मान्छेको सामाजिक चरित्र कस्तो हुनु पर्छ? यो प्रश्न मानव सभ्यताको सुरुदेखि आजसम्म एकैनासले उपस्थित छ। समाजशास्त्र, दर्शन, धर्म, राजनीति र मनोविज्ञानले आफ्नै दृष्टिकोणबाट यसको उत्तर खोज्दै आएका छन्। कसैले मान्छेको चरित्रलाई उसको कर्मबाट हेरे, कसैले संस्कारबाट, कसैले सामाजिक परिवेशबाट र कसैले चेतनाको स्तरबाट।

सामाजिक गुण र आत्मचेतनाको दृष्टिले हेर्दा मान्छेलाई मूलतः दुई प्रकारमा विश्लेषण गर्न सकिन्छ: असल मान्छे र खराब मान्छे। तर यसको अर्थ मानिस जन्मजात रूपमा असल वा खराब हुन्छ भन्ने होइन। मानिसको चरित्र उसको कर्म, उसको चेतना, उसको निर्णय र अरूप्रतिको व्यवहारबाट निर्माण हुन्छ। असल कर्मले असल चरित्र बनाउँछ र खराब कर्मले खराब चरित्र।
तर प्रश्न उठ्छ—असल कर्म गर्ने प्रेरणा कहाँबाट आउँछ?

वैदिक तथा पूर्वीय दर्शनले यसको उत्तर ‘दिव्य चेतना’मा खोजेको छ। असल कर्म गर्ने अवसर पाउनु, असल कर्म गर्ने भाव जागृत हुनु र अरूको हितमा आफूलाई समर्पित गर्न सक्नु स्वयंमा एउटा ठूलो कृपा हो। मानिसभित्र करुणा, सत्य, संयम, सेवा, त्याग र न्यायको भावना जागृत हुनु उसको चेतनाको उन्नत अवस्था हो। त्यसैले असल कर्मको कर्ता बन्न पाउनु केवल बाहिरी अवसरको कुरा होइन; यो आन्तरिक चेतनाको पनि परिणाम हो।

यसको विपरीत, खराब कर्ममा फसिरहेको मानिसलाई केवल घृणाको पात्र बनाएर समस्या समाधान हुँदैन। उसको चेतना अझै जागृत नभएको हुन सक्छ। लोभ, अहंकार, क्रोध, स्वार्थ, हिंसा र असंयमले उसको विवेकलाई ढाकेको हुन सक्छ। यस अर्थमा खराब कर्म आफैंमा एउटा प्रकारको आत्मिक र सामाजिक दण्ड हो। मानिस बाहिरबाट शक्तिशाली देखिए पनि यदि उसको विवेक कमजोर छ भने उसको पतनको बीउ उसकै चरित्रभित्र रोपिएको हुन्छ।

वैदिक दृष्टिमा असल जीवन:
मानव सभ्यताको प्रारम्भिक दार्शनिक चेतनालाई हेर्दा वैदिक परम्पराले जीवनलाई केवल व्यक्तिको सुखसँग जोडेको देखिँदैन। जीवनलाई समग्र सृष्टिसँग जोडेर हेर्ने दृष्टि यसको विशेषता हो।

‘सर्वे भवन्तु सुखिनः’को भावनाले सुखलाई व्यक्तिगत उपलब्धि होइन, सामूहिक कल्याणका रूपमा बुझाउँछ। ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ले पृथ्वीलाई परिवारका रूपमा हेर्छ। प्रकृति, प्राणी, जल, वनस्पति, पृथ्वी र आकाशप्रतिको सम्मानले मानिस आफू मात्र केन्द्र होइन भन्ने बोध गराउँछ।

