तोमनाथ उप्रेती:

उपसचिव, नेपाल सरकार:

मानव जीवनको असली मूल्य धन, पद वा सम्पत्तिमा मात्र निहित हुँदैन। यसको गहिरो आधार नैतिक सोच र सत्कर्ममा टिकेको हुन्छ। जसरी जराविहीन रुख कहिल्यै हरियो रहन सक्दैन, त्यस्तै नैतिकता र सत्कर्मविहीन जीवन दीर्घकालीन सुख र स्थायित्वको आधार बन्न सक्दैन।

नैतिक सोच भन्नाले केवल विचारको स्तरमा राम्रा कुरा सोचेको मात्र होइन, आफ्नो सोचलाई समाजहितमा रूपान्तरण गर्ने क्षमतालाई बुझिन्छ। सत्य, करुणा, धैर्य, सहिष्णुता र इमानदारी जस्ता मूल्यहरू जब हाम्रो विचारमा गहिराइपूर्वक बस्छन्, तब ती नैतिक सोचको रूप लिन्छन्। यस्ता सोच भएका व्यक्तिहरू अरूलाई धोका दिँदैनन्, शोषण गर्दैनन्, बरु सबलाई समान दृष्टिले हेर्छन्। यसरी नैतिक सोचले व्यक्ति मात्र होइन, समग्र समाजलाई शुद्धता र सद्भावतर्फ अग्रसर गराउँछ।

तर केवल सोचले मात्र परिवर्तन सम्भव हुँदैन। त्यसलाई व्यवहारमा उतार्ने साधन नै सत्कर्म हो। सत्कर्म भनेको निष्कपट भावले गरिएको काम हो जसले अरूलाई हानि गर्दैन, बरु मद्दत गर्छ। भूखेलाई अन्न दिनु, निराशलाई आशा जगाउनु, पीडितलाई सहारा दिनु, अशिक्षितलाई शिक्षा दिनु वा अन्यायको विरोधमा उठ्नु—यी सबै सत्कर्मका रूप हुन्। जब हाम्रो सोच र कर्मबीच सामञ्जस्य हुन्छ, तब जीवन साँच्चिकै अर्थपूर्ण र प्रकाशमय बन्छ।

धार्मिक ग्रन्थहरूमा पनि सत्कर्मलाई जीवनको असली धन भनिएको छ। गीता भन्छ—“कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।” यसले देखाउँछ कि मानिसले आफ्नो अधिकार सत्कर्ममा मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ, फलको लालसामा होइन। सत्कर्मबाट जन्मिएको पुण्य ऊर्जाले समाजमा सकारात्मक कम्पन सिर्जना गर्छ। यही कारण हो कि सत्कर्म गर्ने व्यक्ति मरेपछि पनि उसको सम्झना अमर रहन्छ।

नैतिक सोच र सत्कर्मले व्यक्तिगत जीवनलाई मात्र उन्नत बनाउँदैन, राष्ट्र र विश्वलाई पनि उचाल्छ। यदि प्रत्येक नागरिकले आफ्नो दैनिक जीवनमा नैतिक मूल्यलाई अँगाल्ने र सत्कर्मलाई अभ्यास गर्ने हो भने समाजमा अपराध, भ्रष्टाचार, विभेद र हिंसा स्वाभाविक रूपमा घट्छ। विद्यालयमा पढ्ने विद्यार्थीले इमानदारीलाई अभ्यास गर्न सके, कार्यालयमा काम गर्ने कर्मचारीले जिम्मेवारीपूर्वक काम गरे, व्यापारीले नाफाभन्दा सेवा ठूलो ठाने, नेता र प्रशासकले जनतालाई प्राथमिकता दिए—देश स्वतः उज्यालो भविष्यतर्फ अघि बढ्छ।

यसैले आजको युगमा सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता नैतिक सोच र सत्कर्मलाई पुनःस्थापित गर्नु हो। प्रविधि, विज्ञान र आधुनिकताले जीवन सजिलो पारेका छन्, तर नैतिकता बिना यो सुविधा आफैं विनाशको कारण बन्न सक्छ। आणविक अस्त्र, प्रविधिगत ठगी वा वातावरणीय संकट नैतिक सोच र सत्कर्मको कमीले जन्माएका उदाहरण हुन्।

हामीले आफ्नो दैनिक जीवनलाई सरल, सत्य र सद्भावनामा आधारित बनाउन सके मात्र उज्यालो भविष्यको यात्रा सम्भव हुन्छ। मनमा नैतिक सोच, व्यवहारमा सत्कर्म, र जीवनमा सेवा भाव—यही हो मानव जीवनको असली मार्ग। जब मानिसले स्वार्थभन्दा पर समाजलाई देख्छ, तब उसले न आफूलाई अँध्यारोमा हराउँछ, न अरूलाई अँध्यारोमा छोड्छ। बरु, सबैलाई लिएर उज्यालो भविष्यतर्फ अघि बढ्छ।

