तोमनाथ उप्रेती:
उपसचिव, नेपाल सरकार:

मानव जीवनको सबैभन्दा गहिरो यात्रा आफ्नै अन्तर्मनको खोजीतर्फ हुन्छ। मानिसले प्रकृति, समाज, प्रविधि, अर्थतन्त्र र सम्बन्धको संसारलाई बुझ्न असंख्य प्रयास गरेको छ तर आफूभित्र सक्रिय विचार, भावना, इच्छा, भय, स्मृति र मूल्यलाई बुझ्ने प्रयास तुलनात्मक रूपमा कठिन र जटिल छ। यही आन्तरिक खोजको प्रक्रियालाई स्व–अनुभूति, आत्मबोध वा आत्मचेतनाको यात्रा भन्न सकिन्छ। स्व–अनुभूति आफ्नो चेतना, प्रेरणा, सीमाना, सम्भावना, पूर्वाग्रह र जीवनमूल्यलाई वस्तुनिष्ठ रूपमा नियाल्ने क्षमता हो। यस अर्थमा भित्री संसारसँगको संवाद आत्मकेन्द्रित अभ्यास होइन, व्यक्तिको नैतिक, बौद्धिक र सामाजिक परिपक्वताको आधार हो।

मानिसको भित्री संसार कुनै स्थिर संरचना होइन। स्मृति, अनुभव, भावना, आकांक्षा, भय, सामाजिक प्रभाव र भविष्यप्रतिको कल्पनाले यसलाई निरन्तर पुनर्निर्माण गरिरहेका हुन्छन्। एउटै घटनाले दुई व्यक्तिमा फरक प्रतिक्रिया उत्पन्न गर्नुको कारण बाह्य घटना मात्र होइन, त्यस घटनालाई उनीहरूले आफ्नो आन्तरिक संसारमा कसरी अर्थ दिएका छन् भन्ने कुरा पनि हो। त्यसैले आत्मचेतनाको विकासले मानिसलाई आफ्ना प्रतिक्रियाको स्रोत पहिचान गर्न सहयोग गर्छ।

मानव सभ्यताको दार्शनिक इतिहासमा आत्मपरिचयको प्रश्न अत्यन्त पुरानो छ। पूर्वीय चिन्तनमा उपनिषद्हरूले आत्मविद्या र आत्मबोधलाई ज्ञानको उच्चतम आयामसँग जोड्छन्। बौद्ध दर्शनले स्थायी आत्माको अवधारणाभन्दा अनुभव, चेतना, अनित्यता र आसक्तिको परीक्षणमार्फत दुःखको कारण बुझ्ने बाटो प्रस्तुत गर्छ। योग परम्पराले चित्तको वृत्ति, अनुशासन र ध्यानमार्फत अन्तर्मुखी चेतनाको विकासमा जोड दिन्छ। पश्चिमी दर्शनमा सुकरातसँग जोडिएको ‘आफूलाई चिन’ भन्ने बौद्धिक आग्रहले आत्मपरीक्षणलाई नैतिक जीवनको आधार बनायो। यसरी विभिन्न दार्शनिक परम्पराका अवधारणामा भिन्नता भए पनि आत्मज्ञान, आत्मपरीक्षण र चेतनाको परिष्कारलाई मानव जीवनको महत्वपूर्ण प्रश्नका रूपमा स्वीकार गरिएको पाइन्छ।

समकालीन मनोविज्ञानले पनि आत्मचेतनालाई व्यक्तित्व विकासको महत्वपूर्ण पक्षका रूपमा हेर्छ। आफ्ना भावना र व्यवहारको पहिचान गर्ने क्षमता, भावनालाई नियमन गर्ने क्षमता, निर्णयका पछाडि रहेका प्रेरणाको परीक्षण गर्ने क्षमता र आफ्नो व्यवहारको परिणामबारे सचेत हुने क्षमता व्यक्तिको मनोवैज्ञानिक परिपक्वतासँग सम्बन्धित हुन्छन्। आत्मचेतना बढ्दै जाँदा मानिस तत्कालीन प्रतिक्रियाको सट्टा विचारपूर्वक प्रतिक्रिया दिन सक्षम हुन्छ। यसले निर्णय क्षमता, सम्बन्ध व्यवस्थापन, तनाव सामना गर्ने क्षमता र नैतिक विवेकलाई बलियो बनाउन सक्छ। त्यसैले स्व–अनुभूति व्यक्तित्व निर्माणसँग सम्बन्धित व्यावहारिक प्रक्रिया हो।

