हिन्दु धर्म परिचय

• हिन्दु धर्म विश्वको प्राचीन धर्म हो ।
• यो विश्वको तेस्रो ठूलो धर्म हो ।
• हिन्दुहरुको आरध्यदेवको रुपमा पशुपतिनाथलाई बुझिन्छ ।
• यस धर्मको प्रमुख धार्मिक ग्रन्थ वेद, उपनिषद, पुराण, रामायण, महाभारत आदि हुन् ।
• यस धर्मका प्रमुख देवताहरु गणेश, सुर्य, देवी, विष्णु, ब्रम्हा, शंकर आदि हुन्।
• यस धर्मको पुजास्थल मन्दिर हो ।
• यस धर्मका प्रवर्तकका रुपमा आद्ध संकराचार्यलाई लिईन्छ ।
• अर्काको उपकार गर्नु धर्म हो र अर्कालाई दु:ख दिनु पाप हो भन्ने यस धर्मको मुख्य सार हो ।
• यो धर्म विशेषगरी नेपाल, भारत, श्रीलङ्का आदि देशहरुमा मानिन्छ ।

अष्टशिद्धि

• अणिमा सिद्धि : आफ्नो शरीरलाई चाहेबमोजिम सुक्ष्म बनाउने
• महिमा सिद्धि : आफ्नो शरीरलाई चाहेअनुसार विशाल बनाउने
• गरिमा सिद्धि : आफ्नो शरीरलाई गह्रौ बनाउने
• लघिमा सिद्धि : आफ्नो शरीरलाई हलुंगो बनाउने
• प्राप्ति सिद्धि : सबै कुरा प्राप्त गर्न सक्ने
• प्रकाम्य सिद्धि : आकाश, पातालमा जान सक्ने
• इसित्व सिद्धि: मृत प्राणीलाई जीवित गर्न सक्ने
• वासित्व सिद्धि : अरुलाई बशमा राख्न सक्ने

सोह्र संस्कार

१.  गर्भाधान संस्कार – हिन्दू संस्कारमा मान्य सोह्र संस्कारहरुमध्ये सबैभन्दा पहिलो संस्कार गर्भाधान संस्कार हो । गृहस्थ जीवनमा प्रवेश पश्चात प्रथम कर्तव्यको रुपमा यो संस्कारलाई मान्यता दिइएको छ । गृहस्थ जीवनको प्रमुख उद्देश्य भनेको उत्तम वंशोत्पत्ती हो । विकृत शारिरिक,मानसिक,संस्कृति र संस्कारका वावजुद श्रेष्ठ सन्तानोत्पत्ती असम्भवप्रायः हुन्छ अतः उत्तम सन्तान्तको चाहना राख्ने मातापिताको गर्भाधानपूर्व आफ्नो तन–मनको पवित्रताको लागी यो संस्कार गर्ने गरीन्छ । वैदिककालमा यो संस्कारलाई अति महत्वका साथ पालन गर्ने गरिन्थ्यो। आजभोली यो संस्कारलाई उतिसारो पछ्याएको देखिन्न ।

२. पुंसवन संस्कार –हिन्दूशास्त्रको दोस्रो महत्वपूर्ण संस्कारको रुपमा पुंसवन संस्कारलाई लिइएको छ । गर्भमा विकसित अवस्थामा रहेको शिशुको मानसिक विकासको दृष्टिले यो संस्कार उपयोगी संस्कार बुझिएको छ । शास्त्रअनुसार गर्भाधान भएको दोस्रो वा तेस्रो महिनामा यो संस्कार गर्ने गरिन्छ । गर्भमा स्वस्थ एवं उत्तम सन्तानको विकास होस् भन्ने अभिष्टले पुंसवन संस्कार गरीन्छ । गर्भस्थ शिशुसँग सम्बन्धित यो संस्कार शुभ नक्षत्रमा सम्पन्न गरिन्छ ।

३. सीमन्तोन्नयत- संस्कार अन्तर्गर्भ संस्कारको तेस्रो महत्वपूर्ण संस्कारको रुपमा सीमन्तोन्नयन अथवा सीमन्त संस्कार गरीन्छ । गर्भमा विकसित शिशुलाई अत्यन्त सौभाग्य सम्पन्न बनाउनु यो संस्कारको अभिप्राय हो । सीमन्तोन्नयन संस्कार गर्भपात रोक्न, गर्भस्थ शिशु एवं आमाको रक्षार्थ पनि महत्वपूर्ण मानिएको छ । गर्भवती आमाको मन प्रशन्न, स्वस्थ शरिर तथा स्वच्छ मानसिकता भएमा गर्भस्थ शिशुपनि सोही अनुसार विकसित हुने वैज्ञानिक मान्यतामा यो संस्कार गर्भवती आमा र शिशु दुवैको लागि लाभदायक मानिएको छ । गर्भधारणको छैठौं अथवा आठौँ महिनामा यो संस्कार गरीन्छ ।

४. जातकर्म संस्कार- जातकर्म संस्कार शिशुको नालच्छेदनपूर्व गर्ने विधान रहेको छ । यो संस्कार गर्दा यो दैवि जगत्को प्रत्यक्ष सम्पर्कमा आउने नवजात शिशुलाई अन्त्यन्त बल, बुद्धि, सौभाग्य र दीर्घायु प्राप्त होस् भनी वैदिक मन्त्रोच्चारणका घिऊ र महको समिश्रण चटाइन्छ । यो संस्कार अति विशेष मन्त्र र विधिका साथ गर्ने चलन रहेको छ । नवजात शिशुका पिताले विषेश मन्त्र सहित शिशु बुद्धिमान, बलवान, स्वस्थ, दीर्घजीवनका लागि प्रार्थना गर्छन तत्पश्चात आमाले स्तनपान गराउँछीन ।

५. नामांकरण (न्वारान)- सामान्यरुपमा न्वारान भनिने यो चलन शिशु जन्मेको ११ औं दिनमा गर्ने गरीन्छ । परापूर्वकालदेखि शिशु जन्मेको १० औं दिनसम्मलाई सुतक मानिन्छ तसर्थ ११ औं दिनमा यो संस्कार गर्ने चलन छ । कर्मकाण्ड र महर्षीहरु यो संस्कार शुभ नक्षत्र वा शुभ दिनमा गर्नु उचित मान्छन् । नामको हाम्रो जीवनमा धेरै महत्व हुन्छ । नामबाट नै व्यक्तित्वको विकास र प्रभाव हुने भएकोले नामको महत्व रहेको छ । ज्योतिष शास्त्रले नाम कै आधारमा भविष्यको रुपरेखा तयार गर्दछ । हिन्दू शास्त्रमा शिशुको जन्म तिथि, घडि, पला, नक्षत्र, समय र स्थान आदीलाई आधार मानेर नामांकरण गर्ने चलन रहेको छ ।

