गणेश जोशी:
जीवन नदीको प्रवाह जस्तै हो, जुन कहिल्यै एकैनासले बग्दैन। यसमा कहिले शान्त बहाव हुन्छ त कहिले विशाल छाल र अवरोधहरू आउँछन्। वर्तमान आधुनिक समाजमा मानिसहरू थोरै असफलता वा सोचेजस्तो नतिजा नआउँदा चाँडै निराश हुने र आफ्नो मार्गबाट विचलित हुने प्रवृत्ति बढ्दो छ। तर वास्तविक सफलता क्षणिक सुख वा प्राप्तिमा मात्र सीमित हुँदैन। सफलताको वास्तविक अर्थ त अनवरत संघर्ष, निष्काम कर्म र प्रतिकूलताका बीचमा पनि अविचलित रहनु हो। जब हामी निराशालाई त्यागेर कर्मलाई नै आफ्नो धर्म मान्छौँ, तब मात्र जीवनको सार्थक यात्रा सुरु हुन्छ।

श्रीमद्भगवद्गीतामा भगवान श्रीकृष्णले भन्नुभएको छ:
“कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।”

अर्थात्, तिम्रो अधिकार मात्र कर्म गर्नुमा छ, त्यसको फलमा कहिल्यै छैन। यही नै निष्काम कर्मको मूल मन्त्र हो। यस लेखमा हामी वैदिक दर्शन, आधुनिक विज्ञान, व्यावहारिक पक्ष, विश्व परिवेशदेखि नेपालको वर्तमान अवस्था र विशेष गरी नेपाली युवाहरूको सपना बनेको लोकसेवा परीक्षाको संघर्षमय यात्राबारे चर्चा गर्नेछौँ।

वैदिक कालका भगवानहरूको जीवन र संघर्ष: एक शाश्वत पाठ:

हामी अक्सर सोच्छौँ कि दुःख, कष्ट र अवरोधहरू केवल साधारण मानिसको जीवनमा मात्र आउँछन्। तर वैदिक इतिहास र पुराणहरूलाई पल्टाएर हेर्ने हो भने, स्वयं भगवानका रूपमा अवतरित भएका व्यक्तित्वहरूको जीवन पनि संघर्ष र चुनौतीहरूले भरिएको थियो।

* भगवान श्रीकृष्णको जीवन: श्रीकृष्णको जन्म नै कारागारमा भयो। उनलाई मार्नका लागि उनकै सहोदर मामा कंसले वहाको जन्मको तिथि र समय पर्खेर अनेकौँ षड्यन्त्रहरू रचिरहेका थिए। बाल्यकालदेखि नै पूतना, बकासुर जस्ता राक्षसहरूको सामना गर्दै, अनेकौँ युद्धहरू लड्दै र अन्त्यमा आफ्नै वंशको विनाशको साक्षी बस्दै उनले जीवन बिताउनुपर्यो। यति धेरै चुनौतीका बाबजुद श्रीकृष्णले कहिल्यै पनि आफ्नो कर्मको मार्ग छोड्नुभएन। उहाँले महाभारतको युद्धभूमिमा अर्जुनलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण मानव जातिलाई कर्मयोगको महान् उपदेश दिनुभयो।
* मर्यादा पुरुषोत्तम श्रीरामको कथा: अयोध्याको सिंहासनमा राज्याभिषेक हुने भव्य तयारी भइरहँदा, अचानक एकै रातमा परिस्थिति बदलियो। चौध वर्षको कठोर वनवास जानुपर्दा पनि श्रीरामको अनुहारमा कुनै गुनासो वा निराशा थिएन। वनवासकै क्रममा सीता हरण हुनु, लक्ष्मण मूर्छित हुनु र ठुलो युद्ध लड्नु पर्ने स्थिति आउँदा पनि उहाँ विचलित हुनुभएन। उहाँको यो यात्राले सिकाउँछ कि जीवनमा जस्तोसुकै आरोह-अवरोह आए पनि आफ्नो कर्तव्य र मर्यादाबाट पछि हट्नु हुँदैन।

