काठमाडौँ– असारको सुरुआतमा खेतहरू सुक्खा थिए। धेरै किसानले ब्याड तयार गरे पनि पानी नपर्दा रोपाइँ अघि बढाउन सकेका थिएनन्। कतिपय स्थानमा खेत जोत्न तयार भए पनि पर्याप्त पानीको अभावले रोपाइँ रोकिएको थियो। किसानहरू आकाशतिर हेरेर वर्षाको प्रतीक्षा गरिरहेका थिए। तर, असारको मध्यपछि मनसुन सक्रिय भएसँगै यही निराशा केही सातामै आशामा बदलियो। साउनको पहिलो सातासम्म आइपुग्दा देशभर धान रोपाइँले यस्तो गति समात्यो कि सुरुमा निकै पछाडि परेको प्रगति अघिल्लो वर्षको तुलनामा नै अगाडि पुग्यो।

नेपालको कृषि प्रणाली अझै पनि ठूलो मात्रामा मनसुनमा निर्भर छ। सिँचाइ सुविधा विस्तार हुँदै गए पनि अधिकांश खेतीयोग्य जमिनमा किसानले वर्षाकै भर पर्नुपर्छ। त्यसैले मनसुन समयमै नआउँदा धान उत्पादनदेखि खाद्य सुरक्षासम्म असर पर्ने चिन्ता प्रत्येक वर्ष दोहोरिने गर्छ। यस वर्ष पनि त्यही अवस्था देखिएको थियो।

कृषि विभागका अनुसार असार २६ गतेसम्म देशभरको कुल १३ लाख ७० हजार ६२ दशमलव १३ हेक्टर रोपाइँयोग्य क्षेत्रफलमध्ये जम्मा ४९ दशमलव ८१ प्रतिशत अर्थात् ६ लाख ८२ हजार ३७४ दशमलव ७८ हेक्टरमा मात्र धान रोपाइँ सम्पन्न भएको थियो। यो अघिल्लो वर्षको सोही अवधिको तुलनामा झन्डै १० प्रतिशतले कम थियो।

अघिल्लो वर्ष असार २९ गतेसम्म ५९ दशमलव २८ प्रतिशत क्षेत्रफलमा रोपाइँ सकिएको थियो। यसले यस वर्षको सुरुआती अवस्था निकै कमजोर रहेको स्पष्ट देखाउँछ। विशेषगरी मधेस र पश्चिम तराईमा वर्षा नहुँदा खेत सुक्खा थिए। कतिपय किसानले रोपाइँका लागि तयार गरेका बिउसमेत सुक्न थालेका थिए।

मनसुन सक्रिय भएपछि फेरियो अवस्था:

असार १५ पछि देशभर मनसुनी प्रणाली क्रमशः सक्रिय हुन थाल्यो। पश्चिमबाट पूर्वसम्म निरन्तर वर्षा भएपछि खेतहरूमा पानी जम्न थाल्यो। सिँचाइ नपुगेका आकाशे पानीमा निर्भर खेतहरूमा समेत किसानले रोपाइँ सुरु गरे।

यही कारण दुई साताको अवधिमा धान रोपाइँको गति असाधारण रूपमा बढ्यो। कृषि विभागको साउन ८ गतेसम्मको विवरणअनुसार कुल १३ लाख ६६ हजार ५६२ दशमलव १३ हेक्टर रोपाइँयोग्य क्षेत्रमध्ये ८३ दशमलव ३० प्रतिशत अर्थात् ११ लाख ३८ हजार ३६३ दशमलव १८ हेक्टर क्षेत्रफलमा धान रोपाइँ सम्पन्न भइसकेको छ।

यसको अर्थ असार २६ देखि साउन ८ गतेसम्मको छोटो अवधिमा मात्रै थप ४ लाख ५५ हजार ९८८ हेक्टर क्षेत्रफलमा धान रोपिएको हो। प्रतिशतका हिसाबले हेर्दा रोपाइँ ३३ दशमलव ४९ प्रतिशतले बढेको छ।

अघिल्लो वर्ष साउन ११ गतेसम्म देशभर ७८ दशमलव ८४ प्रतिशत मात्रै रोपाइँ सम्पन्न भएको थियो। तर यस वर्ष साउन ८ गते नै ८३ दशमलव ३० प्रतिशत पुगेको छ। अर्थात् अघिल्लो वर्षको दोस्रो साताको उपलब्धिलाई यस वर्ष पहिलो सातामै उछिनेको छ।

सबैभन्दा धेरै सुधार मधेसमा:

यस वर्षको सबैभन्दा उल्लेखनीय परिवर्तन मधेस प्रदेशमा देखिएको छ।

असार २६ गतेसम्म मधेसमा केवल ३२ दशमलव ७६ प्रतिशत क्षेत्रमा मात्रै रोपाइँ भएको थियो। पानी नपर्दा किसानले लामो समय खेत खाली राख्नुपरेको थियो।