भौतिक पदार्थहरू आफैं निष्क्रिय हुन्छन्, तर मनको कल्पनाशक्ति र इच्छाशक्तिद्वारा तिनलाई उपयोगी बनाइन्छ। एउटा कम्प्युटर, मोबाइल वा कुनै भवन पनि मन र इच्छाशक्तिको परिणामस्वरूप सम्भव भएको उपलब्धि हो।तर यदि मन कमजोर भयो वा इच्छाशक्ति विचलित भयो भने भौतिक उपलब्धिहरूले पनि सन्तुष्टि दिन सक्दैनन्। त्यसैले सन्तुलित जीवनका लागि मनलाई स्थिर राख्दै इच्छाशक्तिलाई सकारात्मक दिशामा प्रयोग गर्नु अत्यावश्यक हुन्छ।यसरी हेर्दा, मानव मन, इच्छाशक्ति र भौतिक पदार्थ बीचको सम्बन्ध परस्पर सहयोगी र जीवन निर्माणका आधारस्तम्भ हुन्।

दुःखको समाधान मुक्ति वा मोक्षमा छ भन्ने दार्शनिक दृष्टिकोण अनुसार स्वामी विवेकानन्दले भन्नुभएको छ कि एकाग्रचित्त विचारलाई आफ्नो जीवनमा समाहित गर्नुपर्छ। उनले भनेका छन् कि अनियन्त्रित दिमागले नकारात्मकतामा लैजान्छ, जबकि नियन्त्रणमा राखिएको दिमाग सकारात्मक दिशामा लग्छ। आत्मजागरूकता र इच्छाशक्ति द्वारा दिमागलाई नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। विवेकानन्दले बिहान र साँझ ध्यान गर्ने सुझाव दिएका छन्, जसले दिमागमा शान्ति ल्याउँछ र एकाग्रता बढाउँछ। श्रीमद्भागवतमा पनि जीवनको मूल्यलाई बुझेर, विषयभोगमा मात्र ध्यान नदिई, कल्याणको लागि पुरुषार्थ गर्नुपर्छ भन्ने भनिएको छ।

मानव जीवन रहस्यमय र जटिल छ। यसको गहिरो आधार तीन प्रमुख तत्वमा अडिएको हुन्छ—मन, इच्छा र पदार्थ। यी तीन आधार बिना जीवनको निर्माण, विकास र स्थायित्व सम्भव हुँदैन। तर केवल तिनको उपस्थितिले मात्र जीवन अर्थपूर्ण हुँदैन। जीवनलाई सही दिशा दिने वास्तविक शक्तिहरू नैतिक सोच र सत्कर्म हुन्। जब मन, इच्छा र पदार्थ नैतिकता र सत्कर्मसहित समन्वयित हुन्छन्, तब मात्र उज्यालो भविष्य सम्भव हुन्छ।

भगवद्गीतामा भनिएको छ—इच्छाबाट क्रोध, लोभ र ईर्ष्या जन्मन्छन्, जसले आत्मिक जीवनलाई नष्ट गर्छ। इच्छा जब असंयमित हुन्छ, तब त्यसले मनलाई प्रदूषित गर्छ र मनुष्यलाई अज्ञानतिर धकेल्छ। उदाहरणका लागि, लोभले मानिसलाई अनैतिक आचरणमा लग्छ, क्रोधले विवेक नष्ट गर्छ, र ईर्ष्याले सहअस्तित्वको आधारलाई नै तोड्छ। त्यसैले गीता भन्छ—यी नकरात्मक भावनालाई तुरुन्त हटाउन आवश्यक छ।

यी विकारलाई हटाउने सर्वोत्तम उपाय ध्यान हो। ध्यान भनेको केवल आँखामुनि बसेर एकाग्र हुनु मात्र होइन, बरु लक्ष्य र लक्षितको मिलन हो। आत्मा र परमात्माको पुनर्मिलन नै ध्यानको सार हो। बाहिरी दृश्यलाई आँखाले झिम्क्याएर हटाएझैँ, मनले संकल्प–विकल्पलाई हटाएर परमेश्वरतर्फ केन्द्रित गर्न सक्नुपर्छ। ध्यान योगको निरन्तर अभ्यासले मात्र मनको चञ्चलतालाई नियन्त्रण गरी परमात्माको सानिध्य पाउन सकिन्छ।

हामी जसरी सोच्छौँ, त्यस्तै बन्छौँ। सकारात्मक सोचले सकारात्मक जीवन जन्माउँछ भने नकारात्मक सोचले जीवनलाई अन्धकारतिर धकेल्छ। मनलाई शान्त राख्न सकिएन भने जीवनमा अरू कुनै कुरा राम्रोसँग सिक्न सकिन्न। अशान्त मनले ठूला निर्णय लिन सक्दैन, सानो कुरामा पनि गल्ती गर्छ। योग, ध्यान, श्वासप्रश्वास नियन्त्रण, र सकारात्मक दृश्यमा ध्यान केन्द्रित गर्ने अभ्यास—यी सबैले मनलाई शान्त राख्छन्।

