प्रश्न नं. १: नेपालको सार्वजनिक नीति कार्यन्वय गर्दा अपेक्षित लक्ष्य प्राप्ति नहुनुका कारण सरकार र नीति कार्यन्वयनको अन्य साझेदारहरुको अपेक्षित रुपमा पर्याप्त संलग्नता नहुनु हो।ती सार्वजनिक नीति कार्यान्वयनमा सार्वजनिक निजी साझेदारी (PPP) महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।PPP एक यस्तो मोडल हो जसमा सरकार र निजी क्षेत्र मिलेर कुनै परियोजना, सेवा, वा पूर्वाधार विकासको लागि सँगै काम गर्छन्।यहि विषयमा सार्वजनिक निजी साझेदारी (PPP) को अवधारणालाई प्रकाश पार्दै नीति कार्यान्वयनमा सार्बजनिक-निजी साझेदारी (PPP) कस्तो कस्तो योग्दान गर्न सक्छ र नीतिको कार्यान्वयनमा सार्वजनिक- निजी साझेदारी (PPP) को विभिन्न मोडेलहरुको बारेमा समेत चर्चा गर्दै नेपालमा विकास नीतिको सन्दर्भमा सार्वजिक निजि साझेदारिकोअवस्था र यस सम्बन्धि सुधारको उपायहरुको सुझाव दिनुहोस् ।  २+३+३+३+४

उत्तरः

सार्वजनिक-निजी साझेदारी (PPP) को अवधारणा:

सार्वजनिक-निजी साझेदारी (Public-Private Partnership, PPP) विकासको एक यस्तो Collaborative framework (संरचना) हो, जसमासार्वजनिक (सरकारी) क्षेत्र र निजी क्षेत्रवीच कुनै परियोजना वा सेवा सञ्चालन, विकास, र व्यवस्थापनका लागि सहकार्य हुन्छ।यस अवधारणामा सार्वजनिक र निजी दुवै पक्षको आ-आफ्नो स्रोत, क्षमता, र विशेषज्ञता प्रयोग गरी संयुक्त रूपमा कार्य गर्ने व्यवस्था अनुरुप सम्झौता कार्यान्वयन गरिन्छ।PPPको मुख्य उद्देश्य भनेको सार्वजनिक सेवाको गुणस्तर सुधार गर्नु र सार्वजनिक क्षेत्रका सीमित स्रोतहरूलाई निजी क्षेत्रको दक्षता र पूँजीसँग जोडेर उपयोग गर्नु हो ।

नीति कार्यान्वयनमा सार्वजनिक निजी साझेदारी (PPP) कस्तो कस्तो योग्दान गर्न सक्छ

नीति कार्यान्वयनमा सार्वजनिक निजी साझेदारी (Public-Private Partnership, PPP) ले नीति निर्माण र विकासका लागि महत्वपूर्ण योगदान दिन सक्छ।PPP मा सरकार र निजी क्षेत्रबीचको सहकार्यले स्रोतको प्रभावकारी उपयोग, दक्षता वृद्धि, र दीगो विकास सुनिश्चित गर्न मद्दत गर्दछ।यहाँ केही मुख्य योगदानहरू छन्ः

१.वित्तीय स्रोत जुटाउनमा सहयोग

२.Technology and Innovation

३.सेवा वितरणमा गुणस्तर सुधार

४.Risk sharing

५.दीगो विकास

PPP मोडलले दीर्घकालीन योजनाहरूलाई दिगो बनाउँछ।पूर्वाधार र सेवा क्षेत्रमा दीर्घकालीन लगानीले नतिजा दिन्छ, जसले दीगो विकासको मार्ग प्रशस्त गर्छ ।

६.नीतिगत सुधारको उत्प्रेरक

सार्वजनिक-निजी साझेदारीले सरकारलाई नीतिगत सुधार गर्न उत्प्रेरित गर्दछ।निजी क्षेत्रवाट प्राप्त गरिएको अनुभव र सुझावले सरकारी नीतिहरूलाई थप प्रभावकारी बनाउन सहयोग पुर्याउँछ।