तर मनसुन सक्रिय भएपछि त्यही प्रदेशमा रोपाइँको गति सबैभन्दा तीव्र बन्यो। साउन ८ गतेसम्म ७८ दशमलव ६० प्रतिशत क्षेत्रफलमा धान रोपाइँ सम्पन्न भएको छ।

अघिल्लो वर्ष साउन ११ गतेसम्म मधेसमा केवल ५१ दशमलव ८२ प्रतिशत रोपाइँ भएको थियो। यस वर्ष भने त्योभन्दा करिब २७ प्रतिशत बढी क्षेत्रफलमा रोपाइँ सम्पन्न भइसकेको छ।

कृषि विज्ञहरूका अनुसार पर्याप्त वर्षा भएपछि किसानले दिनरात खेतमा काम गरेका कारण छोटो समयमै ठूलो प्रगति सम्भव भएको हो।

कोशी प्रदेशमा सुरुआती अवस्था कमजोर थियो। असारको अन्त्यसम्म ३१ प्रतिशत मात्रै रोपाइँ भएको थियो भने अघिल्लो वर्ष यही अवधिमा ४१ दशमलव ३२ प्रतिशत पुगेको थियो।

लुम्बिनी प्रदेशमा पनि सुरुआत सुस्त रह्यो। असार २६ सम्म ५९ दशमलव ६० प्रतिशत रोपाइँ भएको थियो भने अघिल्लो वर्ष ७३ दशमलव ६८ प्रतिशत पुगेको थियो।

कर्णाली प्रदेशमा पनि अघिल्लो वर्षको तुलनामा प्रगति कम थियो। असार २६ सम्म ६० दशमलव २१ प्रतिशत मात्रै रोपाइँ सम्पन्न भएको थियो।

सुदूरपश्चिम प्रदेशमा भने तुलनात्मक रूपमा सुरुदेखि नै राम्रो प्रगति देखिएको थियो। असार २६ सम्म ८७ दशमलव ७९ प्रतिशत रोपाइँ सम्पन्न भइसकेको थियो।

मनसुनले देखायो कृषि प्रणालीको वास्तविकता:

यस वर्षको अनुभवले नेपालमा कृषि अझै पनि मनसुनमै निर्भर रहेको तथ्य फेरि उजागर गरेको छ।

यदि समयमै वर्षा भएन भने उत्पादन चक्र नै प्रभावित हुन्छ। किसानले बिउ तयार पारे पनि खेतमा पानी नहुँदा रोपाइँ सम्भव हुँदैन। अर्कोतर्फ वर्षा सुरु हुनेबित्तिकै हजारौँ किसान एकैपटक खेतमा उत्रिने भएकाले छोटो समयमै ठूलो क्षेत्रफलमा रोपाइँ सम्पन्न हुने गरेको छ।

यसले सिँचाइ पूर्वाधारको आवश्यकता अझ स्पष्ट बनाएको कृषि क्षेत्रका जानकारहरू बताउँछन्। यदि पर्याप्त सिँचाइ सुविधा भएको भए मनसुन ढिलो हुँदा पनि रोपाइँमा ठूलो असर पर्ने थिएन।

अब उत्पादनतर्फ चासो:

रोपाइँको गति बढे पनि उत्पादन कति हुन्छ भन्ने प्रश्न अझै खुला छ। धान उत्पादन रोपाइँको मात्र होइन, त्यसपछिको वर्षा, मलको उपलब्धता, रोग–कीराको व्यवस्थापन र मौसमको अवस्थासँग पनि जोडिएको हुन्छ।

जल तथा मौसम विज्ञान विभागले साउनको दोस्रो सातासम्म मनसुनी प्रणाली सक्रिय रहने जनाएको छ। यसले रोपाइँ बाँकी रहेका क्षेत्रमा पनि काम सम्पन्न गर्न सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।

तर लगातारको वर्षाले बाढी, पहिरो, डुबान तथा कटानको जोखिम पनि बढाएको छ। विशेषगरी नदी किनार र होचा भूभागका खेतमा बढी वर्षाले क्षति पुर्‍याउन सक्ने भएकाले किसान सतर्क रहनुपर्ने अवस्था छ।

चुनौती र अवसर दुवै:

यस वर्षको धान रोपाइँले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिएको छ—नेपालको कृषि मनसुनसँगै चल्ने प्रणाली अझै कायम छ। वर्षा केही सातामात्र ढिलो हुँदा राष्ट्रिय रोपाइँ दर आधाभन्दा तल झर्न सक्छ भने पर्याप्त वर्षा भएपछि दुई सातामै देशभरको तस्वीर बदलिन सक्छ।

त्यसैले भविष्यमा जलवायु परिवर्तनको प्रभाव बढ्दै जाँदा सिँचाइ विस्तार, पानी व्यवस्थापन, जलाशय निर्माण र आधुनिक कृषि प्रविधिमा लगानी नगरेसम्म यस्ता उतारचढाव दोहोरिरहने सम्भावना रहने कृषि क्षेत्रका विज्ञहरूको निष्कर्ष छ।