सत्ययुग, त्रेता र द्वापर युगका यी कथाहरू केवल धार्मिक आस्थाका विषय मात्र होइनन्। यी त मानव जीवनका लागि प्रेरणाका उत्कृष्ट स्रोत हुन्। जब भगवानहरूले नै संघर्षको बाटो हिँड्नुपर्यो भने, हामी साधारण मानिसले दुःख वा अवरोध आउँदा हिम्मत हार्नु कसरी न्यायसङ्गत हुन सक्छ? यी उदाहरणहरूले हामीलाई दुःखमा नआत्तिन र सुखमा नमात्तिन प्रेरित गर्दछन्।

आधुनिक वैज्ञानिक र दार्शनिक परिप्रेक्ष्य: असफलता नै सफलताको जग:

वैदिक दर्शनले जसरी निष्काम कर्मको वकालत गर्छ, आधुनिक विज्ञान र दर्शनले पनि त्यसलाई सोहि ढङ्गले पुष्टि गरेका छन्। संसारका महान् वैज्ञानिक, दार्शनिक र उद्यमीहरूको जीवनी हेर्ने हो भने त्यहाँ असफलता र सङ्घर्षको लामो फेरिस्त भेटिन्छ।

* थॉमस एल्वा एडिसन: बिजुलीको चिम (बल्ब) आविष्कार गर्ने क्रममा एडिसन हजारौँ पटक असफल भएका थिए। तर उनले ती असफलताहरूलाई हार मानेनन्। उनले भनेका थिए, “म असफल भएको होइन, मैले त केवल १०,००० त्यस्ता तरिकाहरू पत्ता लगाए जसले काम गर्दैनन्।” यो?… उनको कर्मप्रतिको अविचलित निष्ठा थियो, जसले अन्ततः संसारलाई उज्यालो दियो।
* अल्बर्ट आइन्स्टाइन: आधुनिक भौतिकशास्त्रका पिता मानिने आइन्स्टाइनले साढे तीन वर्षको उमेरसम्म बोल्न सकेका थिएनन् र ९ वर्षको उमेरसम्म राम्रोसँग पढ्न सक्दैनथे। शिक्षकहरूले उनलाई ‘सुस्त मस्तिष्क भएको’ भन्थे। तर उनले आफ्नो जिज्ञासा र अनुसन्धानको कर्मलाई कहिल्यै रोकेनन् र संसारलाई सापेक्षताको सिद्धान्त (Theory of Relativity) दिए।
आधुनिक विज्ञानले यो प्रमाणित गर्छ कि हरेक असफलताले एउटा नयाँ सिकाइ दिन्छ। विज्ञानमा कुनै पनि प्रयोग (Experiment) तबसम्म सफल हुँदैन जबसम्म धेरै पटकका प्रयासहरू असफल हुँदैनन्। दार्शनिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा, संघर्षले मानव चेतनालाई परिपक्व र बलियो बनाउँछ।

निष्काम कर्मको व्यावहारिक पक्ष र यसको महत्त्व:

“कर्म गर तर फलको आशा नगर” भन्नुको अर्थ यो होइन कि हाम्रो कुनै लक्ष्य हुनुहुँदैन। यसको व्यावहारिक अर्थ यो हो कि काम गर्दा हाम्रो ध्यान ‘परिणाम’ मा भन्दा बढी ‘प्रक्रिया’ (Process) मा हुनुपर्छ।
जब हामी केवल फल वा नतिजाको बारेमा धेरै सोच्दछौँ, तब हाम्रो मनमा दुईवटा कुरा आउँछन्: डर र लोभ। “यदि मैले सोचेजस्तो भएन भने के होला?” भन्ने डरले हाम्रो कार्यक्षमता (Efficiency) लाई घटाउँछ। यस विपरीत, जब हामी निष्काम भावले, अर्थात् वर्तमान क्षणमा पूर्ण रूपमा डुबेर, आफ्नो शतप्रतिशत प्रयास दिएर कर्म गर्छौँ, तब कार्यको गुणस्तर उत्कृष्ट हुन्छ।
व्यावहारिक जीवनमा यसका फाइदाहरू निम्न छन्:
१. तनाव र निराशाबाट मुक्ति: नतिजा आफ्नो हातमा हुँदैन, तर प्रयास आफ्नो हातमा हुन्छ। यो सत्यलाई स्विकार्ने बित्तिकै मानिस अनावश्यक मानसिक तनाव र डिप्रेसनबाट बच्न सक्छ।
२. निरन्तरता (Consistency): फलको आशा नगर्ने व्यक्ति सानो हारबाट निराश भएर काम रोक्दैन। उसले कर्मलाई नै आफ्नो आनन्दको स्रोत बनाउँछ, जसले गर्दा उसमा निरन्तरता कायम रहन्छ।