मानिसको प्रारम्भिक जीवन बाह्य संसारसँगको सम्बन्धबाट सुरु हुन्छ। बाल्यावस्थामा संसारलाई इन्द्रिय, अनुकरण र प्रत्यक्ष अनुभवमार्फत बुझिन्छ। रूप, आवाज, व्यवहार, पुरस्कार र दण्डजस्ता बाह्य संकेतहरूले व्यक्तिको प्रारम्भिक धारणा निर्माण गर्छन्। यस्तो बाह्यमुखी दृष्टि जीवनका लागि आवश्यक भए पनि त्यसमा मात्र सीमित रहँदा मानिसले आफ्ना आन्तरिक प्रेरणालाई बुझ्न सक्दैन। परिपक्वता बाह्य अनुभव र आन्तरिक बोधबीच सन्तुलन निर्माण गर्नु हो। जब मानिस घटना र आफ्नो प्रतिक्रियाबीच केही दूरी सिर्जना गर्न सिक्छ, तब उसमा आत्मदृष्टिको विकास प्रारम्भ हुन्छ।

आत्मदृष्टि आफ्ना मूल्य, चेतना, क्षमता, कमजोरी र जीवनदृष्टिबाट बुझ्ने प्रक्रिया हो। नाम, पद, सम्पत्ति, जातीय वा सामाजिक पहिचान, पेशा र प्रतिष्ठाले व्यक्तिको सामाजिक परिचय दिन सक्छन्; तर यी सबै परिचयभन्दा पर व्यक्तिको चेतनात्मक संसार हुन्छ। म को हुँ? भन्ने प्रश्नको उत्तर केवल म के गर्छु? भन्ने प्रश्नले दिन सक्दैन। व्यक्तिको वास्तविक आत्मपरिचय उसले कठिन अवस्थामा कसरी निर्णय गर्छ, शक्ति प्राप्त गर्दा कसरी व्यवहार गर्छ, कमजोरी स्वीकार गर्न सक्छ कि सक्दैन र अरूको दुःखप्रति कति संवेदनशील हुन्छ भन्ने कुरामा पनि अभिव्यक्त हुन्छ।

यही सन्दर्भमा समकालीन समाजको सौन्दर्यबोधमाथि पुनर्विचार आवश्यक देखिन्छ। आज सौन्दर्यलाई प्रायः अनुहार, शरीरको बनोट, छालाको रङ, कद–काठी वा बाह्य प्रस्तुतिसँग जोडेर हेर्ने प्रवृत्ति बलियो भएको छ। सामाजिक सञ्जालले दृश्य प्रस्तुतीकरणलाई सामाजिक मूल्यांकनको महत्वपूर्ण माध्यम बनाएको छ। तस्बिर, चलचित्र, विज्ञापन र डिजिटल माध्यमले निर्माण गरेका सौन्दर्यका निश्चित प्रतिमानले व्यक्तिलाई आफ्नो वास्तविक रूपसँग तुलना गर्न प्रेरित गर्छन्। यसको परिणाम आत्मअसन्तोष, हीनभावना र कृत्रिम आत्मप्रस्तुतीकरणका रूपमा देखिन सक्छ। समस्या सौन्दर्यप्रतिको रुचिमा होइन समस्या मानिसको सम्पूर्ण मूल्यलाई बाह्य रूपसँग सीमित गर्ने दृष्टिकोणमा छ।

