“परिवारदेखि विश्व परिवेशसम्मः रूपान्तरणको शक्ति युवा’’
अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवसको सन्दर्भमा युवा शक्ति, नेतृत्व र जिम्मेवारीको चर्चा

पृष्ठभूमि

हरेक वर्षको अगस्ट १२ लाई विश्वभर अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवसका रूपमा मनाइन्छ। यो दिवस केवल एउटा औपचारिक उत्सव मात्र होइन; यो त मानव सभ्यताको सबैभन्दा ऊर्जावान्, गतिशील र सिर्जनशील हिस्सा युवा वर्गको सामर्थ्यलाई पहिचान गर्ने र सम्मान गर्ने विशेष दिन हो। यस वर्र्षको अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवसको मुख्य नारा “विभिन्न परिवेश, समान आकांक्षाहरू” रहेको छ। यस नाराले विश्वका विभिन्न भौगोलिक, आर्थिक र सामाजिक परिवेशमा बाँचिरहेका युवाहरूको जीवन वास्तविकता फरक भए तापनि उनीहरूको आत्मसम्मान, अवसर, अर्थपूर्ण सहभागिता, गुणस्तरीय शिक्षा, र दिगो भविष्यप्रतिको चाहना समान हुन्छ भन्ने कुरालाई जोड दिएको छ। वर्तमान विश्वले भोगिरहेका बहुआयामिक चुनौतीहरूको समाधान खोज्न र एउटा सुन्दर भविष्यको रूपरेखा कोर्न युवाहरूको काँधमा ठूलो जिम्मेदारी छ। परिवारको एउटा सानो जगदेखि लिएर सिंगो वैश्विक मञ्चसम्म युवाहरूले खेल्ने भूमिकाले नै भोलिको संसारको दिशा निर्धारण गर्दछ।

युवा हुनुको महत्त्व र यसको दर्शन:

युवा हुनु भनेको केवल जैविक उमेरको एउटा चरण पार गर्नु मात्र होइन। यो त विचारको नवीनता, अदम्य साहस, र परिवर्तनप्रतिको तीव्र भोक हो। युवावस्था त्यो समय हो जहाँ सपनाहरू देखिन्छन् र तिनलाई साकार पार्ने सामर्थ्य पनि सँगै जन्मन्छ।

* ऊर्जा र गतिशीलता: युवाहरू समाजका गतिशील संवाहक हुन्, जसको ऊर्जाले असम्भवलाई पनि सम्भव तुल्याउँछ।

* परिवर्तनको संवाहक: पुराना र जड भइसकेका रूढिवादी परम्परालाई तोडेर नयाँ र वैज्ञानिक चेतना भित्राउने आँट युवामा मात्र हुन्छ।

* सिर्जनशीलताको मुहान: नवीन प्रविधि, कला, र नवप्रवर्तन (Innovation) को मुख्य स्रोत नै युवा मस्तिष्क हो।

त्यसैले, युवा हुनु भनेको इतिहासको मूकदर्शक बन्नु होइन, बल्कि इतिहासको नयाँ पाना लेख्नु हो।

नेपालमा युवा अवस्थाको वर्तमान तथ्याङ्क र नीति:

नेपाल हाल जनसाङ्ख्यिक लाभांशको एक ऐतिहासिक र सुनौलो चरणबाट गुज्रिरहेको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ को आधिकारिक तथ्याङ्क अनुसार नेपालमा कुल जनसङ्ख्याको ४२.५६ प्रतिशत अर्थात् १ करोड २४ लाख १२ हजार १ सय ७३ जना युवा (१६ देखि ४० वर्ष उमेर समूह) रहेका थिए।

यसै सन्दर्भमा, बदलिँदो वैश्विक आयाम र युवाहरूको आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्न सरकारले हालै ‘राष्ट्रिय युवा नीति–२०८२’ स्वीकृत गरेको छ। यस नयाँ नीति अनुसार नेपालको सन्दर्भमा युवाको उमेर १८ देखि ३५ वर्ष कायम गरिएको छ। यो नयाँ उमेर समूहले देशको सबैभन्दा सक्रिय र प्रविधिमैत्री पुस्तालाई समेट्छ, जसको ऊर्जा र सीपलाई सही दिशामा परिचालन गर्न सके देशको आर्थिक रूपान्तरणको मुख्य शक्ति युवा पुस्ता नै बन्ने निश्चित छ।