विश्व परिवेश र वैश्विक जगतमा सफलताका उदाहरण:
आजको विश्वव्यापीकरणको युगमा, जसलाई हामी ठुला साम्राज्य वा व्यावसायिक सफलता भन्छौँ, ती सबै कठोर सङ्घर्ष र निष्काम कर्मकै जगमा उभिएका छन्।
* अब्राहम लिङ्कन: अमेरिकाका १६ औँ राष्ट्रपति लिङ्कनको जीवन असफलताको एउटा ठुलो शृङ्खला हो। उनी व्यापारमा असफल भए, उनकी प्रेमिकाको मृत्यु भयो, उनी मानसिक रूपमा बिरामी परे र अनेकौँ पटक चुनाव हारे। तर ५२ वर्षको उमेरमा उनी राष्ट्रपति बने र अमेरिकाबाट दासप्रथा उन्मूलन गरे।

* स्टिभ जोब्स र कर्नल स्यान्डर्स (KFC): स्टिभ जोब्सलाई उनकै स्थापना गरेको कम्पनी ‘एप्पल’ बाट निकालिएको थियो। तर उनले हार मानेनन् र पुनः एप्पललाई विश्वको नम्बर एक कम्पनी बनाए। त्यस्तै, केएफसीका संस्थापक कर्नल स्यान्डर्सको रेसिपीलाई १,००९ पटक अस्वीकार गरिएको थियो, जब उनी ६५ वर्षका थिए। तर उनको निरन्तरको प्रयासले आज केएफसी विश्वव्यापी ब्रान्ड बनेको छ।

नेपालको वर्तमान अवस्था, युवा वर्ग र लोकसेवामा सफलताको संघर्ष:
अब नेपालको वर्तमान वस्तुस्थितिलाई नियालेर हेरौँ। आज नेपालका लाखौँ युवाहरू देशमा सम्भावना नदेखेर, चरम निराशा बोकेर विदेश पलायन भइरहेका छन्। राजनीतिक अस्थिरता, रोजगारीको अभाव र आर्थिक मन्दीका कारण नेपाली समाजमा एक प्रकारको सामूहिक निराशा (Collective Frustration) व्याप्त छ। युवाहरूमा ‘रातारात धनी बन्ने’ वा ‘विना सङ्घर्ष सजिलै सफलता पाउने’ मानसिकता (Instant Gratification) हाबी हुँदै गएको देखिन्छ।

तर यही निराशाका बीच, नेपालको एउटा यस्तो क्षेत्र छ जहाँ हरेक वर्ष लाखौँ युवाहरू आफ्नो भाग्य र भविष्य बदल्न अनवरत संघर्ष गरिरहन्छन्ः त्यो हो लोकसेवा आयोगको तयारी। लोकसेवाको यात्रा निष्काम कर्म र धैर्यको सबैभन्दा ठुलो व्यावहारिक उदाहरण हो।

* निरन्तर असफलतापछिको कडा विजय: लोकसेवाको तयारी गर्ने थुप्रै युवाहरूको कथा श्रीकृष्ण वा श्रीरामको संघर्ष भन्दा कम छैन। पहिलो, दोस्रो वा तेस्रो प्रयासमा नाम निस्किएन भनेर किताब बन्द गर्नेहरू यहाँ विरलै सफल हुन्छन्। यहाँ त कयौँ यस्ता उदाहरणीय व्यक्तित्वहरू छन् जसले लगातार ५-७ वर्षसम्म असफलता व्यहोरे, कतिपय मुख्य परीक्षामा पुगेर त कतिपय अन्तर्वार्ताको अन्तिम सूचीमा एक नम्बरले बाहिरिए। तर उनीहरू निराश भएनन्। “मेरो कर्म पढ्नु र मिहिनेत गर्नु हो, नाम निस्कनु ननिस्कनु मेरो नियन्त्रणमा छैन” भन्ने निष्काम भावका साथ उनीहरू पुनः पुस्तकका पानाहरूमा घोत्लिए। अन्ततः, उनीहरूले शाखा अधिकृत, उपसचिव हुँदै सहसचिवसम्मको यात्रा तय गरेरै छोडे।