६. निष्क्रमण संस्कार- नवजात शिशुको यस दैविजगतमा आगमन पश्चात यसप्रति प्रगाढता बढाउनु तथा परम्ब्रम्हाको नजरमा चिरपरिचित भई दीर्घकालसम्म धर्म र मर्यादामा रही यस लोकको भोग गराउनु यो संस्कारको प्रमुख उद्देश्य हो । निष्क्रमणको अर्थ हुन्छ बाहिर निस्कनु । यो संस्कारमा नवजात शिशुलाई चन्द्रमा र सूर्यको दर्शन गराइन्छ । शिशुलाई भगवान भाष्करको तेज र चन्द्रमाको शीतलताको अवगत गराई शिशुलाई भाष्कर झैं तेजश्वी र चन्द्रम झैं विनम्र बनाउने परिकल्पना गर्दै त्यस दिन देवी देवताहरुको दर्शन गराई दीर्घ एवं यशश्वी जीवनकोलागि आशिर्वाद ग्रहण गराइन्छ । वैज्ञानिक हिसावले पनि नवजात शिशुको शरिर तीन महिनासम्म बाहिरी वातावरण, घाम, हावा आदिसँग अनुकुल हुँदैन यसर्थ तीन महिनासम्म सावधानीपूर्वक घर भित्रै राखिन्छ । यसपछि शिशुलाई विस्तारै विस्तारै बाहिरी वातावरणको सम्पर्कमा ल्याउनु उचित हुन्छ । विशेषतः यो संस्कार शिशुलाई यो जगत, आफ्नो समाज, वातावरण र हरेक सामाजिक परिस्थितिसँग अवगत गराउनका लागि गरिन्छ ।

७. अन्नप्राशन- जव शिशु विकसित हुँदै जान्छ स्तनपानबाट प्राप्तहुने पौष्टिकता र आहार मात्र शिशुको शारिरिक र मानसिक विकासमा प्रशस्त हुँदैन । उक्तकुरालाई ध्यानदिँदै अन्नप्राशन संस्कार गरीन्छ । जन्मने वित्तिकै शिशुको शरिरमा वाहिरी खाद्यान्न पचाउनसक्ने क्षमता हुँदैन । अन्नप्राशनको स्पष्ट अर्थ यो हो की शिशु अब पेय पदार्थ विषेशगरी आमाको दूधमा निर्भर नभई अन्न (जसलाई शास्त्रमा प्राण भनिएको छ ) ग्रहण गरी शारीरिक र मानसिक रुपमा आफूलाई बलबान र प्रवुद्ध बनाउन योग्य हो । तन र मनलाई सुदृढ बनाउनलाई अन्नको सर्वाधिक योगदान छ । शुद्ध, सात्विक एवं पौष्टिक आहारले तन, मन स्वस्थ रहन्छ । स्वस्थ तनमा नै स्वस्थ मनको निवास हुन्छ । शुद्ध र सात्विक आहारले नै अन्तःकरण शुद्ध हुन्छ तथा मन, बुद्धि, आत्मा सबैलाई पोषण मिल्छ । यसैकारण अन्नप्राशन संस्कारको हाम्रो जीवनमा विषेश महत्व छ । हिन्दूधर्मका अनुयायीहरुले अन्नप्राशन जन्मको छैठौं महिनालाई उपयुक्त बताउँछन् । छैठौं महिनामा शुभ नक्षत्र एवं शुभ दिन हेराएर यो संस्कार गरीन्छ । उक्त दिन खीर र मीठा मीठा मिष्ठान्न शिशुको अन्नग्रहणका लागि शुभ मानिन्छ । अमृतः क्षीरभोजनम् –हिन्दूशास्त्रमा खीरलाई अमृत समान उत्तम मानिन्छ । हाम्रो समाजमा अन्नप्राशनका दिन आफ्ना छिमेकी, नातेदार, आफन्तजनलाई बोलाई प्रसाद खुवाउने र शिशुलाई विभिन्न उपहार दिने समेत चलन छ ।

८. चूडाकर्म (छेवार)- चूडाकर्म संस्कारलाई मुण्डन वा छेवार पनि भनिन्छ । शिशु नौ महिनासम्म गर्भमा रहँदाताका उत्पन्न केशमा अनेकौं किसिमका दूषित किटाणुहरु रहेका हुन्छन र जन्मको समयमा उत्पन्न अपवित्र केशलाई हटाई शिशुको प्रखर बनाउनु यो संस्कारको अभिप्राय रहेको छ । बालकको तीन या पाँचौ वर्षमा यो संस्कार गरिने विधान रहेको छ । यो संस्कारपछि बालको बौद्धिक विकास र शुभचिन्ताको परिकल्पना गरिन्छ । गर्भमा रहँदाका केशमा रहेको दोषलाई सफाया गर्नु यो संस्कारको उद्देश्य हो । ज्योतीष शास्त्रका अनुसार यो संस्कार शुभमुहूर्तमा बैदिक मंन्त्रोच्चारणका साथ सम्पन्न गरीन्छ ।

९. विद्यारम्भ संस्कार- हिन्दू संस्कारका क्रममा विद्यारम्भ संस्कारको विषयमा धर्माचार्यहरुको केही मतभिन्नता रहेको पाइन्छ । केही धर्माचार्यहरु विद्यारम्भ अन्नप्राशन पछि हुनुपर्छ भन्ने मान्यता राख्छन त केही चूडाकर्म संस्कारपछि विद्यारम्भ हुनुपर्दछ भन्ने मान्यतामा छन् । वास्तवमा अन्नप्राशनको उमेरमा शिशुमा बोल्न वा केही सिक्नसक्ने गरी शारीरिक वा मानसिक विकासभएको हुँदैन अतः यो संस्कार चूडाकर्मपछि गरे नै उपयुक्त हुने मान्यताले अग्रता पाएको देखिन्छ । नामबाट नै प्रष्ट छ की विद्यारम्भ भन्नाले विद्या आरम्भ गर्नु । विद्यारम्भ संस्कारको अभिप्राय बालकमा प्रारम्भिकस्तको शिक्षासँग परिचित गराउनु हो । प्राचिन समयमा जब गुरुकुलको परम्परा थियो उक्त समयमा गुरुकुलमा भर्नागर्नुृपूर्व घरमै मातापिता तथा गुरुजनबाट अक्षरबोध तथ मौखिकरुपमा श्लोक, पौराणिक कथा आदिको अभ्यास गराइन्थ्यो जसबाट बालकलाई गुरुकुलमा सिक्न कठिनाइ हुँदैन थियो । हिन्दू शास्त्र विद्यालाई प्राथमिता दिने शास्त्र हो । सा विद्या या विमुक्तये– अर्थात् विद्या नै त्यही चिज हो जसले मुक्ति दिलाउँछ । विद्या अथवा ज्ञान नै मनुष्यको आत्मिक उन्नतीको साधन हो । शुभ मुहूर्तमा नै विद्यारम्भ संस्कार गरिनु पर्दछ । हाम्रो समाजमा आजभोली सरस्वती पूजाका दिनबाट बालबालिकालाई विद्यारम्भ गराउने चलन रहेको देखिन्छ भने कहीँ कहीँ मुहूर्त निकालेर विद्यारम्भ गराएको समेत पाइन्छ ।