नेपालको समग्र रूपान्तरणमा इतिहासदेखि वर्तमानसम्म युवाको भूमिका

नेपालको इतिहास राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक रूपान्तरणमा युवाहरूको गौरवपूर्ण र नेतृत्वदायी सङ्घर्षले भरिएको छ। हरेक ठूला परिवर्तनका कालखण्डमा युवाहरूले अग्रपङ्क्तिमा रहेर बलिदान र योगदान दिएका छन्:

* ऐतिहासिक राजनीतिक आन्दोलनहरू: वि.सं. २००७ को प्रजातान्त्रिक आन्दोलन, २०४६ को जनआन्दोलन, र २०६२/६३ को ऐतिहासिक दोस्रो जनआन्दोलन मार्फत देशमा निरङ्कुश शासनको अन्त्य गर्दै सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापना गर्न नेपाली युवा तथा विद्यार्थीहरूले नै सडकमा अभूतपूर्व आन्दोलनको नेतृत्व गरे।

* विपद् व्यवस्थापनमा सामाजिक नेतृत्व: वि.सं. २०७२ को महाभूकम्प, कोरोना महामारी, र सन् २०२३ को जाजरकोट भूकम्प जस्ता राष्ट्रिय विपत्तिको समयमा नेपाली युवाहरू (जस्तै हामी नेपाल र विभिन्न युवा क्लबहरू) ले राज्यभन्दा अगाडि पुगेर नागरिकको उद्धार, राहत, र पुनर्गठनमा अहोरात्र खटेर देशको सच्चा पहरेदारको भूमिका निभाए।

* पॉलिसी र सुशासनका लागि दबाब: सन् २०१२-२०१३ को लैंगिक हिंसा विरुद्धको आन्दोलन होस् वा हालका वर्षहरूमा सुशासन र भ्रष्टाचार विरोधी अभियानका लागि युवाहरूले गरेको खबरदारीले नेपालको राजनीति र नीति निर्माणमा नयाँ आयाम थपेको छ।

नेपालको राजनीतिक विकासक्रममा नयाँ मोड: ‘जेनजी‘ आन्दोलन र युवा नेतृत्व

नेपालको आधुनिक राजनीतिक इतिहासमा सबैभन्दा ठूलो र युगान्तकारी फेरबदल हालैको ‘जेनजी’ (Gen Z) आन्दोलन मार्फत सम्भव भएको छ। परम्परागत राजनीतिक दलहरूको भागबन्डा, कुशासन, भ्रष्टाचार, र युवा विरोधी नीतिहरू (जस्तै सामाजिक सञ्जालमा लगाइने प्रतिबन्ध) विरुद्ध जुर्मुराएको यो नयाँ डिजिटल पुस्ताले सडक र सामाजिक सञ्जाल दुवै मोर्चाबाट ऐतिहासिक क्रान्तिको नेतृत्व गर्‍यो। यो आन्दोलन केवल सरकार परिवर्तनको माध्यम मात्र बनेन, यसले नेपालको राजनीतिमा वर्षौँदेखि कायम रहेको वृद्ध नेतृत्वको सिन्डिकेटलाई जरैदेखि हल्लाइदियो।

यही युवा विद्रोह र राजनीतिक सचेतनाको जगमा सम्पन्न आम निर्वाचन, २०२६ मार्फत नेपालको इतिहासमै पहिलो पटक अभूतपूर्व र ऐतिहासिक परिवर्तन भएको छ:

* विश्वकै कान्छो सक्रिय प्रधानमन्त्री: ३५ वर्षकै उमेरमा देशको कार्यकारी प्रमुख बन्नुभएका प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह (बालेन) हाल विश्वकै सबैभन्दा युवा लोकतान्त्रिक प्रधानमन्त्रीका रूपमा स्थापित हुनुभएको छ। एउटा इन्जिनियर र संगीतकारका रूपमा युवाका समस्या र भावना बुझेका शाहको उदयले नेपालको राजनीतिमा मात्र होइन, विश्व मञ्चमै तरंग पैदा गरेको छ।

* युवा मन्त्रीमण्डल र युवा संसद: वर्तमान सरकारको इतिहासमै पहिलो पटक करिब सबै मन्त्रीहरू युवा पुस्ताका (जस्तै युवा, श्रम तथा रोजगार मन्त्री रामजी यादव, शिक्षा मन्त्री सस्मित पोखरेल) रहेका छन्। यसका साथै संघीय संसदमा पनि यस पटक अधिकांश युवा सांसदहरूको उपस्थिति रहेको छ।

वर्तमान युवाहरू सम्मिलित सरकारप्रति जनताको उच्च अपेक्षा र चुनौती:

यो युवा सरकार केवल एउटा राजनीतिक परिवर्तन मात्र होइन, यो नेपाली जनताको वर्षौँदेखिको निराशा र चाहनाको प्रतिविम्ब हो। त्यसैले वर्तमान सरकारप्रति आम नागरिकको अत्यन्तै उच्च र अभूतपूर्व अपेक्षा रहेको छ:

* सुशासन र भ्रष्टाचारको अन्त्य: वर्षौँदेखि जड गाडेर बसेको संस्थागत भ्रष्टाचारको अन्त्य र सरकारी सेवामा प्रविधिको प्रयोग मार्फत पारदर्शी सुशासन प्रदान गर्नु यस सरकारको पहिलो दायित्व हो।

* स्वदेशमै रोजगारी र प्रतिभा पलायन (Brain Drain) को रोकथाम: दैनिक हजारौँको संख्यामा बाहिरिने युवाहरूलाई स्वदेशमै रोक्न ‘राष्ट्रिय युवा नीति–२०८२’ र कार्य विभाजन नियमावली मार्फत सूचना प्रविधि, एआई (AI), र उद्यमशीलतामा आधारित ठोस रोजगारी सिर्जना गर्नु यो सरकारका लागि ‘गर या मर’ को स्थिति हो।

* शिक्षा र स्वास्थ्यमा मेरिटोक्रेसी (योग्यता प्रणाली): विश्वविद्यालय र शैक्षिक संस्थाहरूलाई राजनीतिक हस्तक्षेपमुक्त बनाई योग्यताका आधारमा नेतृत्व चयन गर्ने सरकारको प्रतिबद्धतालाई साकार रूप दिनु जनताको मुख्य माग हो।

नेपाली जनताले यस युवा सरकारलाई असफल हुने कुनै छुट दिएका छैनन्। यो सरकार सफल हुनु भनेको सिंगो युवा पुस्ता र नेपालको भविष्य सफल हुनु हो।

विश्व बन्धुत्व, विश्व कल्याण र विश्व समृद्धिमा युवाको योगदान:

आजको विश्व ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ अर्थात् ‘संसार नै एउटा परिवार हो’ भन्ने मान्यतामा अघि बढिरहेको छ। राष्ट्रका सीमाहरू प्रविधि र विचारका कारण साँघुरिँदै गएका छन्। यस्तो अवस्थामा विश्वव्यापी शान्ति र समृद्धिका लागि युवाको भूमिका अतुलनीय छ।

* विश्व बन्धुत्व (Global Brotherhood): युवाहरू सांस्कृतिक आदानप्रदान, अन्तर्राष्ट्रिय सञ्जाल र वैश्विक संवादका माध्यमबाट संसारलाई जोड्ने पुल बन्न सक्छन्। उनीहरूले जात, धर्म, र राष्ट्रियता भन्दा माथि उठेर मानवीय संवेदनालाई आत्मसात् गर्दै युद्ध र हिंसाको विरुद्धमा शान्तिको बिगुल फुक्न सक्छन्।