मानिसको मूल्यांकन चर्मदृष्टिबाट गर्नु बौद्धिक रूपमा अपर्याप्त छ। विचार, चरित्र, विवेक, करुणा, सिर्जनशीलता, नैतिक साहस र सामाजिक योगदान मानव सौन्दर्यका गहिरा आयाम हुन्। सुकरातको उदाहरण यस दृष्टिले महत्वपूर्ण छ। उनको दार्शनिक प्रभाव बाह्य आकर्षणबाट होइन, प्रश्न गर्ने साहस, तर्कशीलता र नैतिक चिन्तनबाट निर्माण भयो। त्यस्तै, अष्टावक्रको शारीरिक अवस्थासम्बन्धी कथाले पनि बाह्य रूपभन्दा ज्ञानको मूल्यलाई उजागर गर्ने दार्शनिक सन्देश दिन्छ। गौतम बुद्धको जीवनले भौतिक सुविधा र राजकीय वैभवभन्दा दुःख, करुणा, चेतना र मुक्तिको खोजलाई प्राथमिकता दिन सकिने सम्भावना देखाउँछ। यी उदाहरणलाई शाब्दिक आदर्शका रूपमा होइन, बाह्य रूप र आन्तरिक मूल्यबीचको भिन्नता बुझाउने सांस्कृतिक प्रतीकका रूपमा ग्रहण गर्नुपर्छ।

आजको प्रभावकारी व्यक्तित्वको अवधारणा पनि यसै समस्यासँग जोडिएको छ। सामाजिक सञ्जालमा दृश्य उपस्थिति, अनुयायीको संख्या, लोकप्रियता र बाह्य प्रस्तुतिलाई प्रभावको मापदण्ड मान्ने प्रवृत्ति बढेको छ। यसले विशेषतः किशोर तथा युवापुस्तामा तुलना, आत्ममूल्यांकन र सामाजिक स्वीकृतिको दबाब बढाउन सक्छ। शिक्षा प्रणालीले यस्तो वातावरणमा  आत्मसम्मान, विवेक, आलोचनात्मक सोच र आत्मस्वीकृतिलाई पनि महत्व दिनुपर्छ। विद्यालयमा आत्मचिन्तन, संवाद, सिर्जनात्मक लेखन, ध्यान, नैतिक विमर्श र सामाजिक सेवाजस्ता अभ्यासलाई उचित रूपमा समावेश गर्न सकिएमा बाह्य मूल्यांकनभन्दा आन्तरिक विकासलाई महत्व दिने संस्कार निर्माण गर्न सकिन्छ।

स्व–अनुभूतिको अर्को महत्वपूर्ण आयाम अन्तरआवाजसँग सम्बन्धित छ। अन्तरआवाजलाई रहस्यमय वा अलौकिक अवधारणाका रूपमा मात्र बुझ्नु आवश्यक छैन। यसलाई व्यक्तिको गहिरो मूल्यबोध, नैतिक विवेक, अनुभव र आत्मसमीक्षाबाट निर्मित आन्तरिक संकेतका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। दैनिक जीवनको कोलाहल, सामाजिक अपेक्षा र बाह्य दबाबबीच यस्तो आन्तरिक संकेत प्रायः दबिन्छ। मौनता, ध्यान, लेखन, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध वा एकान्त चिन्तनले व्यक्तिलाई आफ्ना विचार र भावनालाई स्पष्ट रूपमा नियाल्ने अवसर दिन सक्छ। तर अन्तरआवाजलाई विवेकपूर्ण परीक्षणबिना सत्यको अन्तिम स्रोत मान्नु पनि उचित हुँदैन। आत्मचेतनाको परिपक्वता भनेको आफ्ना भावनालाई सुन्नुका साथै तिनलाई तथ्य, तर्क, नैतिकता र वास्तविकतासँग परीक्षण गर्नु हो।