मानव जीवनको सार मनको शक्तिमा छ। मनले उत्पन्न गरेका विचार इच्छाशक्ति बनेर कार्यमा परिणत हुन्छन्। इच्छाशक्ति नै मन र पदार्थबीचको सेतु हो। इतिहासका महान् आविष्कार, वैज्ञानिक खोज र कलात्मक सिर्जनाहरू सब इच्छाशक्तिको परिणाम हुन्। दृढ संकल्प र धैर्य बिना पदार्थको विकास सम्भव छैन।

पदार्थ स्वयंमा निष्क्रिय हुन्छन्। तर जब मनको कल्पना र इच्छाशक्ति जोडिन्छ, तब तिनमा अर्थ र उपयोगिताको सञ्चार हुन्छ। घर, उपकरण, प्रविधि, विज्ञान—सबै पदार्थ हुन्, तर तिनको मूल्य मन र इच्छाशक्तिले दिएको अर्थमा मात्र छ। सकारात्मक मनले पदार्थलाई कल्याणकारी साधन बनाउँछ भने नकारात्मक मनले त्यसलाई विनाशकारी बनाउँछ।

तर यहाँ प्रश्न उठ्छ—मन, इच्छा र पदार्थले मात्रै के जीवन सफल हुन्छ? उत्तर हो—हुँदैन। किनभने मन चाहिँ सकारात्मक पनि हुन सक्छ, नकारात्मक पनि। इच्छाशक्ति असल काममा पनि लाग्न सक्छ, दुरुपयोग पनि हुन सक्छ। पदार्थले उन्नत सभ्यता पनि दिन सक्छ, युद्ध र विनाश पनि। त्यसैले यी सबैलाई मार्गदर्शन गर्ने आधार नै नैतिक सोच र सत्कर्म हुन्।

नैतिक सोच भन्नाले सत्य, करुणा, धैर्य, सहिष्णुता, र इमानदारीलाई आत्मसात गर्नु हो। सत्कर्म भन्नाले निष्कपट भावले गरिएका ती कार्यहरू हुन् जसले अरूलाई हानि नगरी मद्दत गर्छ। जब नैतिक सोचले मनलाई दिशा दिन्छ र सत्कर्मले इच्छाशक्तिलाई सदुपयोग गर्छ, तब पदार्थ पनि समाज र मानवताको कल्याणमा प्रयोग हुन्छ।

यदि प्रत्येक व्यक्तिले दैनिक जीवनमा नैतिक सोच र सत्कर्मलाई आत्मसात गर्ने हो भने समाजमा अपराध, भ्रष्टाचार, विभेद र हिंसा घट्छ। विद्यार्थीले इमानदारी अभ्यास गरे, कर्मचारीले जिम्मेवारीपूर्वक काम गरे, व्यापारीले नाफाभन्दा सेवा ठूलो ठाने, नेता–प्रशासकले जनतालाई प्राथमिकता दिए—देश उज्यालो भविष्यतर्फ अघि बढ्छ।

ध्यान र योगले मनलाई शान्त पार्छ, सकारात्मक सोचले इच्छाशक्तिलाई बल दिन्छ, पदार्थले भौतिक आवश्यकता पूरा गर्छ। तर यिनलाई सही दिशा दिनु नैतिक सोच र सत्कर्मले मात्र सम्भव हुन्छ। गीता, उपनिषद् र बुद्ध दर्शनले पनि यही कुरा भन्छन्—मनलाई नियन्त्रण गर, इच्छालाई संयमित गर, र सत्कर्ममार्फत जीवनलाई उज्यालोतर्फ डोर्याउ।

मानव जीवन तीन आधारमा अडिएको छ—मन, इच्छा र पदार्थ। तर यी आधारहरूलाई सही दिशामा प्रयोग नगरेसम्म जीवन अस्थिर र खतरनाक बन्न सक्छ। त्यसैले नैतिक सोच र सत्कर्म नै असली मार्गदर्शक हुन्। मनलाई शान्त बनाउन ध्यान, इच्छालाई शुद्ध बनाउन सकारात्मक सोच, र पदार्थलाई सदुपयोग गर्न सत्कर्म—यी सबैको संयुक्त अभ्यासले मात्र उज्यालो भविष्य सम्भव हुन्छ।

जीवनको अन्तिम सत्य यही हो—
मनमा नैतिक सोच,
इच्छामा सत्कर्मको प्रेरणा,
र पदार्थमा कल्याणको उपयोग।
यही बाटो हो—आध्यात्मिक शान्ति, सामाजिक न्याय र उज्यालो भविष्यतर्फको यात्रा।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङमा कार्यरत छन्)