यही कारण पूर्वीय दर्शनमा धर्मको अर्थ केवल पूजा वा धार्मिक कर्मकाण्ड होइन; धर्म भनेको जीवनलाई धारण गर्ने मूल्य र कर्तव्य पनि हो। सत्य, अहिंसा, दया, संयम, परोपकार, कर्तव्य र सहअस्तित्व सामाजिक जीवनका आधार हुन्।

आज हामी वातावरणीय संकट, जलवायु परिवर्तन, जैविक विविधताको विनाश र प्राकृतिक स्रोतको अन्धाधुन्ध दोहनसँग जुधिरहेका छौँ। हजारौँ वर्षअघि विकसित प्रकृतिसँगको सहअस्तित्वको चेतना आज झन् आधुनिक र प्रासंगिक देखिनु संयोग होइन। विज्ञानले आज प्रमाणसहित बताइरहेको कुरा हाम्रो प्राचीन दर्शनले मूल्य र जीवनशैलीका रूपमा बुझाएको थियो: प्रकृतिको विनाश अन्ततः मानवकै विनाश हो।

युग परिवर्तनसँगै सामाजिक चरित्र:

पूर्वीय दर्शन परम्पराले मानव इतिहासलाई सत्ययुग, त्रेतायुग, द्वापरयुग र कलियुगजस्ता युगचक्रमा व्याख्या गरेको छ। यसलाई केवल धार्मिक आख्यानका रूपमा होइन, मानव चेतना र सामाजिक चरित्रको रूपकका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।

सत्ययुगलाई सत्य, धर्म र उच्च चेतनाको युगका रूपमा चित्रित गरिन्छ। त्यसपछि समाजमा शक्ति, स्वार्थ, विभेद र संघर्ष क्रमशः बढ्दै गएको कथात्मक व्याख्या पाइन्छ। रामायण, महाभारत तथा विभिन्न पुराणिक आख्यानहरूमा असल र खराबबीचको संघर्ष केवल दुई व्यक्तिको संघर्ष होइन; त्यो दुई प्रकारको चेतनाबीचको संघर्ष पनि हो।

रावण यसको एउटा महत्वपूर्ण प्रतीक हो। ऊ शक्तिशाली थियो, विद्वान थियो, स्रोतसाधन सम्पन्न राज्यको शासक थियो। तर ज्ञान र विवेक एउटै कुरा होइनन्। सूचना र बुद्धि हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन; त्यसलाई सही उद्देश्यमा प्रयोग गर्ने चेतना पनि चाहिन्छ।

रावणसँग ज्ञान थियो, शक्ति थियो, वैभव थियो; तर अहंकारमाथि विजय थिएन। त्यसैले उसको बाहिरी सामर्थ्य अन्ततः उसको आन्तरिक कमजोरीसँग पराजित भयो। यसबाट एउटा गहिरो सामाजिक शिक्षा प्राप्त हुन्छ: सभ्यताको शक्ति प्रविधि, धन, सैन्य क्षमता वा राज्यसत्ताले मात्र निर्धारण गर्दैन; त्यसलाई प्रयोग गर्ने मानिसको चरित्रले निर्धारण गर्छ।

आधुनिक सभ्यता: ज्ञानको विस्फोट, विवेकको परीक्षा:
आज हामी २१औँ शताब्दीमा छौँ। विज्ञान र प्रविधिले मानव जीवनलाई अकल्पनीय रूपमा परिवर्तन गरेको छ। अन्तरिक्ष अनुसन्धानदेखि कृत्रिम बुद्धिमत्तासम्म, जैविक विज्ञानदेखि डिजिटल सञ्चारसम्म मानव ज्ञानको विस्तार अभूतपूर्व छ।

आजको मानिससँग इतिहासकै सबैभन्दा धेरै सूचना छ। उसले संसारको एउटा कुनामा भएको घटना अर्को कुनामा बसेर तत्काल थाहा पाउन सक्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले मानिसको ज्ञान, उत्पादन र निर्णय प्रक्रियालाई नयाँ चरणमा पुर्‍याउँदैछ।

तर यहीँ एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ:के हाम्रो प्रविधिको विकाससँगै हाम्रो मानवता पनि उस्तै गतिमा विकसित भएको छ?

