्मबोध ज्ञानतर्फको यात्रा हो। ईर्ष्या, तुलना र असन्तोष हटेपछि चेतना निर्मल हुन्छ र जीवन दर्शन प्रकट हुन्छ। आत्मबोधमा पुग्दा मानिसले बुझ्छ—सत्य महानता अरूलाई हराएर होइन, आफूलाई चिनेपछि प्राप्त हुन्छ। यही चेतनाको उज्यालो जीवनलाई शान्त, सन्तुलित र अर्थपूर्ण बनाउँछ।

मानव जीवन एउटा निरन्तर यात्राजस्तो हो, जहाँ प्रत्येक मोडमा उसको आत्मा परीक्षण हुन्छ। यस यात्रामा सबैभन्दा ठूलो बाधा बाहिरी शत्रु होइन, आन्तरिक शत्रुहरू हुन्—तुलना, असन्तोष, र आत्मबोधको अभाव। यी तीन तत्वहरूले जीवनलाई या त अन्धकारतर्फ धकेल्छन्, या त प्रकाशतर्फ डोर्याउँछन्।

तुलना मानव स्वभावकै गहिरो तहमा रोपिएको वृक्षजस्तै हो। महाभारतमा द्रौपदीको प्रसङ्ग यसकै उदाहरण हो—जब उनले आफूलाई अन्य रानिहरूसँग तुलना गरिन्, तब उनको आत्मा असन्तोषले भरियो र यही चिङ्गारीले महाभारत युद्धको एक कारण सिर्जना गर्यो। तुलना गर्दा मानिस आफैंलाई हराएको महसुस गर्छ, अरूलाई देख्दा आफ्नो मूल्य कम लाग्छ। तर उपनिषद् भन्छ—“आत्मानं विद्धि”—आफ्नो आत्मा चिन्नुहोस्। आत्माको प्रकाशमा तुलना धुलोझैं हराउँछ।

असन्तोष चन्द्रमालाई समाउन खोज्ने बालकको कथा जस्तै हो। बालकले चम्किलो चन्द्रलाई आफ्नो बनाउन खोज्छ, तर हात सधैं खाली रहन्छ। यही निराशा आधुनिक जीवनको दर्पण हो—मानिसले धन, शक्ति वा प्रतिष्ठा जति पाए पनि आत्मामा रिक्तता रहन्छ। बुद्धले यसलाई तृष्णा भने—जहाँ तृष्णा छ, त्यहाँ असन्तोष छ। त्यसैगरी ईर्ष्या पनि तुलना र तृष्णाबाट जन्मिएको विकार हो। भागवत पुराणले यसलाई “षड्रिपु” अर्थात् आन्तरिक शत्रुमध्ये एक भनेको छ। ईर्ष्या जन्मजात होइन, बरु सामाजिक दबाब र असुरक्षाबाट उत्पन्न हुने नकारात्मक प्रवृत्ति हो।

तर यसलाई पूर्णतया नकारात्मक मात्र मान्न सकिँदैन। यदि कसैको सफलता देख्दा व्यक्तिले द्वेष होइन, आत्मसुधार गर्ने संकल्प गर्यो भने, ईर्ष्या प्रेरणामा परिणत हुन्छ। यसले आत्मविकासतर्फ अघि बढाउँछ। समस्या तब हुन्छ जब ईर्ष्या नियन्त्रणबाहिर पुग्छ र सम्बन्ध, आत्मविश्वास र शान्तिलाई नष्ट गर्छ। त्यसैले ईर्ष्या विसर्जन गर्नु आवश्यक छ।

यसको उपाय सजिलो छ—अभ्यासको रूपान्तरण। ईर्ष्या नगर्ने होइन, तर त्यसलाई विषय वा कार्यतर्फ मोड्ने। व्यक्तिको हैसियत वा सम्पत्तिप्रति ईर्ष्या गर्नु नकारात्मक हो, तर उसले गरेको श्रम, अनुशासन वा सीपप्रति ईर्ष्या गर्नु सकारात्मक रूपान्तरण हो। यसरी ईर्ष्या प्रतिस्पर्धा होइन, आत्मसुधारको प्रेरणा बन्न सक्छ। अन्ततः, ईर्ष्या रूपान्तरण हुनसके सुख दिन्छ, हुन नसके दुःख दिन्छ। त्यसैले यसलाई नियन्त्रण र रूपान्तरण नै जीवनको साँचो बाटो हो।

ईर्ष्या एउटा प्राकृतिक भावना हो तर यसको नियन्त्रण नगरेसम्म यो आत्मविनाशतर्फ डोर्‍याउने शक्ति बनेर रहन्छ। तर आत्मज्ञानको अभ्यासद्वारा ईर्ष्यालाई विसर्जन गर्न सकिन्छ। आत्मज्ञानले मानिसलाई आफ्नो जीवनप्रति सजग, कृतज्ञ र प्रेरित बनाउँछ। ईर्ष्या विसर्जनपछि सुरु हुने आत्मज्ञानको यात्रा केवल व्यक्तिगत मात्र नभई सामूहिक समृद्धिको मार्ग पनि हो। अन्ततः, ईर्ष्या हराउँदा जीवनको हरितिमा, आत्मबोधको उज्यालो संसार खुल्छ—जहाँ शान्ति, आनन्द र सत्यको शासन हुन्छ।