तोमनाथ उप्रेती:

आत्मनिर्भरता एउटा व्यापक राष्ट्रिय चेतना हो, जसको आधार आर्थिक क्षमतासँगै नागरिकको चरित्र, जिम्मेवारी र नैतिक अनुशासनमा टिकेको हुन्छ। कुनै राष्ट्रले आफ्ना आवश्यकता आफैँ पूरा गर्न सक्ला, तर यदि उसका नागरिक सार्वजनिक सम्पत्तिप्रति उदासीन, कर्तव्यप्रति विमुख, कानुनप्रति अनादरपूर्ण र व्यक्तिगत लाभका लागि सामूहिक हितलाई तिलाञ्जली दिने प्रवृत्तिका छन् भने त्यस्तो आत्मनिर्भरता दीगो हुन सक्दैन। त्यसैले आत्मनिर्भर राष्ट्रको पहिलो पहिचान उसका कारखाना वा भण्डारमा होइन, नागरिकको आचरणमा खोजिनुपर्छ।

आधुनिक विश्वमा कुनै पनि राष्ट्र पूर्ण रूपमा एक्लै बाँच्न सक्दैन। ज्ञान, प्रविधि, पुँजी, व्यापार र अनुभवको आदानप्रदान सभ्यताको स्वाभाविक प्रक्रिया हो। वास्तविक आत्मनिर्भरता भनेको आवश्यकताका आधारभूत क्षेत्रमा आफ्नो क्षमता विकास गर्नु, संकटका समयमा आफ्नो खुट्टामा उभिन सक्नु र बाह्य निर्भरतालाई विवेकपूर्ण सीमामा राख्नु हो। यस्तो क्षमता राज्यका नीति र संस्थाबाट निर्माण हुन्छ, तर त्यसको जीवन्त आधार नागरिक नै हुन्। नागरिक उत्पादनशील, इमानदार, जिम्मेवार र अनुशासित भएमा राज्यका नीति कागजबाट व्यवहारमा रूपान्तरित हुन्छन्।

राष्ट्रनिर्माणको इतिहास हेर्दा कुनै पनि महान् परिवर्तन शासनको आदेशबाट सम्भव भएको देखिँदैन। परिवर्तनको वास्तविक शक्ति नागरिक चेतनामा हुन्छ। पुल बनाउने सरकार हुन सक्छ, तर त्यसको संरक्षण गर्ने नागरिक हुन्। विद्यालय निर्माण गर्ने राज्य हुन सक्छ, तर त्यसलाई ज्ञानको केन्द्र बनाउने शिक्षक, विद्यार्थी र अभिभावक हुन्। सार्वजनिक अस्पताल स्थापना गर्न सकिन्छ, तर त्यहाँ सेवा संस्कार र उत्तरदायित्व कायम गर्ने मानवीय चरित्र आवश्यक हुन्छ। त्यसैले विकासका भौतिक संरचनाले राष्ट्रको शरीर निर्माण गर्छन् भने नैतिक नागरिकले त्यसमा आत्मा भर्छन्।

नैतिकता कुनै अमूर्त आदर्श मात्र होइन। सत्य बोल्नु, आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नु, अरूको अधिकारको सम्मान गर्नु, सार्वजनिक स्रोतको दुरुपयोग नगर्नु, कानुन पालना गर्नु, कमजोरप्रति संवेदनशील हुनु र गलत काम देख्दा मौन समर्थन नगर्नु नै नैतिकताको व्यावहारिक रूप हो। एउटा नागरिकले कर छल्दैन, कार्यालयमा अनावश्यक ढिलासुस्ती गर्दैन, सार्वजनिक ठाउँमा फोहोर गर्दैन, सडक नियमको सम्मान गर्छ र आफ्नो अधिकारसँगै कर्तव्यलाई पनि सम्झन्छ भने उसले राष्ट्रको आत्मनिर्भरता निर्माणमा प्रत्यक्ष योगदान गरिरहेको हुन्छ।

आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रको पहिलो शर्त उत्पादनशील नागरिक हुन्। उत्पादनशीलता केवल उद्योगधन्दामा काम गर्ने व्यक्तिको विशेषता होइन। किसानले गुणस्तरीय उत्पादन गर्नु, शिक्षकले इमानदारीपूर्वक पढाउनु, कर्मचारीले सेवाग्राहीको काम समयमै गर्नु, व्यवसायीले उचित मूल्य र गुणस्तर कायम गर्नु, विद्यार्थीले ज्ञान र सीप हासिल गर्नु तथा श्रमिकले आफ्नो श्रमप्रति सम्मान राख्नु यी सबै उत्पादनशील नागरिकताका उदाहरण हुन्। जब श्रमलाई सम्मान गरिन्छ, सीपलाई प्राथमिकता दिइन्छ र कामलाई जिम्मेवारीका रूपमा लिइन्छ, तब राष्ट्रको उत्पादन क्षमता विस्तार हुन्छ।

उत्पादन मात्र पर्याप्त हुँदैन। उत्पादनसँग निष्पक्षता र सदाचार जोडिनुपर्छ। यदि उद्योगले नाफाका लागि गुणस्तरमा सम्झौता गर्छ, व्यवसायले कृत्रिम अभाव सिर्जना गर्छ, कर्मचारीले सेवाका लागि अनावश्यक लाभ खोज्छ वा उपभोक्ताले सस्तो मूल्यका नाममा अवैध वस्तुको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्छ भने आर्थिक गतिविधि बढे पनि राष्ट्रिय चरित्र कमजोर हुन्छ। आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रको अर्थ धेरै उत्पादन गर्नु मात्र होइन; सही तरिकाले उत्पादन गर्नु, न्यायपूर्ण ढङ्गले वितरण गर्नु र जिम्मेवार ढङ्गले उपभोग गर्नु पनि हो।

नैतिक नागरिकले सार्वजनिक सम्पत्तिलाई निजी सम्पत्तिभन्दा फरक ठान्दैन; बरु अझ बढी जिम्मेवारीका साथ संरक्षण गर्छ। सडक, विद्यालय, अस्पताल, पार्क, खानेपानी, विद्युत् संरचना, सरकारी कार्यालय र सार्वजनिक सूचना सबै नागरिकको साझा सम्पत्ति हुन्। सार्वजनिक सम्पत्तिको क्षति गर्नु अन्ततः आफ्नै सम्पत्तिको क्षति गर्नु हो। एउटा सडकको रेलिङ भाँच्दा, एउटा सार्वजनिक शौचालय फोहोर पार्दा वा सरकारी सामग्रीको दुरुपयोग गर्दा त्यसको भार अन्ततः नागरिककै कर र स्रोतमा पर्छ। यस अर्थमा सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण पनि राष्ट्रप्रतिको नैतिक कर्तव्य हो।

आत्मनिर्भर राष्ट्र निर्माणमा भ्रष्टाचार सबैभन्दा गम्भीर नैतिक चुनौतीमध्ये एक हो। भ्रष्टाचारले नागरिकको विश्वास पनि क्षय गर्छ। जहाँ योग्यता भन्दा पहुँच, नियमभन्दा प्रभाव र सेवाभन्दा स्वार्थ बलियो हुन्छ, त्यहाँ संस्थाहरू कमजोर हुँदै जान्छन्। त्यसैले भ्रष्टाचारविरुद्धको संघर्ष सामाजिक संस्कारको विषय पनि हो। घुस लिनेलाई दोषी ठहर गर्नु जति आवश्यक छ, घुस दिएर अनुचित लाभ लिन खोज्ने प्रवृत्तिलाई निरुत्साहित गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

नैतिकता राज्यका कर्मचारी वा सार्वजनिक पदधारीका लागि मात्र आवश्यक विषय होइन। राष्ट्रको चरित्र नागरिकको दैनिक व्यवहारबाट निर्माण हुन्छ। सार्वजनिक जीवनमा देखिने भ्रष्टाचार र अनियमितताको एउटा कारण समाजमा त्यसप्रति विकसित सहनशीलता पनि हुन सक्छ।