१०. कर्णवेध संस्कार – हिन्दूहरुका संस्कारहरु कुनै न
कुनै कोणबाट वैज्ञानिक तवरबाट मुल्यांङ्कन वा प्रमाणित गरी प्रारम्भ भएको पाइन्छ । कर्णवेध संस्कारको आधार पनि विल्कुलै वैज्ञानिक नै रहेको छ । बालबालिकालाई शारिरिक व्यधिबाट रक्षा गर्नु यो संस्कारको मूल उद्देश्य हो । प्रकृति प्रदत्त हाम्रो शरिरका सबै अंगहरु उत्तिकै महत्वपूर्ण रहेका छन् । कान हाम्रो श्रवणद्वार हो । सम्पूर्ण श्रुतिहरु कानबाट नै हाम्रो मस्तिष्कमा पुग्दछन् । कर्णवेधन गर्नाले व्यधिहरुबाट सुरक्षित हुनुका साथै श्रवण शक्ति पनि बढ्छ यसका साथै कानमा आभूषण हाम्रो सौन्दर्यबोधको परिचायक पनि हो । यज्ञोपवीत संस्कारपूर्व यो संस्कार गरिने विधान छ । ज्योतिष शास्त्रका अनुसार शुक्ल पक्षको शुभ मुहुर्तमा यो संस्कार सम्पन्न गर्दा श्रेयष्कर हुन्छ ।

११. यज्ञोपवीत (उपनयन वा ब्रतबन्ध) संस्कार-यो संस्कार बौद्धिक विकासको लागि सर्वाधिक महत्वपूर्ण संस्कार हो । यो संस्कारमा धार्मिक र अध्यात्मिक उन्नतिको पूर्ण समावेश छ । यो संस्कारबाट हाम्रा ऋषिमुनीहरुले वेदमाता गायत्रीको आत्मासात् गर्ने प्रावधान दिएकाछन् । आधुनिक युगमा समेत गायत्रीमंत्रको विषेश शोध भइसकेको छ र उक्त सोधबाट गायत्री मंत्र सर्वाधिक शक्तिशाली मंत्र प्रमाणित भएको छ । यज्ञोपवीतम् परम् पवित्रम् – यज्ञोपवीत जसलाई हामी जनइ भन्छौ्रँ अत्यन्तै पवित्र छ । प्रजापतिले स्वाभाविकरुपमा यसको निर्माण गर्नुभएको हो । जनई हेर्दा सामान्य लागे पनि आयुबद्र्धक, बल र तेज प्रदान गर्ने सामथ्र्य राख्दछ । यो संस्कारलाई धर्मशास्त्रमा विषेशरुपले उल्लेख गरिएकोछ । जनइ धारणको वैज्ञानिक महत्व पनि रहेको छ । प्राचीनकालमा जब गुरुकुलको परम्परा थियो त्यससमयमा प्रायः आठ वर्षको उमेरमा यो संस्कार सम्पन्न गरिन्थ्यो । यो संस्कारपछि बालकलाई विषेश अध्ययनको लागि गुरुकुल पठाइन्थयो । यज्ञोपवीतबाट नै बालकलाई ब्रम्हचर्यको दीक्षा दिइन्थ्यो र जसको पालना गृहस्थाश्रम आउनुपूर्वसम्म गर्नु पर्दथ्यो । यो संस्कारको उद्देश्य संयमितता अपनाई आत्मिक विकासमा लागिरहन प्रेरित गर्नु हो ।

१२. वेदारम्भ संस्कार –यो संस्कार प्राचीन समयमा महत्वपूर्ण भए पनि समयको बद्लावसँगै लगभग विलुप्त भईसकेको छ । यो संस्कार ज्ञानआर्जनसँग सम्बन्धित छ । वेदको अर्थ हो ज्ञान र वेदारम्भको माध्यमबाट बालकलाई आफूभित्र ज्ञान र समाविष्ट गर्न शुरु गराउनु नै यो संस्कारको अभिप्राय हो । शास्त्रमा ज्ञानभन्दा ठूलो अर्को कुनै प्रकाश छैन भनिएको छ । यो स्पष्ट छ की प्राचीनकालमा यो संस्कार मानिसको जीवनमा विशेष महत्व राख्दथ्यो । यज्ञोपवीतपछि बालकलाई वेदहरुको अध्ययन एवं विशिष्ट ज्ञानहरुसँग परिचित गराउन योग्य आचार्यहरुको अभिभावकत्वमा गुरुकुल पठाइन्थ्यो । वेदारम्भ गर्नुभन्दा पहिा आचार्य आफ्ना शिष्यहरुको ब्रम्हचर्य व्रतको पालन एवं संयमित जीवन बाँच्ने प्रतिज्ञा गराई उक्तकुराको परीक्षा लिएपछि मात्र वेद अध्यापन गराउने गर्दथे । अंयमित जीवन, अनुशासनहीनहरुलाई वेद अध्ययनको आधिकारीकता दिईँदैन थियो । चारै वेदहरुलाई ज्ञानको अक्षुण्ण भण्डार मानिन्छ । आजभोली समेत वेदलाई ज्ञान र तथ्यको महान ग्रन्थका रुपमा पश्चिमीहरुले समेत अध्ययन गर्दछन् ।

१३. केशान्त संस्कार –आजभोली हिन्दू संस्कारका धेरै क्रम–उपक्रमहरु व्यस्तता र आधुनिकीकरणका वावजुद विलुप्तहुँदै गइरहेका छन् । केशान्त संस्कार गुरुकुलमा वेद अध्ययन पूरा गरेपछि आचार्यको समक्ष यो संस्कार गरिन्थ्यो । वस्तुतः यो संस्कार गुरुकुलबाट विदा लिने तथा गृहस्थाश्रममा प्रवेश गर्ने उपक्रम हो । वेद, पुराण एवं कर्मकाण्डमा पारंगत भएपछि ब्रम्हचारी शिष्यलाई समावर्तन संस्कारभन्दा पहिला केश मुण्डन गरी नुहाइ स्नातकको उपाधि दिइन्थ्यो । केशान्त संस्कार शुभमुहूर्तमा गरिन्छ ।

१४. समावर्तन –यो संस्कार परापूर्वकालदेखि चलिआएको संस्कार हो । यो संस्कारलाई आजभोली आधुनिकीकरण गरिएको छ । गुरुकुलबाट शिक्षा लिईसकेपछि विदाई लिनुपूर्व शिष्यको समावर्तन संस्कार हुने गर्दथ्यो । यो संस्कारभन्दा ठीक अगाडि ब्रम्हचारी शिष्यको केशान्त संस्कार हुन्थ्यो । समावर्तन संस्कारमा शिष्यलाई समावर्तनका लागि सुगन्धित पदार्थ एवं औषधियुक्त वेदीका उत्तरभागमा आठवटा घडाका जलले स्नान गर्ने विधि छ । यो स्नान विषेश मन्त्रोच्चारणका साथ गर्ने गरीन्छ । यसपछि यज्ञोपवीतका समयमा धारण गरिएका मेखला र दण्डलाई छोड्ने चलन छ । यस संस्कारपछि गुरु वा आचार्यहरुले शिष्यलाई विद्या स्नातकको उपाधि दिने गर्दथे । यो उपाधि पाएपछि शिष्य सगौरव गृहस्थाश्रममा प्रवेश गर्न आधिकारीक हुन्छन । संस्कारका समयमा सुन्दर वस्त्र एवं आभूषण धारण गरी आचार्य एवं गुरुजनबाट आशिर्वाद ग्रहण गरी आफ्नो घरतर्फ लाग्दथे । यो संस्कार आजभोली टाढा–टाढा वा आफ्नो इलाकाका स्कूल, कलेज अध्ययन गर्नजाने विद्यार्थीहरुले आफ्नो अध्ययनको चरण पूरा भएपछि विभिन्न कार्यक्रमहरु गरी आधुनिक रुपमा सम्पन्न गर्दछन् ।