७.समय र लागतको कुशल व्यवस्थापन

PPP मा समय र लागत व्यवस्थापनमा सुधार हुन्छ।निजी क्षेत्रको क्षमताले परियोजनाहरू तोकिएको समय र बजेटभित्र सम्पन्न गर्ने सम्भावना बढाउँछ, जसले सरकारी खर्च र समयको बचत हुन्छ।नीतिको कार्यान्वयनमा सार्वजनिक निजी साझेदारी (PPP) को विभिन्न मोडेलहरुको बारेमा समेत चर्चा

PPP का प्रमुख मोडेलहरू प्रस्तुत गरिएका छन्ः

१.बिल्ड-अपरेट-ट्रान्सफर (BOT)

BOT मोडेलमा निजी क्षेत्रले कुनै परियोजना निर्माण गर्छ, सञ्चालनमा ल्याउँछ र समयावधि पूरा भएपछि सरकारलाई हस्तान्तरण गर्छ।यसमा निजी क्षेत्रले निर्माण लागत उठाउँछ र परियोजनाबाट प्राप्त हुने राजस्वबाट आफ्नो लगानी फिर्ता गर्छ।समयावधि सकिएपछि सम्पत्ति सरकारलाई हस्तान्तरण गरिन्छ ।

मुख्य विशेषताहरूः

• निजी क्षेत्रले परियोजनाको निर्माण र सञ्चालन गर्छ।
• सरकारलाई समयपश्चात् परियोजना हस्तान्तरण गरिन्छ।
• जोखिम र मुनाफा निजी क्षेत्रले उठाउँछ।

२.बिल्ड-अन्ड-ओन-अपरेट (BOO)

BOO मोडेलमा निजी क्षेत्रले परियोजना निर्माण, सञ्चालन र स्वामित्व ग्रहण गर्छ।परियोजना सञ्चालनको सम्पूर्ण जिम्मेवारी निजी क्षेत्रमै रहन्छ र सरकारी नियन्त्रण सीमित हुन्छ।यसमा परियोजना हस्तान्तरणको आवश्यकता हुँदैन।

मुख्य विशेषताहरूः

• निजी क्षेत्रले परियोजनाको स्वामित्व स्थायी रूपमा राख्छ ।
• सञ्चालन र मुनाफा निजी क्षेत्रको हातमा हुन्छ।
• सरकारको भूमिका नियामक र सहायक रहन्छ ।

३.डिजाइन-बिल्ड-फाइनान्स-अपरेट (DBFO)

DBFO मोडेलमा निजी क्षेत्रले परियोजनाको डिजाईन, निर्माण, वित्तीय व्यवस्थापन र सञ्चालनको जिम्मा लिन्छ।परियोजनाको सम्पूर्ण जीवनचक्रमा निजी क्षेत्रले भूमिका निर्वाह गर्छ र परियोजना अन्त्यपछि मात्र सरकारलाई हस्तान्तरण गरिन्छ ।

मुख्य विशेषताहरूः

• सम्पूर्ण परियोजना चक्रमा निजी क्षेत्रको सहभागिता ।
• वित्तीय जोखिम निजी क्षेत्रमा।
• सेवा स्तर र मुनाफामा निजी क्षेत्रको प्रत्यक्ष सहभागिता।

४.लिज-अन्ड-अपरेट (Lease and Operate)

यस मोडेलमा सरकार स्वामित्वमा रहेको पूर्वाधार वा सेवा निजी क्षेत्रलाई भाडामा दिइन्छ।निजी क्षेत्रले संचालन र मर्मतसम्भारको जिम्मा लिन्छ, तर स्वामित्व सरकारकै रहन्छ।यसले सरकारी सम्पत्तिको परिचालनमा दक्षता वृद्धि गर्छ।

मुख्य विशेषताहरूः

• निजी क्षेत्रलाई पूर्वाधार भाडामा दिइन्छ।
• सञ्चालनको जिम्मेवारी निजी क्षेत्रको।
• स्वामित्व सरकारको हातमा रहन्छ।

५.(Service Concession)

सर्भिस Concession मोडेलमा निजी क्षेत्रले कुनै सार्वजनिक सेवा उपलब्ध गराउने अनुमति पाउँछ।यसमा निजी क्षेत्रले सेवा उपलब्ध गराउनका लागि आवश्यक पूर्वाधार निर्माण गर्छ र तोकिएको समयसम्म सेवा प्रदान गर्छ।सरकारले सेवा गुणस्तर र मूल्य नियन्त्रण गर्न सक्छ।