आत्मनिर्भर राष्ट्रका लागि शिक्षा सबैभन्दा दीर्घकालीन लगानी हो। तर शिक्षा केवल प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने माध्यम बन्नु हुँदैन। शिक्षाले विवेक, अनुशासन, वैज्ञानिक सोच, श्रमप्रतिको सम्मान, सहिष्णुता र सामाजिक उत्तरदायित्व विकास गर्नुपर्छ। ज्ञानले व्यक्तिलाई सक्षम बनाउँछ भने नैतिकताले त्यो क्षमतालाई सही दिशामा प्रयोग गर्न सिकाउँछ। ज्ञानवान् तर अनैतिक व्यक्ति समाजका लागि उपयोगीभन्दा हानिकारक पनि हुन सक्छ। त्यसैले शिक्षा र नैतिकताको संयोजन नै आत्मनिर्भर नागरिक निर्माणको आधार हो।

आजको डिजिटल युगमा नैतिक नागरिकताको अर्थ अझ व्यापक भएको छ। सामाजिक सञ्जालमा गलत सूचना फैलाउनु, अरूको प्रतिष्ठामा अनावश्यक आघात पुर्‍याउनु, बौद्धिक चोरी गर्नु, व्यक्तिगत गोपनीयताको सम्मान नगर्नु वा डिजिटल माध्यमलाई घृणा र विभाजनको साधन बनाउनु पनि अनैतिक व्यवहार हुन्। प्रविधि जति शक्तिशाली हुँदै जान्छ, त्यसको प्रयोगमा नागरिक विवेकको आवश्यकता त्यति नै बढ्छ। डिजिटल आत्मनिर्भरता केवल आफ्नै प्रविधि निर्माण गर्नु होइन; प्रविधिको जिम्मेवार, सुरक्षित र नैतिक प्रयोग गर्न सक्ने नागरिक तयार गर्नु पनि हो।

राष्ट्रको आत्मनिर्भरता युवाशक्तिसँग जोडिएको छ। युवामा ऊर्जा, कल्पनाशीलता, साहस र नयाँ कुरा सिक्ने क्षमता हुन्छ। तर त्यो ऊर्जा सही दिशामा परिचालन गर्न सीपसँगै चरित्र आवश्यक हुन्छ। उद्यमशीलता, नवप्रवर्तन, अनुसन्धान, कृषि, पर्यटन, सूचना प्रविधि, उद्योग र सेवाक्षेत्रमा युवाको सहभागिता बढाउन सकिएमा राष्ट्रको आर्थिक आधार बलियो हुन्छ। त्यसका लागि युवालाई अवसर सिर्जना गर्ने मानसिकता पनि विकास गराउनुपर्छ। श्रमलाई सम्मान गर्ने र इमानदार प्रयासलाई गौरवको विषय ठान्ने संस्कारले आत्मनिर्भरता बलियो बनाउँछ।

परिवार नै नैतिक नागरिकताको पहिलो विद्यालय हो। बालबालिकाले सत्य, अनुशासन, सम्मान र जिम्मेवारीका पाठ केवल पुस्तकबाट सिक्दैनन्; उनीहरूले घरका व्यवहारबाट सिक्छन्। अभिभावकले नियमको सम्मान गरे बालबालिकाले त्यसको अनुकरण गर्छन्। शिक्षकले निष्पक्षता देखाए विद्यार्थीले न्यायको अर्थ बुझ्छ। समाजका अगुवाले सार्वजनिक जिम्मेवारीमा उदाहरण प्रस्तुत गरे नागरिकमा विश्वास पैदा हुन्छ। त्यसैले नैतिक नागरिक निर्माण परिवार, विद्यालय, समुदाय, सञ्चारमाध्यम, राज्य र नागरिक समाज सबैको साझा दायित्व हो।

राज्यले पनि नागरिकबाट नैतिकताको अपेक्षा गर्नुअघि आफूलाई विश्वसनीय बनाउनुपर्छ। न्यायपूर्ण कानुन, पारदर्शी प्रशासन, निष्पक्ष सेवा, उत्तरदायी नेतृत्व र प्रभावकारी दण्ड पुरस्कार प्रणालीले नैतिक व्यवहारलाई संस्थागत गर्छ। जहाँ नियम सबैका लागि समान हुन्छन्, त्यहाँ नागरिकमा कानुनप्रतिको विश्वास बढ्छ। जहाँ दोषीलाई पहुँचका आधारमा छुट र कमजोरलाई कठोर व्यवहार हुन्छ, त्यहाँ नैतिकता कमजोर हुन्छ। त्यसैले सुशासन र नागरिक नैतिकता एकअर्काका पूरक हुन्।