१५.विवाह संस्कार –यो संस्कार परापूर्वकालदेखि नै स्त्री र पुरुष दुवैको लागि सर्वाधिक महत्वपूर्ण संस्कारको रुपमा रहिआएको छ । हिन्दू शास्त्रमा पुरुष यज्ञोपवीत संस्कारदेखी समावर्तन संस्कारसम्म ब्रम्हचर्य व्रतको पालनगर्ने हाम्रो शास्त्रमा विधान छ । प्राचीनसमयको वेदाध्ययन वा आजभोलीको स्नातकपछि जब युवकमा सामाजिक परम्परा निर्वाह गर्ने क्षमता र परिपक्वता आउँछ तव गृहस्थ धर्ममा समाजिक रुपमा प्रवेश गराइन्छ । लगभग पच्चीस वर्षसम्म ब्रम्हचर्यको व्रत पालना गरेपछि युवक परिणय सूत्र (विवाह बन्धन) मा बाँधिन्छ । शास्त्रमा आठ प्रकारका विवाहरुको उ्रल्लेख भएको पाइन्छ जसलाई यो ब्लगको यस अघिको प्रविष्टमा संक्षेप परिचय सहित उल्लेख गरिसकिएको छ । वैदिककालमा आठै प्रकारका विवाहका प्रथाहरु प्रचलित थिए । समय अनुसार विवाहका स्वरुपहरु बद्लिँदै गए । वैदिककालपूर्व जतिवेला हाम्रो समाज संगठित थिएन त्यो समयमा उच्छृंखल यौनाचारहरु हुने गर्दथे । ऋषिमुनीहरुले यो उच्छृंखलतालाई समाप्त गर्नकालागि विवाह संस्कारको स्थापना गरी समाजलाई संगठित, मर्यादित एवं नियमबद्ध गर्ने प्रयाहरु भएका थिए । आज उनिहरुको प्रयासकै परिणाम हाम्रो समाज सभ्य र सुसंस्कृत छ । पश्चिमी दर्शन भन्दा पवित्र र मर्यादित तवरमा विवाहका सामाजिक मान्यताहरु रहिरहेका छन् ।

१६. अन्त्येष्टि संस्कार –मृत्यु पश्चातहुने संस्कारलाई अत्येष्टि अथवा अग्नि परिग्रह संस्कार भनिन्छ । आत्मामा अग्निको आधान गर्नु नै अग्नी परिग्रह हो । मृत शरिरलाई विधिवत् क्रिया गरिसकेपछि मात्र जीवको अतृप्त वासना शान्त हुने कुरा धर्मशास्त्रको मान्यता रहेको छ । हिन्दू शास्त्रमा धेरै सहज ढंगले इहलोक र परलोकको परिकल्पना गरिएको छ । जब जीव शरीर धारण गरी इहलोक निवासी हुन्छौँ त्यतिवेला हामी विभिन्न कर्मका बन्धनमा हुन्छौँ । शरीरबाट प्राण छुटेपछि यो लोक छोडी त्यसपछिका विभिन्न परिकल्पनामा विभिन्न लोकका साथै मोक्ष प्राप्त गर्ने कुरा गरीन्छ । मानिसले आफ्नो कर्म अनुसारको फल भोग्नुपर्छ । यहि परिकल्पनाको आडमा मृत शरीरको विधिवत अग्निका साथ क्रिया हुन्छ । विभिन्न धर्ममा आ–आफनै तवरवाट मृत शरीरको अन्त्येष्टि गर्ने चलन छ । मृत शरीरलाई जमिनमा गाड्ने, नदी खोलामा बगाउने, टुक्रा–टुक्रा गरी चिल वा गिद्धलाई खुवाउने जस्ता चलनहरु चलिआएका छन् तर पर्यावरणीय दृष्टिले अग्निका साथ गरीने क्रिया राम्रो मानिएको छ ।पर्यावरणीय दृष्टिले मनुष्यको अन्त्येष्टि पनि अहिलेको विश्वमा विकराल समस्याको रुपमा देखा परेको छ । विभिन्न धर्मावलम्बीहरुले मृत शरीरलाई जमीनमा गाड्ने र त्यसमाथि क्रंक्रिटका स–साना आधारहरु निर्माण गर्नाले भोलिको दिनमा समस्याको रुपलिने निश्चित प्रायः छ । हालै चिनमा त्यस्ता किसिमका निर्माण नगर्न र सकेसम्म वैकल्पिक तवरबाट मृतशरीरलाई शमन गर्ने विकल्पका रुपमा अग्निशमनलाई लिएको छ ।

बौद्ध धर्म परिचय

• यो विश्वको चौथो ठूलो धर्म हो ।
• यस धर्मका प्रवर्तक भगवान गौतम बुद्ध हुन् ।
• उनको जन्म नेपालको लुम्बिनीमा भएको थियो ।
• यस धर्मको प्रमुख धार्मिक ग्रन्थ त्रिपिटक हो ।
• यस धर्मको पुजास्थललाई गुब्बा वा स्तुप भनिन्छ ।
• यस धर्मलाई बैज्ञानिक धर्मको रुपमा लिईन्छ ।
• यो धर्म विशेष गरी नेपाल, म्यानमार, थाईल्याण्ड आदि देशमा मनाईन्छ ।
• यो धर्मले शान्ति र अहिंसामा जोड दिन्छ ।

इसाई धर्म परिचय

• यो विश्वको सबैभन्दा ठूलो धर्म हो ।
• यस धर्मका प्रवर्तक जिसस क्राईस्ट हुन् ।
• यस धर्मको प्रमुख धार्मिक ग्रन्थ बाईबल हो ।
• यस धर्मको पुजास्थल चर्च हो ।
• यो धर्ममा रोमन क्याथोलिक, प्रोटेस्टेन्ट र प्युरिटन गरी तीन सम्प्रदाय छन् ।
• यस धर्मले लोभ गर्ने नहुने , दिनहिन तथा दु:खीको सेवा गर्नुपर्ने कुरामा जोड दिन्छ ।
• यो युरोप तथा अमेरिकाका विभिन्न देशहरुमा मनाईन्छ ।

इस्लाम धर्म

• यो विश्वको दोस्रो ठूलो धर्म हो ।
• इस्लाम धर्मका प्रवर्तक पैगम्बर मौहम्बद हुन् ।
• यस धर्मको धर्मालम्बीहरुलाई मुस्लिम वा मुसलमान भनिन्छ ।
• यो धर्मको पुजास्थल मस्तिज हो ।
• यसको प्रमुख धार्मिक ग्रन्थ कुरान हो ।
• ईश्वरलाई अल्लाह मान्ने इस्लामीहरु ईश्वर एक मात्र हुन्छ भन्ने मान्यता राख्छन् ।
• साउदी अरबको मक्का मदिनामा पैगम्बर मोहम्मदको जन्म भएकाले सो स्थानलाई इस्लामीहरु पवित्र तिर्थस्थलको रुपमा लिई जीवनमा एक पटक उक्त स्थानमा पुग्नुपर्ने मान्यता राख्दछन् ।
• यस धर्मको प्रमुख चाड ईद हो र प्रमुख व्रत रोजा हो ।
• सक्नेले नसक्नेलाई अनिवार्य दान दिने, जाति उपजातिमा विभेद नहुने यस धर्मका राम्रा पक्षहरु हुन् भने नारीको दयनीय अवस्था र धार्मिक कट्टरता यस धर्मका कमजोर पक्ष हुन्।