मुख्य विशेषताहरूः

• सेवा प्रदान गर्ने जिम्मा निजी क्षेत्रको ।
• समयावधि पछि सेवा सरकारलाई फर्काइन्छ।
• सरकारी नियमन र मूल्य निर्धारणको व्यवस्था।

६.सहकार्य मोडेल (Joint Venture)

यस मोडेलमा सरकार र निजी क्षेत्रले मिलेर परियोजना सञ्चालन गर्छन् ।परियोजनाको स्वामित्व र मुनाफा बाँडफाँड दुवैको हुन्छ।दुवै पक्षले जोखिम र जिम्मेवारी मिलेर उठाउँछन् ।

मुख्य विशेषताहरूः

• समान स्वामित्व र जिम्मेवारी बाँडफाँड।
• परियोजनामा दुवै पक्षको प्रत्यक्ष संलग्नता।
• जोखिम र मुनाफा साझेदारी।

नेपालमा विकास नीतिको सन्दर्भमा सार्वजनिक निजि साझेदारिको अवस्था

१.नीतिगत आधार र कानुनी संरचना

नेपालमा PPP लाई प्रवर्द्धन गर्नका लागि नीतिगत तथा कानुनी संरचना विकास भइरहेको छ।नेपाल सरकारले सार्वजनिक-निजी साझेदारी र लगानी ऐन, २०७५ लागू गरेको छ, जसले PPP परियोजनाहरूलाई व्यवस्थापन गर्न कानुनी आधार प्रदान गर्छ।यो ऐनले PPP को दायरामा रहेको परियोजनाहरूको प्रक्रिया, साझेदारी मोडेल, वित्तीय व्यवस्थापन, र जोखिम बाँडफाँडको विषयमा स्पष्ट दिशानिर्देश दिएको छ।साथै, औद्योगिक व्यवसाय ऐन, २०७३ ले पनि PPP परियोजनामा सहुलियतहरू र प्रोत्साहनका उपायहरू सुनिश्चित गरेको छ।

२.ठूला पूर्वाधार परियोजनामा PPP को उपयोग

नेपालमा PPP मोडेल मुख्य रूपमा ठूला पूर्वाधार परियोजनाहरूमा केन्द्रित छ।यस्ता परियोजनामाः

• विद्युत उत्पादन (जस्तै जलविद्युत परियोजना)
• सडक तथा राजमार्ग निर्माण
• सहर विकास र स्मार्ट सिटी निर्माण

उदाहरणका लागि, नेपालमा जलविद्युत् परियोजनाहरू जस्तै माथिल्लो तामाकोशी, माथिल्लो कर्णाली, र अरुण III जलविद्युत् परियोजनाहरू PPP मोडेलमा सञ्चालन भइरहेका छन्।यस्ता परियोजनाहरूमा निजी क्षेत्रको लगानी र प्रविधि, साथै सरकारी सहकार्यले परियोजना सम्पन्न गर्न मद्दत गरेको छ।