* अभाव र विपन्नतामा फुलेका कमल: नेपालका दुर्गम गाउँ, गरिब र विपन्न परिवारबाट आएका युवाहरू जसले काठमाडौँका ससाना कोठामा एउटा सानो ग्यास चुलो र कपी-किताबको भरमा वर्षौँ बिताए, उनीहरूको सफलता झन् प्रेरणादायी छ। दिउँसो सामान्य जागिर गर्ने वा ट्युसन पढाउने र रातभरि तेलका सहारामा वा लोडसेडिङका कालखण्डमा समेत लालटिन बालेर पढ्ने युवाहरू आज नेपाल सरकारको उच्च ओहोदामा नीति निर्माण तहमा पुगेका छन्। उनीहरूका लागि लोकसेवा केवल एउटा जागिर थिएन, त्यो त निष्काम कर्मयोगको एउटा कठोर तपस्या थियो।
* प्रशासनिक नेतृत्वका कर्मवीरहरू: डा. सन्दुक रुइत वा महावीर पुनले सामाजिक क्षेत्रमा क्रान्ति गरे जस्तै, नेपालको प्रशासन संयन्त्रमा पनि कयौँ यस्ता इमानदार प्रशासकहरू छन् जसले दुर्गमका जनताको सेवालाई नै आफ्नो फल ठाने। उनीहरूले पद, प्रतिष्ठा वा व्यक्तिगत लाभको आशा नगरी दुर्गमका गाउँगाउँमा विकास र सुशासन पुर्याउने कर्म गरिरहे। लोकसेवा उत्रिनु आफैमा एउटा ठुलो परीक्षा हो भने उत्तीर्ण भइसकेपछि निष्पक्ष र इमानदार भएर देश सेवा गर्नु झन् ठुलो निष्काम कर्म हो।

नेपालमा जलविद्युत, पर्यटन, कृषि, र सूचना प्रविधिको क्षेत्रमा जस्तै सुशासन र प्रशासनिक नेतृत्वमा पनि अथाह सम्भावनाहरू छन्। आवश्यकता केवल युवाहरूमा दृढ इच्छाशक्ति र कर्मप्रतिको इमानदारिताको हो। लोकसेवाको तयारी गरिरहेका वा जीवनको कुनै पनि क्षेत्रमा संघर्ष गरिरहेका युवाहरूले बुझ्नुपर्छ कि अवरोधहरू यात्राका गतिरोधक (Speed Breakers) मात्र हुन्, यात्राको अन्त्य होइनन्।

निष्कर्ष:
विश्व ब्रह्माण्डका लागि अनुपम प्रेरणा सन्देश

सफलता कुनै गन्तव्य होइन, यो त एउटा निरन्तर चलिरहने यात्रा हो। जीवनमा अवरोधहरू आउनु स्वाभाविक हो। निराशाका बादलहरू मडारिनु, कठिनाइहरूको सामना गर्नु, लोकसेवाका परीक्षाहरूमा असफल हुनु वा व्यापारमा घाटा लाग्नु मानव जीवनकै हिस्सा हुन्। वैदिक युगका भगवानहरूदेखि आधुनिक युगका वैज्ञानिकहरू र नेपालका दुर्गम कोठाबाट सिंहदरबारसम्मको यात्रा तय गर्ने लोकसेवाका कर्मवीरहरूले हामीलाई यही सिकाएका छन् कि मार्ग जतिसुकै कठिन भए पनि अविचलित भएर अगाडि बढ्नुपर्छ।

जब हामी फलको आशक्तिबाट मुक्त भएर, निराशालाई त्यागेर, उत्साहका साथ निष्काम कर्ममा लीन हुन्छौँ, तब हामी मात्र सफल हुँदैनौँ। हाम्रो त्यो सफलता, हाम्रो त्यो सङ्घर्षको कथा सम्पूर्ण विश्व र ब्रह्माण्डका लागि एउटा अनुपम प्रेरणाको सन्देश बन्दछ। हाम्रो कर्मले आउने पुस्तालाई बाटो देखाउँछ।

तसर्थ, आउनुहोस्, असफलताका ससाना ठक्करहरूबाट विचलित नभई, कर्मयोगको यो महान् यात्रामा अटल भएर लागिरहौँ। कर्म नै हाम्रो पहिचान हो र निष्काम कर्म नै सफलताको एकमात्र सार्थक साँचो हो।
सबैलाई सफलताको हार्दिक शुभकामना!