शिख धर्म परिचय

• शिख समुदायले मान्ने धर्म शिख धर्म हो ।
• गुरु नानकलाई शिख धर्मको प्रवर्तक मानिन्छ ।
• गुरु ग्रन्थ साहेब यस धर्मको प्रमुख धार्मिक ग्रन्थ हो ।
• गुरुद्वारा यस धर्मको धार्मिक स्थल हो ।
• अहिंसा, सत्कार्य, परोपकार जस्ता कुराहरुमा यस धर्मले जोड दिन्छ ।
• यो विशेषगरी भारतमा प्रचलित धर्म हो ।

जैन धर्म परिचय

• यस धर्मका संस्थापक महावीर जैन हुन् ।
• विष्णुका २४ अवतार मध्ये ८ ‍औ अवतार तिर्थकर भगवान अर्थात महावीर जैनलाई लिईन्छ ।
• जैन धर्मको धार्मिक ग्रन्थ वचनामृत हो ।
• यस धर्मको पूजास्थल जैनमन्दिर हो ।
• यो धर्म विशेषगरी भारतमा मानिन्छ ।
• पवित्रता, सच्चरित्रता र अहिंसालाई यो धर्मले जोड दिन्छ ।

वि.सं २०७८ सालको जनगणना अनुसार नेपालमा मानिने मुख्य धर्म र जनसंख्या देहायबमोजिम रहेका छन् ।

• हिन्दु – ८१.२%
• बौद्ध – ८.२१%
• मुस्लिम – ५.०९%
• किराँत – ३.१७%
• क्रिश्चियन – १.७६%
• प्रकृति धर्म – ३५%
• वोन धर्म – ६७,२२३ जना
• जैन धर्म -२३९८ जना
• बहाई धर्म – ५३७ जना
• शिख धर्म -१४९६ जना

नेपालका प्रमुख १० जातीहरु (बि.सं २०७८ को जनगणना अनुसार )

• क्षेत्री – १६.४५%
• ब्रम्हाण पहाड – ११.२९%
• मगर – ६.९%
• थारु – ६.२%
• तामाङ्ग – ५.६२%
• विश्वकर्मा- ५.०४%
• मुसलमान – ४.८६%
• नेवार – ४.६%
• यादव-४.२१%
• राई -२.२%

नेपालका प्रमुख १० भाषाहरु ( बि.सं २०७८ को राष्ट्रिय जनगणना अनुसार ) (मातृभाषा अनुसार )

• नेपाली : ४४.८६%
• मैथिली : ११.०५%
• भोजपुरी : ६.२४%
• थारु : ५.८८%
• तामाङ्ग : ४.८८%
• बज्जिका : ३.८९%
• अवधी : २.९६%
• नेवारी :२.९६%
• मगर ढुट : २.७८%
• डोटेली : १.७%

नमुना प्रश्न :बौद्ध धर्मको चार आर्यसत्य र अष्टाङ्गिक मार्गबारे उल्लेख गर्नुहोस् ।(२+३)

बौद्ध धर्मका चार आर्यसत्य देहायबमोजिमका रहेका छन् ।

• जीवन दु:खमय छ ।
• दु:खको कारण छ ।
• दु:खको प्रमुख कारण अज्ञानता हो ।
• अष्टाङ्गिक मार्ग दु:ख निवारणको उपाय हो ।

अष्टाङ्गिक मार्गमा देहायबमोजिमका कार्यहरु पर्दछन् ।

• सम्यक दृष्टि
• सम्यक सङ्कल्प
• सम्यक बचन
• सम्यक कर्म
• सम्यक व्यायाम
• सम्यक स्मृति
• सम्यक जीविका
• सम्यक समाधी

अत: बौद्ध धर्ममा विभिन्न ४ आर्यसत्य र विभिन्न ८ अष्टारङ्गिक मार्गबारे उल्लेख भएको छ ।

सांस्कृतिक सम्पदा परिचय

मानिसले परम्परादेखि अपनाउँदै आएको धर्म, चाडपर्व, भेषभुषा, भाषा, साहित्व एवं कलालाई सांस्कृतिक सम्पदा भनिन्छ ।

• सांस्कृतिक सम्पदालाई भौतिक र अभौतिक गरि दुई भागमा विभाजन गर्न सकिन्छ ।
• देख्न वा छुन सकिने मठ, मन्दिर, पाटी लगायतका सम्पदाहरु भौतिक सांस्कृतिक सम्पदा हुन्।
• देख्न वा छुन नसकिने धर्म, चाडबाड आदि अभौतिक सांस्कृतिक सम्पदा हुन् ।

सांस्कृतिक सम्पदाका विशेषताहरु

सांस्कृतिक सम्पदाका विशेषताहरु देहायबमोजिम रहेका छन् ।

• सांस्कृतिक सम्पदालाई मानव सभ्यताका ऐनाका रुपमा लिईन्छ ।
• यो पूर्वजबाट नयाँ पिढीमा हस्तान्तरण हुन्छ ।
• यिनीहरु साझा सम्पत्ति हुन् ।
• यिनीहरु मानव समुदायका संग्रहहरु हुन् ।
• यिनीहरुले मानवीय पहिचान निर्धारण गर्दछन् ।
• मानिस जिउने कलाको रुपमा सास्कृतिक सम्पदालाई लिईन्छ ।

साँस्कृतिक सम्पदाको महत्व

साँस्कृतिक सम्पदाको महत्वलाई देहायबमोजिम उल्लेख गर्न सकिन्छ ।

• मुलकको सभ्यतालाई झल्काउन
• मुलुकको पहिचान निर्धारण गर्न
• पर्यटन व्यवसायलाई प्रवर्धन गर्न
• राष्ट्रिय एकता कायम गर्न
• नागरिकलाई अनुशासित र मर्यादित बनाउन
• मानिसलाई सुखी र खुसी बनाउन
• सामाजिक सहिष्णुता अभिबृद्धि गर्न
• सामाजिक अपराध नियन्त्रण गर्न

पञ्चैबाजा परिचय

पञ्चैवाजा नेपालको मौलिक लोकबाजा हो ।

• यो विवाह, मेला एवं उत्सबमा बजाईन्छ ।
• यो पाँचवटा बाजाहरुको समूह हो । जसअन्तर्गत देहायबमोजिमका बाजाहरु पर्दछन् ।
• दमाहा : अर्धगोलाकार, तामा र छालाबाट तयार गरिएको, मोटो र छोटो लठ्ठीले हिर्काएर बजाईने बाजा दमाहा हो ।
• ट्याम्को: तवला जस्तै आकारको तामा र छालाबाट तयार गरिएको बाजा ट्याम्को हो ।
• नरसिङ्गा : लामो र गुमाउरो मुखले फुकेर बजाईने बाजा नरसिङ्गा हो ।
• सहनाई : मुखले फुकेर औंलाको सहायताले बजाईने बाजा सहनाई हो ।
• झ्याली: काँसको धातुबाट बनेको दुईवटा एक- आपसमा ठोकेर बजाईने बाजा झ्याली हो ।