* विश्व कल्याण (Global Welfare): महामारी, गरिबी, र अनिकाल जस्ता विश्वव्यापी संकटहरूमा युवा स्वयंसेवकहरूको भूमिका सधैं अग्रपंक्तिमा रहन्छ। ‘रेडक्रस’ र संयुक्त राष्ट्रसङ्घका युवा सञ्जालहरू United Nations in Nepal जस्ता मानवीय संस्थाहरू मार्फत युवाहरूले गर्ने निःस्वार्थ सेवा नै विश्व कल्याणको आधार हो।

* विश्व समृद्धि (Global Prosperity): दिगो विकास लक्ष्यहरू (SDGs) हासिल गर्न युवा उद्यमीहरूले नयाँ डिजिटल र सामाजिक आविष्कारका मोडलहरू विकास गरिरहेका छन्। गरिबी निवारण र समतामूलक आर्थिक विकासका लागि युवाहरूको विश्वव्यापी सहकार्य अपरिहार्य छ।

परिवार देखि विश्व परिवेशसम्म युवाको भूमिका:

युवाको यात्रा एउटा सानो घरको कोठाबाट सुरु भएर संयुक्त राष्ट्रसंघको मञ्चसम्म पुग्न सक्छ। त्यसैले उसको भूमिकालाई विभिन्न तहमा हेर्नु आवश्यक छ:

तह/क्षेत्र   युवाको मुख्य भूमिका र जिम्मेवारी

१. परिवार स्तर   परिवारको आर्थिक र नैतिक जगलाई बलियो बनाउने, ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान र केयर गर्ने, तथा भाइबहिनीका लागि सही मार्गदर्शक बन्ने।

२. समुदाय स्तर  स्थानीय विकास, सरसफाइ, रक्तदान, दिगो विकासका लक्ष्यहरू हासिल गर्न टोल-टोलमा सामाजिक सचेतना फैलाउने र विपद् व्यवस्थापनमा अग्रसर हुने।

३. राष्ट्रिय स्तर    देशको कानुन र विधिको शासनको पालना गर्ने, देशभित्रै स्वरोजगार र उद्यमशीलता गरी रोजगारी सिर्जना गर्ने र मतदान मार्फत योग्य नेतृत्व चयन गर्ने।

४. विश्व परिवेश   जलवायु परिवर्तन, अल्पविकसित देशहरूको अधिकार रक्षा, मानव अधिकार र वैश्विक शान्तिका लागि अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा आवाज उठाउने र डिजिटल माध्यमबाट सहकार्य गर्ने।

निष्कर्ष तथा आत्मिक आह्वान:

युवा हुनु भनेको गुनासो गर्ने अधिकार पाउनु मात्र होइन, बरु समाधानको हिस्सा बन्ने अवसर पाउनु हो। नेपालको सन्दर्भमा ‘जेनजी’ आन्दोलन र वर्तमान युवा सरकारको गठन एउटा यस्तो ऐतिहासिक प्रस्थानविन्दु हो, जसले इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो आशा र जिम्मेवारी बोकेको छ। यस वर्षको नारा “विभिन्न परिवेश, समान आकांक्षाहरू” ले भनेझैँ संसारको जुनसुकै कुनामा रहेका युवाको सपना सुन्दर, न्यायपूर्ण र समृद्ध जीवनकै हो।

अब युवाहरूले ‘देश वा संसारले मलाई के दियो’ भनेर सोध्ने होइन, ‘मैले मेरो परिवार, समाज र यो धर्तीलाई के दिन सक्छु’ भनेर सोच्ने बेला आएको छ। आउनुहोस्, आफ्नो ऊर्जालाई सिर्जनात्मक कार्यमा लगाऊँ, प्रविधिलाई कल्याणका लागि प्रयोग गरौँ र एउटा समुन्नत, शान्त र सुन्दर नेपाल सँगसँगै सिंगो विश्वको निर्माणमा सारथि बनौँ। अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवसको हार्दिक शुभकामना !

– गणेश जोशी