भित्री संसारसँगको संवादको सबैभन्दा कठिन पक्ष आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्नु हो। मानिस प्रायः आफूलाई अरूको नजरमा सक्षम, सफल र पूर्ण देखाउन खोज्छ। तर आत्मबोधको सुरुवात आफ्ना सीमाना र अपूर्णतालाई स्वीकार गर्ने साहसबाट हुन्छ। असफलता स्वीकार गर्न सक्ने व्यक्ति असफलताबाट सिक्न सक्छ; डर पहिचान गर्न सक्ने व्यक्ति त्यसलाई व्यवस्थापन गर्न सक्छ। क्रोधको स्रोत बुझ्न सक्ने व्यक्ति हिंसात्मक प्रतिक्रिया नियन्त्रण गर्न सक्छ। यस अर्थमा आत्मस्वीकृति आत्मसमर्पण होइन, आत्मरूपान्तरणको प्रारम्भिक अवस्था हो।

अन्तर्मुखी चिन्तनको अर्को परिणाम नैतिक परिपक्वता हो। जब मानिसले आफ्नो पीडा, भय र सीमालाई बुझ्छ, तब अरूको पीडा बुझ्ने क्षमता पनि विस्तार हुन सक्छ। आत्मचेतना र सहानुभूति एकअर्काबाट पूर्णतः अलग प्रक्रिया होइनन्। आफूलाई बुझ्ने मानिसले अरूलाई पनि आफ्ना पूर्वाग्रह र अपेक्षाभन्दा पर हेर्न सिक्न सक्छ। यसबाट सहिष्णुता, करुणा, संवाद र सामाजिक उत्तरदायित्वको विकास हुन्छ। त्यसैले आत्मचेतना व्यक्तिगत मुक्ति वा आत्मसन्तुष्टिको मात्र विषय होइन यसको सामाजिक आयाम पनि छ।

आधुनिक जीवनमा बाह्य उपलब्धि आवश्यक छन्। शिक्षा, आर्थिक सुरक्षा, पेशागत सफलता, प्रतिष्ठा र सामाजिक योगदान जीवनका महत्वपूर्ण पक्ष हुन्। तर यी उपलब्धिहरूले मात्र जीवनको अर्थ सुनिश्चित गर्दैनन्। बाह्य सफलता र आन्तरिक सन्तुलनबीच असन्तुलन हुँदा उपलब्धिको बीचमा पनि अस्तित्वगत असन्तोष उत्पन्न हुन सक्छ। त्यसैले जीवनको समग्र विकासका लागि मसँग के छ? भन्ने प्रश्नसँगै म के बन्दै छु? भन्ने प्रश्न पनि आवश्यक हुन्छ। पहिलो प्रश्न उपलब्धिको हो दोस्रो प्रश्न व्यक्तित्व र चेतनाको हो।

स्व–अनुभूति कुनै एक दिन प्राप्त हुने अन्तिम उपलब्धि होइन। मानिस परिवर्तनशील भएकाले आत्मबोध पनि निरन्तर पुनर्मूल्याङ्कनको प्रक्रिया हो। नयाँ अनुभव, सम्बन्ध, सफलता, असफलता र संकटले व्यक्तिको आत्मबोधलाई पुनःनिर्माण गरिरहन्छ। त्यसैले भित्री संसारसँगको संवाद जीवनभर चल्ने बौद्धिक, नैतिक र भावनात्मक साधना हो। यसको उद्देश्य संसारबाट भाग्नु होइन, संसारसँग अझ स्पष्ट, सन्तुलित र जिम्मेवार ढंगले सम्बन्ध स्थापित गर्नु हो।त्यसैले स्व–अनुभूतिको बाटो स्वयंप्रतिको मोह होइन, स्वयंप्रतिको सत्यनिष्ठ खोज हो। जब मानिस आफ्नो भित्री संसारसँग इमानदार संवाद गर्न सिक्छ, तब उसले आफूलाई मात्र होइन, अरूलाई र सम्पूर्ण संसारलाई पनि नयाँ दृष्टिले हेर्न थाल्छ। यही आत्मदृष्टिको विकास नै परिपक्व व्यक्तित्व, मानवीय सम्बन्ध र सुसंस्कृत समाज निर्माणको गहिरो आधार हो।