नमुना प्रश्न : नेवार जातीको बारेमा उल्लेख गर्नुहोस्।(५)

• नेवार जातीको मूल थलो काठ्माण्डौ उपत्यका हो ।
• यो जातीको भाषा नेवारी हो ।
• यिनीहरुको पुरोहितलाई गुभाजु भनिन्छ ।
• यस जातीलाई उन्नत जनजातिमा वर्गिकरण गरिएको छ ।
• यो जातिले गाईजात्रा, ईन्द्रजात्रा लगायतका विभिन्न जात्राहरु मनाउँदछन्।
• नेवार कन्याहरुको रजस्वलापूर्व बेलसँग गरिने विवाहलाई ईहि भनिन्छ ।
• वि.सं २०७८ सालको जनगणनाअनुसार यस जातिको जनसंख्या ४.६% रहेको छ ।

नमुना प्रश्न : चेपाङ जातीको बारेमा लेख्नुहोस् । (५)

• यो नेपालको आदिवासी जनजाति हो ।
• यसलाई प्रजाको नामले समेत चिनिन्छ ।
• चेपाङहरुको मुख्य बसोबास चितवन, धादिङ, मकवानपुर लगायतका जिल्लाहरुमा रहको छ ।
• यिनीहरुमा मागी विवाह, प्रेम विवाह र केटी भगाई गरिने विवाह प्रचलनमा रहेको छ ।
• यिनीहरुले चिउरीको बोटलाई उच्च महत्व दिन्छन् । विवाहमा समेत चिउरीको बोट दाईयो स्वरुप दिन्छन् ।
• यो जातिले गिठ्ठा, भ्याकुर जस्ता कन्दमुल तथा माछा, गंगटा, चेपा खाना खाने प्रचलन छ।
• यस जातिमा पुरुषहरुले ठाडो लगौटी, कछाड र भोटो र महिलाहरु चोलो, गुन्यू र पटुका जस्ता परम्परागत भेषभुषा लगाउँदछन् ।
• वि.सं २०७८ सालको जनगणना अनुसार यस जातिको कूल जनसंख्या ८४, ३६४ रहेको छ ।

अत: यो जाति मौलिक परम्परा भएको नेपालको आदिवासी जनजाति हो ।

नमुना प्रश्न :राउटे जातीको बारेमा लेख्नुहोस् । (५)

• यो नेपालको फिरन्ते जाति हो ।
• यसलाई नेपालको प्राचीन जनजातिको रुपमा लिईन्छ ।
• यिनीहरुको मुख्य बसोबास दैलेख, दार्चुला, सुर्खेत, जाजरकोट, कालिकोट लगायतका जिल्लाहरुमा रहेको छ ।
• यिनीहरुले खाम्ची भाषा बोल्दछन् ।
• यिनीहरु १ महिना भन्दा बढी एकै ठाँउमा बसोबास गर्दैनन् ।
• बाँदर यिनीहरुको प्रमुख शिकार मानिन्छ ।
• यिनीहरु गिठ्ठा, भ्याकुर, फलफूल एवं शिकार गरी जंगली जीवजन्तुको मासु खाने गर्दछन्।
• यिनीहरु मूलको मात्र पानी खान्छन् ।
• राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपालमा यिनीहरुको कुल जनसंख्या ५६६ रहेको छ।

अत: राउटे नेपालमा आदिवासी जनजाति मध्ये सबैभन्दा प्राचीन जनजाती हो ।

नमुना प्रश्न : थारु जातीको बारेमा लेख्नुहोस ।(५)

• थारु जाती नेपालको तराई क्षेत्रमा बसोबास गर्ने आदिवासी जनजाती हो ।
• यो जातिको आफ्नै मौलिक संस्कृति र परम्परा रहेको छ ।
• यिनीहरुको मुख्य बसोबास दाङ, कैलाली र कञ्चनपुर लगायतका जिल्लाहरुमा रहेको छ।
• यस जातिको मूख्य पेशा कृषि हो ।
• यो जातिमा मागि र चोरी विवाह गर्ने प्रचलन छ ।
• यस जातिमा बच्चा जन्मेकै दिनमा न्वारन गरिन्छ ।
• यिनीहरुको पुरोहितलाई गुरुवा वा भर्रा भनिन्छ ।
• राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपालमा थारु जातीको संख्या कूल जनसंख्याको ६.२ % रहेका छ ।

अत: थारु जाति विशिष्ट पहिचान र विशेषता बोकेको नेपालको आदिवासी जनजाति हो ।

नमुना प्रश्न : व्यासी जातीको बारेमा लेख्नुहोस् । (५)

• आफुलाई राजपूत भन्ने यो जाति नेपालको आदिवासी जनजातिमा सूचिकृत जनजाति मध्येको एक हो ।
• यिनीहरुको मुख्य बसोबास दार्चुला जिल्लामा रहेको छ ।
• यो जाति आफूलाई बेदव्यासका सन्तान भन्दछन् ।
• यिनीहरु अर्धडुलुवा अवस्थामा रहेका छन् ।
• यो जातिमा बच्चा जन्मिने वित्तिकै न्वारन गरिन्छ ।
• यिनीहरुले “धवला” लाई मुख्य चाडको रुपमा मनाउँदछन् ।
• राष्ट्रिय जनगणना, २०७८ अनुसार नेपालमा यिनीहरुको संख्या ५७१८ जना रहेको छ ।

अत: व्यासी जाति छुट्टै पहिचान बोकेको नेपालको आदिवासी जनजाति हो ।

नमुना प्रश्न : छठ पर्वबारे लेख्नुहोस् । (५)

• छठ कार्तिक शुक्ल षष्ठीको दिन मनाईन्छ ।
• यो खास गरी तराई क्षेत्रमा मनाईने प्रमुख चाड हो ।
• यो पर्व सूर्यको उपासना गरेर मनाईन्छ ।
• यो परिबारको सुख र समृद्धिको कामना गर्दै मनाईने चाड हो ।
• यो चाडमा नदि एवं कुण्डहरुमा स्नान गरी सूर्यको पुजाआजा गरिन्छ ।
• यो चाड हाल देशैभरि मनाउन थालिएको छ ।

अत: छठ विशेषत: तराई क्षेत्रमा मनाईने नेपालको महत्वपूर्ण चाड हो ।

नमुना प्रश्न : ल्होसार चाडबारे लेख्नुहोस् । (५)