सार्वजनिक निजी साझेदारीको सफल प्रयोगका लागि सुधार सुझाव

• सर्वप्रथम सार्वजनिक निजी साझेदारीको परिभाषा अवधारण स्पष्ट गर्न आवश्यक देखिन्छ
• पब्लिक प्राइभेट पार्टनरसिप नीतिगत स्पष्टता र एकीकृत नीतिको व्यवस्था गर्ने,
• पब्लिक प्राइभेट पार्टनरसिपको क्षेत्र दायरा (स्कोपिङ) स्पष्ट बनाउने,
• सार्वजनिक निजी साझेदारीका लागि छुट्टै छाता ऐनको व्यवस्था गर्ने, साझेदारको प्रवेश, कार्य संलग्नता (प्लेइङ फिल्ड) र वर्हिगमन सम्बन्धमा स्पष्ट सर्त र प्रक्रिया हुनुपर्नेहुन्छ ।
• साझेदारको अधिकार, कर्तव्य र अधिकार स्पष्ट गरी साझेदारविच विवाद वा मुद्दा परेमा छिनोफनो गर्न स्पष्ट कानुनी व्यवस्था हुनुपर्ने
• राजस्व संकलन, सरकारले दिने सुविधा तथा नाफा नोक्सान र जोखिमको बाँडफाँटका प्रक्रिया स्पष्ट र पारदर्शी हुनुपर्नेहुन्छ
• पब्लिक प्राइभेट पार्टनरसिप रणनीति कार्यान्वयन गर्न सरकारले के गर्ने निजी क्षेत्रले के गर्ने रसरकार र निजी क्षेत्र मिलेर के गर्ने स्पष्ट हुनुपर्ने देखिन्छ
• प्रत्यक्ष विदेशी लगानी (एफडीआई) आकर्षित गर्न र विउ पुँजी (सिडमनी) लगानीका आधार प्रस्ट गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ
• पब्लिक प्राइभेट पार्टनरसिप नीति निर्माण, अनुगमन तथा मूल्याकंनका सम्बन्धमा लगानी बोर्ड सक्रिय हुनुपर्छ

प्रश्न‍‍ नं. २  हुन त नैतिकता सबैमा हुनु आवश्यक छ।लोकतान्त्रिक शासन प्रणालीमा शासन सत्ताको बागडोर राजनीतिक नेतृत्वले समाल्ने भएकाले विधिको शासन सञ्चालनका लागि नेतृत्व नैतिकवान् हुनु आवश्यक छ।दार्शनिक रुसोले भनेजस्तै नैतिकता कानुनभन्दा महत्वपूर्ण हुन्छ, किनभने कानुन नैतिकतामा आधारित हुन्छ।नेपालमा सुशासन कमजोर हुनु, विकास निर्माणको कार्य सुस्त हुनु र सरकारप्रति नागरिक आस्था झिनो हुनुको एउटा महत्वपूर्ण कारण राजनीतिक नेतृत्वमा नैतिकताको अभाव हो भन्ने गरिन्छ ।

साथै नैतिकता मानवीय जीवनको आदर्श र शासन सञ्चालन विधिको मार्गदर्शन हो।राजनीति राज्यका सबै नीतिको मूल नीति हो।अग्रपंक्तिमा रहेर राजनीतिको प्रयोग र परिचालन राजनीतिक नेतृत्वले नै गर्ने भएकाले राजनीतिक नेतृत्वमा उच्च नैतिकता भएमा मात्र लोकतान्त्रिक मूल्य-मान्यता कायम गर्न सम्भव हुन्छ ।

यहि विषयमा कुशल राजनितिक र प्रशासनिक नेतृत्वको खास खास विशेषताहरू औल्याउँदै नैतिक नेतृत्वले नैतिक संगठन निर्माणमा के कसरि भूमिका खेल्छ?नेपालको सार्वजनिक प्रशासनमा नैतिक नेतृत्व विकास गर्न के के पाल गर्नपर्ला  ? 20

उत्तरः

कुशल राजनीतिक र प्रशासनिक नेतृत्वमा केहि विशेषताहरू छन् जुन एकअर्कासँग सम्बन्धित छन्, तर तिनीहरूको कार्यशैली र ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षेत्रहरूमा भिन्नताहरू पनि छन्।यहाँ यी दुई प्रकारका नेतृत्वका विशेषताहरूको बीचको फरक प्रस्तुत गरिएको छः

१.कुशल राजनीतिक नेतृत्व

विशेषताहरूः

• Visionary and vision: राजनीतिक नेतृत्वले दीर्घकालीन दृष्टिकोण र लक्ष्यहरू सेट गर्ने क्षमता राख्छ।तिनीहरू समाजको भविष्यको लागि स्पष्ट र प्रेरणादायक दृष्टि प्रदान गर्दछन् ।
• Participatory: राजनीतिक नेता जनताको चासो र आवश्यकतासँग संवेदनशील हुन्छन् र तिनीहरूको विचार र चासोमा आधारित निर्णय गर्न महत्त्व दिन्छन् ।
• Social justice and equity: कुशल राजनीतिक नेता समाजका सबै वर्गका लागि समन्यायिक अवसर र अधिकारको प्रवर्धनमा ध्यान दिन्छन् ।
• सामाजिक परिवर्तनको क्षमताः राजनीतिक नेतृत्वले समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउनको लागि प्रेरणा दिन्छ, जसमा समावेशी विकास र विविधता समेटिएको हुन्छ।
• संकट व्यवस्थापनः राजनीतिक नेता संकटका समयमा त्वरित र प्रभावकारी निर्णय गर्न सक्षम हुन्छन्, जसले जनताको विश्वास बढाउँछ।