यदि प्रविधि अत्याधुनिक छ तर चरित्र पुरानै लोभ, अहंकार, हिंसा र स्वार्थमा अडिएको छ भने प्रविधि स्वयं मानव कल्याणको साधनभन्दा विनाशको साधन बन्न सक्छ। आज सूचना धेरै छ, तर सत्यको संकट छ। सम्पत्ति धेरै छ, तर सन्तुष्टिको संकट छ। सम्पर्क धेरै छ, तर आत्मीयताको संकट छ। उत्पादन धेरै छ, तर न्यायपूर्ण वितरणको प्रश्न अझै बाँकी छ। मानिस चन्द्रमासम्म पुगिसकेको छ, तर आफ्नो छिमेकीको दुःख बुझ्न नसक्ने अवस्था पनि देखिन्छ। यसैले आधुनिक सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो चुनौती अब ज्ञानको अभाव होइन; ज्ञानलाई सही मूल्यसँग जोड्ने चुनौती हो।

सामाजिक विसंगतिको मूलमै भूल:

आज समाजमा भ्रष्टाचार, हिंसा, असमानता, अन्याय, स्वार्थ, अविश्वास, घृणा र सामाजिक विभाजनका अनेक रूप देखिन्छन्। राजनीतिक व्यवस्था परिवर्तन हुन्छ, सरकार परिवर्तन हुन्छ, प्रविधि परिवर्तन हुन्छ, तर मानिसको चरित्र परिवर्तन नभएमा समस्याको मूल जस्ताको तस्तै रहन्छ।हामी प्रायः खराब समाजका लागि खराब व्यक्ति, खराब व्यवस्थाका लागि खराब नेता वा खराब परिणामका लागि खराब संस्थालाई दोष दिन्छौँ। तर समाज भनेको अन्ततः मानिसहरूको समष्टि हो।
असल नागरिकबिना असल राज्य निर्माण हुन सक्दैन।
असल चरित्रबिना असल राजनीति निर्माण हुन सक्दैन।
असल संस्कारबिना असल पुस्ता निर्माण हुन सक्दैन।
त्यसैले सुधारको पहिलो बिन्दु बाहिर होइन, भित्रबाट सुरु हुन्छ।

यसको अर्थ राज्यको जिम्मेवारी छैन भन्ने होइन। राज्यले न्याय, समान अवसर, शिक्षा, स्वास्थ्य, सुरक्षा, पारदर्शिता र सुशासन सुनिश्चित गर्नुपर्छ। संस्थाहरू बलियो हुनुपर्छ। कानून निष्पक्ष हुनुपर्छ। तर कानूनले मानिसलाई अपराध गर्नबाट रोक्न सक्छ; असल कर्म गर्न प्रेरित गर्ने अन्तःचेतना भने संस्कार र मूल्यबाट निर्माण हुन्छ।

‘असल मान्छे’ बन्नु नै मानवको पहिलो धर्म:
असल नागरिक बन्नु भनेको ठूलो पदमा पुग्नु होइन। ठूलो भाषण गर्नु होइन। समाज परिवर्तनको नारा लगाउनु मात्र पनि होइन। असल नागरिक त्यो हो जसले आफ्नो कर्तव्य इमानदारीपूर्वक पूरा गर्छ। जो अरूको अधिकारको सम्मान गर्छ। जो आफूलाई फाइदा हुने नाममा अरूलाई हानि पुर्‍याउँदैन। जो सार्वजनिक सम्पत्तिलाई आफ्नै सम्पत्तिजस्तै संरक्षण गर्छ।जो कमजोरलाई हेप्दैन। जो फरक विचार राख्ने व्यक्तिलाई शत्रु ठान्दैन।जो गल्ती हुँदा स्वीकार गर्न सक्छ। जो अधिकार खोज्दा कर्तव्य पनि सम्झन्छ।