आत्मनिर्भरता राष्ट्रिय स्वाभिमानसँग पनि जोडिएको विषय हो। आफ्नो खेतको उत्पादनमा विश्वास गर्ने किसान, आफ्नै सीपमा भरोसा गर्ने श्रमिक, आफ्नै अनुसन्धानमा लगानी गर्ने वैज्ञानिक, आफ्नै उद्यम सुरु गर्ने युवा र सार्वजनिक स्रोतको इमानदारीपूर्वक संरक्षण गर्ने नागरिक यी सबै राष्ट्रिय स्वाभिमानका जीवित प्रतीक हुन्। स्वाभिमान केवल राष्ट्रिय झण्डा फहराउँदा वा राष्ट्रगान गाउँदा प्रकट हुँदैन दैनिक जीवनमा आफ्नो कर्तव्यलाई सम्मानपूर्वक निर्वाह गर्दा त्यसको वास्तविक अभिव्यक्ति हुन्छ।

हामीले आत्मनिर्भरतालाई उपभोगको प्रतिस्पर्धाभन्दा सिर्जनाको संस्कारसँग जोड्न आवश्यक छ। विदेशी वस्तु प्रयोग गर्नु आफैँमा अनैतिक होइन, तर स्वदेशमा उत्पादन गर्न सकिने वस्तुमा पनि आफ्नै उत्पादनप्रति विश्वास नगर्नु दीर्घकालीन रूपमा चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ। स्वदेशी उत्पादनको प्रवर्द्धनसँगै गुणस्तर, प्रतिस्पर्धा र नवप्रवर्तनलाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्छ। नागरिकले स्वदेशी उत्पादन रोज्नु, उद्यमीले गुणस्तर सुधार्नु र राज्यले अनुकूल वातावरण निर्माण गर्नु यी तीनवटाको सहकार्यले आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माण गर्न सक्छ।

राष्ट्रको वास्तविक समृद्धि भवनको उचाइमा मात्र होइन, नागरिकको चरित्रको उचाइमा मापन हुन्छ। आत्मनिर्भरता आर्थिक क्षमताबाट सुरु भए पनि त्यसको स्थायित्व नैतिक नागरिकतामा निर्भर हुन्छ। उत्पादनले राष्ट्रलाई समृद्ध बनाउँछ, प्रविधिले सक्षम बनाउँछ, संस्थाले व्यवस्थित बनाउँछ; तर नैतिकताले यी सबै शक्तिलाई सही दिशामा परिचालन गर्छ। त्यसैले आत्मनिर्भर राष्ट्रको पहिलो पहिचान सम्पन्न बजार होइन, जिम्मेवार नागरिक हो; ठूलो अर्थतन्त्र होइन, ठूलो चरित्र हो।

नैतिकता जीवनका सबै पक्षमा सही र न्यायपूर्ण निर्णय लिन सक्ने क्षमता हो। व्यवहारिक जीवनमा व्यक्ति चाहे उच्च पदमा होस् वा साधारण नागरिक, यदि उसको कर्म सच्चा, निस्वार्थ र न्यायसंगत छ भने समाजमा उसको योगदान अत्यन्त मूल्यवान हुन्छ। नैतिकता र आत्मनिर्भरता मिलेर व्यक्तिलाई मात्र होइन, समाजलाई पनि उच्चतम स्तरमा उकास्छ। जब नागरिकहरू आफ्नो कर्तव्य र जिम्मेवारी पूरा गर्न निष्ठा र विवेक देखाउँछन्, तब समाजमा विश्वास, सदाचार र स्थिरता बढ्छ।सत्य, इमान्दारी, परिश्रम र सामाजिक जिम्मेवारी पालना गर्नु व्यक्तिको गौरवको आधार हो। यो गौरव अस्थायी सम्मान वा पदबाट होइन, निरन्तर अभ्यास र आचरणबाट प्राप्त हुन्छ। आत्मनिर्भर व्यक्ति आफ्ना प्रयास र क्षमतामा भरोसा राख्छ र यही भरोसा उसको जीवनमा स्थायित्व र स्वतन्त्रता ल्याउँछ। यसले कुनै पनि कठिन परिस्थितिमा पनि हिम्मत र धैर्य कायम राख्न सहयोग पुर्याउँछ।