• यो चाड शेर्पा, गुरुङ, तामाङ्ग, थकाली, मगर लगायतका जातजातिले विशेष रुपमा मनाउँदछन्।
• यस चाडमा मिठो खानेकुरा खाने र नाचगान गरी रमाईलो गरिन्छ ।
• विभिन्न ल्होसारहरु मध्ये सोनाम, तमु, ग्याल्वो मुख्य ल्होसार हुन् ।
• यो चाड नयाँ बर्षको अवसरमा मनाईन्छ ।
• प्रत्येक बर्षको गणना मुसा, गाई, बाघ, बिरालो, चरा, सर्प, घोडा, भेँडा, बाँदर, गरुड, कुकुर, सुङ्गुर नाममा गरिन्छ ।
• प्रत्येक १२ बर्षमा यो चक्र दोहोरिन्छ ।

अत: ल्होसार चाड नेपालको मौलिक विशेषतायुक्त एक प्रमुख चाड हो ।

नमुना प्रश्न : गुरुङ जातिको बारेमा लेख्नुहोस् ।

• तमु जातिको नामले चिनिने नेपालको आदिवासी जनजातिभित्र पर्ने जाति गुरुङ हो ।
• यिनीहरु गण्डकी क्षेत्रको तनहुँ, लमजुङ, कास्की, मनाङ लगायतका जिल्लाहरुमा बसोबास गर्दछन् ।
• एक विशिष्ट पहिचान र मौलिक परम्परा रहेको जाति हो ।
• यिनीहरुले नेपाल भरि नै छरिएर रहेका छन् ।
• यिनीहरु खेतीपाती, पशुपालन, सेना, प्रहरी, पर्यटन लगायतका पेशाहरुमा संलग्न रहेका छन् ।
• यिनीहरुले भोट बर्मेली अन्तर्गतको तमु भाषा बोल्दछन् ।
• राष्ट्रिय जनगणना, २०७८ अनुसार यिनीहरुको जनसंख्या कूल जनसंख्याको १.८६% रहेको छ ।

अत: गुरुङ विशेषगरी गण्डकी क्षेत्रमा बसोबास गर्ने मौलिक संस्कृति भएको जाति हो ।

नमुना प्रश्न : धान नाचको छोटो परिचय दिनुहोस् । (५)

 धान नाच परिचय

यो नाच कोशी प्रदेशको पहाडी जिल्लाहरु ताप्लेजुङ, पाँचथर, तेह्रथुम, धनकुटा लगायतका जिल्लाहरुमा किराँती समुदायले खेतीपाती लगाई सकेपछि फुर्सदको समयमा नाच्दै गाउँदै मनाईन्छ ।

• यस नाचमा युवा युवतीहररुद्वारा सामुहिक नृत्य एवं गायन गरी आफ्नो आफ्नो मनको भावना प्रकट गरिन्छ ।
• धान र पराल छुट्याउने क्रममा युवायुवतीहरु परस्परमा मिलेर नाच्ने, गाउने गरेकाले यसलाई धान नाच भनिएको हो ।
• धान नाचमा गाईने गितलाई पालङ्मा भनिन्छ ।
• यो नाचलाई लिम्बु भाषामा यालङ्मा भन्ने गरिन्छ ।
• लिम्बुहरुको प्रमुख थलो पाँचथर भएकाले यहाँ मुख्य रुपमा यो नाच बढी प्रचलित छ ।

अत: धान कोशी प्रदेशको प्रमुख नाच हो ।

नमुना प्रश्न : झिझिया नाचको बारेमा छोटकरीमा उल्लेख गर्नुहोस् ।

    झिझिया नाच

यो  विशेषगरी पूर्वी र मध्य तराईमा बसोबास गर्ने मैथली भाषाभाषीमा यो नाच प्रचलित छ ।

• यो नाच घटस्थापनाको दिनदेखि बडादशैंसम्म रातको समयमा घर –घर डुल्दै नृत्य गरिन्छ ।
• यस नृत्यमा महिलाहरु प्वाल पारेको माटोको घैलामा आगो बालेर शिरमा राखी समूहमा नृत्य गर्दछन् ।
• देवी देवताको भजन भूतप्रेतको निन्दा गर्दै गितीमय पारमा नाच्ने यो नाचमा केहीले नाच्ने र केहीले गित गाउने गर्दछन् ।
• यो नृत्य गर्दा भूतप्रेत नलाग्ने विश्वास गरिन्छ ।
• यो सर्लाही र महोत्तरी जिल्लामा विशेष प्रचलित छ ।

अत: झिझिया नाच तराईमा नाचिने मौलिक नाच हो ।

  नमुना प्रश्न : चण्डी नाचको छोटो परिचय दिनुहोस् । (५)

    चण्डी नाच

• पूर्वी नेपालको ओखलढुंगा, खोटाङ, धनकुटा, भोजपुर लगायतका जिल्लाहरुमा किराँती राईहरुद्वरा नाचिने नाच चण्डी नाच हो ।
• यो नाच बर्षको दुईपटक नाचिन्छ ।
• यो नाच महिला र पुरुष लामो धर्को जस्तो आकारमा बाजाका तालमा हातखुट्टा चलाउँदै नाच्ने गर्दछन्।
• यो प्रदेश १ को प्रमुख नाच हो ।
• चण्डीनाचमा नाच्ने तरिकालाई सिली भनिन्छ ।

अत: यो नाच पूर्वी तराईको प्रमुख नाच हो ।

नमुना प्रश्न : निम्न विषयको छोटो टिप्पणी लेख्नुहोस् । (२.५×२=५)

• सिरुवा पर्व ख) चासोक पर्व
• सिरुवा पर्व
• यो झापा, मोरङ र सुनसरी जिल्लामा बसोबास गर्ने राजवंशी जनजातिको महत्वपूर्ण पर्व हो ।
• सिरुवा पर्वको बेला राजवंशी जातिमा लसुन र प्याज घरबाहिर झुण्ड्याउने चलन छ ।
• कुलदेवताको पूजा गरी हिलो तथा रङ्ग छ्यापेर यो चाड मनाईने गरिन्छ।
• यो पर्वका बेला ७ प्रकारका तरकारी मिलाएर बनाईने सागभाजी बनाएर खाने गरिन्छ ।
• सिरुवा पर्वमा यो समुदायका कुलदेवता ठाकूर विसरीको पूजा गर्ने र टिष्टाबूढीका नामले टिष्टा नदिको पूजा गर्ने गरिन्छ ।
• चासोक पर्व
• लिम्बु समुदायको विशिष्ट पर्व चालोक पर्व हो ।
• यो कार्तिक महिनामा मनाईन्छ ।
• न्वागी पूजा समेत भनिने यो पर्वमा पाकेका नयाँ फलफूल, अन्नबाली देवी देवतालाई चढाएर मात्र खाने चलन छ ।
• यो पर्वमा रातभर धाननाच, च्याब्रुङनाच नाच्दै गीत गाई रमाईलो गरिन्छ।
• यो पर्व मनाएको भोलिपल्ट छेलोहान्ने खेल आयोजना गरिन्छ ।