असल मान्छे बन्ने यात्रा बाहिरबाट सुरु हुँदैन। यो आत्मचिन्तनबाट सुरु हुन्छ। ‘मैले आज कसैलाई दुःख दिएँ कि?’
‘मैले आफ्नो जिम्मेवारी इमानदारीपूर्वक पूरा गरेँ कि?’ ‘मैले आफ्नो स्वार्थका लागि अरूको अधिकार मिचेँ कि?’ ‘मसँग शक्ति हुँदा मैले त्यसको दुरुपयोग गरेँ कि?’ ‘मैले कमजोर मानिसप्रति कस्तो व्यवहार गरेँ?’ यस्ता प्रश्नले मानिसको आत्मचेतना जगाउँछन्।

वैदिक दर्शनलाई जीवन संस्कृति बनाउने समय:
हाम्रो प्राचीन दर्शनलाई केवल पूजा, संस्कार र कर्मकाण्डमा सीमित गर्नु त्यसको गहिराइलाई संकुचित गर्नु हो। वैदिक दर्शनको वास्तविक शक्ति जीवनप्रतिको दृष्टिकोणमा छ। सत्यलाई व्यवहारमा उतार्नु, प्रकृतिलाई सम्मान गर्नु, प्राणीप्रति करुणा राख्नु, अतिथिलाई सम्मान गर्नु, ज्ञानलाई साधना मान्नु,कर्तव्यलाई धर्म ठान्नु, समाजलाई परिवारका रूपमा बुझ्नु र समग्र सृष्टिको कल्याणलाई आफ्नो कल्याणसँग जोड्नु। यिनै मूल्यहरूलाई आधुनिक जीवनमा पुनःस्थापित गर्न आवश्यक छ।

हामीले पुरानो समय जस्ताको तस्तै फर्काउन खोज्नु हुँदैन। समय परिवर्तन भइसकेको छ। विज्ञानलाई अस्वीकार गरेर वैदिक चेतना स्थापित हुन सक्दैन। बरु विज्ञान र मूल्यबीचको सन्तुलन खोज्नुपर्छ।
हामीलाई वैज्ञानिक सोच पनि चाहिन्छ र मानवीय संवेदना पनि।
हामीलाई कृत्रिम बुद्धिमत्ता पनि चाहिन्छ र प्राकृतिक विवेक पनि।
हामीलाई आर्थिक समृद्धि पनि चाहिन्छ र सामाजिक न्याय पनि।
हामीलाई व्यक्तिगत स्वतन्त्रता पनि चाहिन्छ र सामाजिक जिम्मेवारी पनि।
यही सन्तुलन आधुनिक मानव सभ्यताको अर्को चरण हुन सक्छ।

नयाँ युगको निर्माण: चेतनाको पुनर्जागरण

आज संसारलाई अर्को कुनै अवतारको प्रतीक्षा मात्र होइन, हरेक मानिसभित्रको असल चेतनाको जागरण आवश्यक छ। इतिहासमा जब अन्याय बढेको छ, तब कुनै न कुनै रूपमा न्यायको चेतना जन्मिएको छ। जब निरंकुशता बढेको छ, तब स्वतन्त्रताको आवाज उठेको छ। जब सामाजिक विभेद गहिरिएको छ, तब समानताको आन्दोलन जन्मिएको छ। यस अर्थमा ‘भगवानरूपी चरित्र’ कुनै एक व्यक्तिमा सीमित अवधारणा होइन। समाजमा सत्य, न्याय, करुणा र साहसका पक्षमा उभिने प्रत्येक चेतनशील मानिस त्यही दिव्य परम्पराको वाहक बन्न सक्छ। हामीले आजको पुस्तालाई केवल सफल बन्न सिकाउनु पर्याप्त छैन। उनीहरूलाई असल बन्न पनि सिकाउनुपर्छ। उनीहरूलाई प्रतिस्पर्धा सिकाउँदा सहकार्य पनि सिकाउनुपर्छ। अधिकार सिकाउँदा कर्तव्य पनि सिकाउनुपर्छ। प्रविधि सिकाउँदा विवेक पनि सिकाउनुपर्छ।सम्पत्ति कमाउन सिकाउँदा बाँड्न पनि सिकाउनुपर्छ। आफ्नो पहिचानमा गर्व गर्न सिकाउँदा अरूको पहिचानको सम्मान गर्न पनि सिकाउनुपर्छ।