२.कुशल प्रशासनिक नेतृत्व

विशेषताहरूः

• व्यवस्थापन र योजनाः प्रशासनिक नेतृत्वले सरकारी निकायहरू र कार्यक्रमहरूको प्रभावकारी व्यवस्थापनमा ध्यान केन्द्रित गर्दछ।तिनीहरू योजना, कार्यान्वयन, र मूल्याङ्कनमा विशेषज्ञता राख्छन् ।
• स्रोतको प्रभावकारी प्रयोगः कुशल प्रशासनिक नेता सीमित स्रोतहरूको अधिकतम उपयोग गर्दै योजनाहरूलाई सफलतापूर्वक कार्यान्वयन गर्नमा सक्षम हुन्छन् ।
• प्रशासनिक प्रक्रिया र नीति कार्यान्वयनः तिनीहरूले सरकारी प्रक्रियाहरू र नीतिहरूको कार्यान्वयनमा ध्यान दिन्छन् र सुनिश्चित गर्छन् कि तिनीहरू नियमहरू र विधिहरूसँग मेल खान्छन् ।
• Capacity enhancing nature: प्रशासनिक नेता कर्मचारीको क्षमता विकासमा महत्त्व दिन्छन् र दक्षताको स्तरमा वृद्धि गर्न प्रेरित गर्छन्।
• जवाफदेही र पारदर्शिताः प्रशासनिक नेतृत्वले निर्णय प्रक्रियामा पारदर्शिता र जवाफदेहीतालाई महत्त्व दिन्छ, जसले विश्वास निर्माणमा मद्दत पुर्याउँछ।

संक्षेपमा

राजनीतिक नेतृत्व प्रायः दृष्टिकोण, चासो, र समाजमा परिवर्तन ल्याउने क्षमतामा केन्द्रित हुन्छ, जबकि प्रशासनिक नेतृत्व कार्यान्वयन, व्यवस्थापन, र स्रोतको प्रभावकारी प्रयोगमा केन्द्रित हुन्छ।यद्यपि यी दुई प्रकारका नेतृत्व एकअर्कासँग सम्बन्धित छन् र एकअर्कालाई सँगै काम गर्न आवश्यक छ, तिनीहरूको प्राथमिकता र दृष्टिकोणमा स्पष्ट भिन्नता छ।कुशल राजनीतिक र प्रशासनिक नेतृत्वले प्रभावकारी र दिगो विकास सुनिश्चित गर्न एकसाथ काम गर्नु महत्त्वपूर्ण छ।
नैतिक नेतृत्वले नैतिक संगठन निर्माणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ।यसले संगठनको संस्कृति, मूल्य, र आचरणमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।यहाँ नैतिक नेतृत्वको प्रमुख विशेषताहरू र यसले कसरी नैतिक संगठन निर्माणमा योगदान पुर्याउँछ भन्ने कुरा उल्लेख गरिएको छः

१.मूल्य र नैतिकताको प्रबर्धन

• उदाहरणः नैतिक नेता संगठनको दृष्टिकोण र कार्ययोजनामा नैतिक मूल्यहरूको समावेश गर्न महत्त्व दिन्छन्।तिनीहरूले सत्यता, इमानदारी, र पारदर्शिताको महत्त्वलाई प्रशस्त रूपमा व्यक्त गर्छन।
• भूमिकाः यसले कर्मचारीहरूमा नैतिक व्यवहार र निर्णयमा प्रेरित गर्न मद्दत गर्दछ।

२. Example setting

• उदाहरणः नैतिक नेता आफ्नो कार्य र निर्णयमार्फत नैतिकता र मूल्यहरूको उदाहरण प्रस्तुत गर्छन्।यदि नेता इमानदार र पारदर्शी हुन्छन् भने, यसले अन्य कर्मचारीहरूलाई पनि त्यस्तै व्यवहार गर्न प्रेरित गर्छ ।
• भूमिकाः यसले संगठनको संस्कृतिमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ र नैतिकता फैलाउन सहयोग गर्दछ।