आजको समाजमा जब मानिस बाह्य प्रदर्शन र सामाजिक तुलना तर्फ बढी आकर्षित हुन्छ, तब आत्मनिर्भरता र नैतिकताको महत्व अझ बढ्छ। आफ्नो नैतिक मूल्यमाथि आधारित गौरवले मात्र व्यक्ति, परिवार र राष्ट्रलाई सच्चा सम्मान प्रदान गर्न सक्छ। यसले भौतिक सम्पन्नता भन्दा माथि उठेर जीवनको वास्तविक अर्थ र उद्देश्य बुझ्न सहयोग गर्छ।आजको डिजिटल समाजमा मानिसको मूल्य उसले कति बुझ्दछ भन्नेमा होइन, कति देखाउँछ भन्नेमा केन्द्रित भएको छ। महँगो घडी, महँगो मोबाइल र ब्रान्डेड वस्त्रहरू गौरवको मापनका साधन बनेका छन्। तर यस्ता बाह्य चमकभित्र चेतनाको शून्यता फैलिँदै गएको छ। ज्ञान र मूल्यको जग बिस्तारै कमजोर हुँदैछ।

हामीले प्रविधि र दर्शन बीच सन्तुलन खोज्नुपर्छ।जहाँ प्रविधिले सहजता दिन्छ, दर्शनले दिशा दिन्छ।जहाँ मोबाइलले सम्पर्क बढाउँछ, पुस्तकालयले सम्बन्ध गाढा बनाउँछ।हामीले भोगवादी जीवनबाट बोधवादी जीवनतर्फ फर्कनुपर्छ।भोगले अस्थायी आनन्द दिन्छ, बोधले स्थायी शान्ति।भोगले तिमीलाई ‘कसरी देखिन्छौ’ सिकाउँछ, बोधले तिमीलाई ‘कसरी बन्छौ’ सिकाउँछ।जब समाजमा पुस्तकालय निर्माण गौरवको विषय बन्छ, तब त्यो समाजमा आत्मिक पुनर्जागरण सुरु हुन्छ।त्यो समाजले भव्य भवन होइन, विचारका मन्दिरहरू निर्माण गर्छ।त्यो समाजमा घडीका सुईहरू समयका दास होइन, चेतनाका संकेत बन्छन्।

आजको आवश्यकता केवल आफ्नो देश आफैँ बनाऔँ भन्ने नारामा सीमित रहनु होइन; आफ्नो जिम्मेवारी आफैँ पूरा गरौँ भन्ने नागरिक संस्कार विकास गर्नु हो। जब नागरिकले अधिकारसँगै कर्तव्य सम्झन्छ, स्वतन्त्रतासँगै अनुशासन स्वीकार गर्छ, समृद्धिसँगै सदाचारलाई स्थान दिन्छ र व्यक्तिगत सफलतालाई राष्ट्रिय हितसँग जोड्छ, तब आत्मनिर्भरता केवल आर्थिक नीति रहँदैन राष्ट्रिय जीवनको संस्कार बन्छ।

त्यसैले आत्मनिर्भर राष्ट्रको यात्रामा सबैभन्दा ठूलो पूर्वाधार नागरिकको नैतिक चेतना हो। स्वदेशी उत्पादनले अर्थतन्त्रलाई उभ्याउन सक्छ, प्रविधिले भविष्यलाई गति दिन सक्छ, तर नैतिक नागरिकले राष्ट्रलाई सही बाटोमा हिँडाउन सक्छ। यही कारण आत्मनिर्भरता र नैतिकता दुई अलग अवधारणा होइनन्; यी एउटै राष्ट्रिय स्वाभिमानका दुई आधार हुन्। जहाँ नागरिक इमानदार छन्, त्यहाँ संस्था बलिया हुन्छन् जहाँ संस्था बलिया हुन्छन्, त्यहाँ अर्थतन्त्र सक्षम हुन्छ र जहाँ सक्षम अर्थतन्त्रलाई नैतिक नागरिकताको साथ प्राप्त हुन्छ, त्यहाँ राष्ट्र गौरवशाली पनि बन्छ।