    अन्य केही जातीहरु

शेर्पा जाति

• शेर्पाहरुको मुख्य बासस्थान सोलुखुम्बु जिल्ला हो ।
• शेर्पा भनेका पूर्वका बासिन्दाहरु हुन्।
• उनिहरुको भाषा र संस्कृति तिब्वती परिवारको हो ।
• यिनीहरुको प्रमुख पुजारीलाई लामा भनिन्छ।
• यो जातीको श्राद्ध कर्मलाई घेवा भनिन्छ ।
• यिनीहरुको कूल देवतालाई जिङ्ग भनिन्छ ।
• उनीहरुको मुख्य चाड ल्होसार हो ।
• उनीहरुको मुख्य धर्म बौद्ध हो ।
• यिनीहरु पर्यटन, हिमाल आरोहण र खेतिकिसान जस्ता व्यवसायमा संलग्न छन् ।
• बि.सं २०७८ सालको जनगणना अनुसार शेर्पा जातिको जनसंख्या ०.४५% रहेको छ ।

नमुना प्रश्न : ल्होमी जातिको बारेमा उल्लेख गर्नुहोस् ।

ल्होमी

• संखुवासभा जिल्लामा यो जातीको मुख्य बसोबास रहेको छ ।
• यिनीहरुलाई कारभोटे पनि भनिन्छ ।
• यिनीहरुले बोन्पो र बौद्ध धर्म मान्दछन् ।
• यिनीहरुले गाउँको मुखियालाई पोम्बो भन्दछन् ।
• यिनीहरुको प्रमुख व्यवसाय कृषि हो ।

राजवंशी

• यो जातिको मुख्य बसोबास झापा, मोरङ र सुनसरी जिल्लामा रहेको छ।
• यो जातिको प्रमुख पर्व जितिया पर्व हो ।
• यस जातीमा डंगुवा प्रथा रहेको छ ।
• यो जातीले नयाँ बर्ष मान्दा सिरुवा पर्व मनाउँदछन् ।
• सिरुवा पर्व मान्दा हिलो छ्यापा छ्याप गरेर मनाईन्छ ।
• भूतप्रेतमा बढी विश्वास गर्ने यो जातीमा धार्मिक झाँक्रीलाई गुरु गोसाई भनिन्छ ।

लेप्चा जाति

• यो जातिको मुख्य बासस्थान ईलाम जिल्ला हो ।
• जातिय विभेद नगर्ने यो जातिहरु कञ्चनजंघा हिमाललाई देवता मान्दछन् ।
• यो जातिमा पूरोहितलाई बिजुवा भनिन्छ ।
• यो जातिको प्रमुख धार्मिक ग्रन्थ अस्ताच्यो हो ।
• यो जातिमा विहेका केटी माग्न जाँदा केटालाई सिस्नु हानेर उसको धैर्यताको परीक्षण गरिन्छ ।
• यो जातिमा महिला सुत्केरी भएको ३ दिनमा जाँडरक्सी खाई जोख्याईन्छ ।

                                 धिमाल

• झापा र मोरङ जिल्लामा बस्ने धिमाललाई तराईको लिम्बु पनि भनिन्छ।
• सोझा र अशिक्षित यो जातिको आर्थिकस्तर न्यून रहेको पाईन्छ ।
• यो जातिको मुख्य चाड सिरिजात हो ।
• यो जातिमा बच्चा जन्मिएपछि मात्र विवाह गर्ने चलन रहेको छ ।
• यो जाति आफूलाई आदिवासी भन्न रुचाउँदछ ।

 नमुना प्रश्न : नेपालमा बोलिने प्रमुख भाषाहरु उल्लेख गर्नुहोस् । (५)

नेपालमा बोलिने प्रमुख भाषाहरु

भाषा सम्पर्कको माध्यम हो । नेपालमा बोलिने प्रमुख भाषाहरु देहायबमोजिम रहेका छन् ।

• भारोपेली भाषा परिवार
• संसारमा सबैभन्दा बढी बोलिने भाषा परिवार
• नेपालमा बोलिने नेपाली,मैथेली, भोजपुरी, थारु, अवधि, राजवंशी, माझी, दरै, बोटे, दनुवारी आदि भाषाहरु यस भाषा परिवार अन्तर्गत पर्ने
• चिनियाँ तिब्यती भाषा परिवार
• संसारको भारोपेली पछि बोलिने भाषा परिवार
• नेपालमा यस भाषा परिवार अन्तर्गत लिम्बु, नेवारी, तामाङ्ग, मगर, गुरुङ्ग, शेर्पा आदि भाषा पर्ने
• द्रविड भाषा परिवार
• भारतमा बोलिने तमिल, तेलगु यस भाषा अन्तर्गत पर्ने
• नेपालमा बोलिने झाँगड भाषा द्रविड भाषा हो ।
• आग्नेय भाषा परिवार
• मुख्यगरी भारतमा बोलिने
• नेपालमा सन्थाल वा सतार जातिले यो भाषा बोल्ने

अत: नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक मुलुक हो । यहाँ विभिन्न प्रकारका भाषाहरु बोलिन्छन् ।

नमुना प्रश्न : छोटकरीमा टिप्पणी लेख्नुहोस् । (२.५×२=५)

• आदिवासी समुदाय ख) जनजाति 

• आदिवासी
• कुनै पनि मुलुकमा प्राचीन समयदेखि बसोबास गर्दै आईरहेका जाति तथा समुदायलाई आदिवासी भनिन्छ ।
• यिनीहरुको आफ्नै मौलिक परम्परा रहेको हुन्छ ।
• आदिवासी जमिनको स्वामित्वसँग सम्बन्धित शब्द हो ।
• यसको मौलिक भाषा, सभ्यता तथा संस्कृति रहेको हुन्छ ।
• यसलाई आदिम निवासीको नामले समेत चिनिन्छ ।

अत: आदिवासी कुनै पनि क्षेत्रमा परम्परादेखि बसोबास गर्दै आएको जाति हो ।

• जनजाति
• नेपाल १४२ जातजाति र १२४ भाषाभाषी भएको मुलुक हो।
• आफ्नै मौलिक भाषा, धर्म र संस्कृति भई छुट्टै पहिचान बनाएको जाति नै जनजाति हो ।
• हाल नेपालमा सूचीकृत आदिवासी जनजातिको संख्या ६० छ ।
• जसअन्तर्गत उन्नत समुह अन्तर्गत २, सुविधाबञ्चित समुह अन्तर्गत १५, सीमान्तकृत समूह अन्तर्गत २१, अति सीमान्तकृत समूह अन्तर्गत १२ र लोपोन्मुख समूह अन्तर्गत १० जनजातिहरु पर्दछन्।
• हिमाली क्षेत्रका जनजातिहरु १९, पहाडी क्षेत्रका जनजातिहरु २३, भित्रि मधेशका जनजातिहरु ७ र तराई क्षेत्रका जनजातिहरु ११ रहेका छन् ।

अत: जनजातिहरु छुट्टै धार्मिक तथा सांस्कृतिक पहिचान बनाएका जातिहरु हुन् ।

विश्व सम्पदामा सूचीकृत प्राकृतिक तथा साँस्कृतिक सम्पदाहरु

• चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज
• सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज
• लुम्बिनी क्षेत्र
• पशुपति क्षेत्र
• बौद्धनाथ
• चाँगुनारायण
• स्वयम्भूनाथ
• हनुमानढोका दरबार क्षेत्र
• पाटन दरबार क्षेत्र
• भक्तपुर दरबार क्षेत्र

अत: विभिन्न १० वटा नेपालका सम्पदानहरुलाई विश्व सम्पदामा सूचीकृत गरिएको छ ।