३.निर्णयमा नैतिक विचार

• उदाहरणः नैतिक नेता निर्णय लिँदा नैतिकता र सामाजिक जिम्मेवारीलाई ध्यानमा राख्छन्।तिनीहरूले निर्णयहरूमा सबै पक्षको चासोलाई विचार गर्छन् ।
• भूमिकाः यसले संगठनको नीतिहरू र अभ्यासहरूलाई नैतिक बनाउन मद्दत गर्दछ, जसले दीर्घकालीन स्थिरता र विकासमा योगदान पुर्याउँछ।

४. Participation and engagement

• उदाहरणः नैतिक नेता कर्मचारीहरूसँग खुला सेवाद गर्न र तिनीहरूको विचार सुन्न महत्त्व दिन्छन्।यसले तिनीहरूलाई निर्णय प्रक्रियामा संलग्न गराउँछ ।
• भूमिकाः यसले संगठन भित्र विश्वास र सहकार्यको संस्कृति विकास गर्न मद्दत गर्दछ, जसले नैतिकता प्रवर्धनमा सहयोग पुर्याउँछ।

५.नैतिक शिक्षा र तालिम

• उदाहरणः नैतिक नेता कर्मचारीहरूलाई नैतिकता र मूल्यहरूको बारेमा तालिम र शिक्षा प्रदान गर्नका लागि कार्यक्रमहरू आयोजना गर्छन् ।
• भूमिकाः यसले कर्मचारीहरूको नैतिक संवेदनशीलता र निर्णय क्षमतामा वृद्धि गर्न मद्दत गर्दछ।

६.सामाजिक जिम्मेवारी

• उदाहरणः नैतिक नेता संगठनको सामाजिक जिम्मेवारीमा ध्यान दिन्छन् र समुदायमा सकारात्मक योगदान गर्ने प्रयास गर्छन् ।
• भूमिकाः यसले संगठनलाई नैतिक दृष्टिले जिम्मेवार र विश्वसनीय बनाउँछ, जसले दीर्घकालीन सफलता सुनिश्चित गर्न सहयोग गर्दछ।

७.संकटको व्यवस्थापन

• उदाहरणः संकटको समयमा नैतिक नेता संकटकालीन निर्णय लिँदा नैतिक मूल्य र मान्यता पालन गर्छन् ।
• भूमिकाः यसले संकटको समयमा संगठनलाई नैतिक र विश्वसनीय बनाउँछ, जसले कर्मचारी र ग्राहकहरूको विश्वासलाई कायम राख मद्दत गर्छ।

निष्कर्ष,

नैतिक नेतृत्वले नैतिक संगठन निर्माणमा आधारभूत भूमिका खेल्दछ।यसले संगठनको संस्कृतिमा नैतिकता र मूल्यहरूको समावेश गर्न, सकारात्मक व्यवहार र निर्णयमा प्रेरित गर्न, र सामाजिक जिम्मेवारीलाई प्रवर्धन गर्न मद्दत गर्दछ।यसका साथै, नैतिक नेतृत्वले संगठनको दीर्घकालीन स्थिरता र विकासमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ।नेपालको सार्वजनिक प्रशासनमा नैतिक नेतृत्व विकास गर्न के के पहल गर्नुपर्ला ।

• Creating Ethical Society: Education role in shaping ethical leadership
• Recruiting Ethical candidates
• Ethical leadership Training and Development
• Developing Ethical Organization culture
• Transparency in Governance
• Accountability Mechanism
• Rewarding the Ethics
• Empowering the demand side: communities
• Revisiting the compensationsystem and so on

(प्रस्तुत सामग्री चैतन्य एकेडेमी नेपालद्वारा प्रकाशन गरिएको हो।)

सल्लाह सुझाव तथा लोकसेवा सम्बन्धी सम्पूर्ण कक्षाका लागि चैतन्यमा सम्पर्क गर्नुहोला।

Chaitanya Academy Nepal

New Baneshwor, Shankhamool, Kathmandu

Contact No. 01-4792427, 9851246100, 9851146100