किनकि अन्ततः सभ्यताको वास्तविक सफलता मानिसले कति कमायो भन्नेमा होइन, उसले आफूभन्दा बाहिरको संसारका लागि कति राम्रो गर्‍यो भन्नेमा निर्भर हुन्छ।

निष्कर्ष: मूल दर्शनतर्फ फर्कने यात्रा:
आज हाम्रो समस्या ज्ञानको अभाव होइन; ज्ञान र चरित्रबीचको दूरी हो। हाम्रो समस्या स्रोतसाधनको अभाव मात्र होइन; स्रोतसाधनको न्यायपूर्ण प्रयोग गर्ने चेतनाको अभाव पनि हो। त्यसैले अब समय आएको छ: हामीले आफ्नो मूल दर्शनलाई पुनःपढ्ने, त्यसको मूल्यलाई बुझ्ने र त्यसलाई जीवन संस्कृतिका रूपमा ग्रहण गर्ने।
वैदिक चेतनाको अर्थ अतीतमा फर्किनु होइन; अतीतबाट भविष्यका लागि मूल्य खोज्नु हो।

हामीले विज्ञानलाई अँगालौँ, प्रविधिलाई स्वीकार गरौँ, कृत्रिम बुद्धिमत्ताको उपयोग गरौँ, आर्थिक समृद्धिको बाटोमा अघि बढौँ; तर यस सबैको केन्द्रमा धर्म र मानवता रहोस्। मानिस शक्तिशाली बन्नुभन्दा पहिले असल बन्नुपर्छ। समाज समृद्ध बन्नुभन्दा पहिले न्यायपूर्ण बन्नुपर्छ। राज्य बलियो बन्नुभन्दा पहिले नैतिक बन्नुपर्छ। र सभ्यता अगाडि बढ्नुभन्दा पहिले आफ्नो विवेकलाई अगाडि बढाउनुपर्छ।

असल मान्छे बन्नु कुनै धार्मिक कर्मकाण्ड होइन; यो मानव हुनुको उच्चतम चरित्र हो।
यदि हरेक नागरिकले आफूलाई सोध्न थाल्यो: ‘म आज समाजका लागि कस्तो मान्छे बनेँ?’: त्यही दिनदेखि परिवर्तनको वास्तविक यात्रा सुरु हुन्छ। किनकि संसार बदल्ने सबैभन्दा ठूलो शक्ति न प्रविधि हो, न सत्ता, न धन। संसार बदल्ने सबैभन्दा ठूलो शक्ति जागृत मानव चेतना हो। र त्यो चेतना कुनै टाढाको आकाशमा खोज्नुपर्ने कुरा होइन। त्यो हरेक मानिसभित्र सम्भावनाका रूपमा उपस्थित छ। त्यसलाई जगाउनु छ। कर्ममा उतार्नु छ।

चरित्रमा बदल्नु छ। र जीवन संस्कृतिका रूपमा पुस्तान्तरण गर्नु छ। यही असल मान्छेको खोज हो।यही सभ्यताको वास्तविक यात्रा हो। र सम्भवतः यही हाम्रो समयको सबैभन्दा ठूलो सामाजिक धर्म पनि हो।

सर्वेभवन्तु सुखिन: