तोमनाथ उप्रेती:

सुशासन कुनै पनि लोकतान्त्रिक राज्यको आधारभूत लक्ष्य हो। यसको वास्तविक सफलता  नागरिकको इमानदारी र राज्यको उत्तरदायित्वबीचको सन्तुलित सम्बन्धले निर्धारण गर्छ। जहाँ नागरिकले आफ्ना अधिकारसँगै कर्तव्यलाई पनि समान रूपमा सम्मान गर्छन् र राज्यले पारदर्शिता, जवाफदेहिता तथा निष्पक्षताका साथ सार्वजनिक सेवा प्रवाह गर्छ, त्यहाँ सुशासन स्वतः सुदृढ बन्छ। त्यसैले इमानदार नागरिक र उत्तरदायी राज्य एकअर्काका पूरक हुन्; एकको कमजोरीले अर्कोको प्रभावकारितामा प्रत्यक्ष असर पार्छ।

आधुनिक शासन प्रणालीमा सुशासनको अवधारणाले विधिको शासन, मानव अधिकारको सम्मान, सार्वजनिक स्रोतको पारदर्शी व्यवस्थापन, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, नागरिक सहभागिता, सामाजिक न्याय तथा नैतिक नेतृत्वलाई पनि समेट्छ। यी सबै पक्षको सफल कार्यान्वयनका लागि नागरिकमा सत्यनिष्ठा, कर दायित्वप्रतिको प्रतिबद्धता, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण, कानुनप्रतिको सम्मान र सामाजिक उत्तरदायित्वको भावना अपरिहार्य हुन्छ। त्यसैगरी राज्यका निकायले निष्पक्ष निर्णय, प्रभावकारी सेवा प्रवाह, वित्तीय अनुशासन, सूचना पारदर्शिता र जनउत्तरदायित्वलाई आफ्नो कार्यसंस्कृतिको अभिन्न अंग बनाउनुपर्छ।

नेपालले संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको अभ्याससँगै सुशासनलाई राष्ट्रिय प्राथमिकताका रूपमा अघि बढाएको छ। संविधान, कानुन तथा विभिन्न नीतिहरूले पारदर्शी, उत्तरदायी र जनमुखी शासन व्यवस्थाको परिकल्पना गरेका छन्। तथापि, भ्रष्टाचार, अनियमितता, दण्डहीनता, कर छल, सार्वजनिक सम्पत्तिको दुरुपयोग तथा नैतिक मूल्यको ह्रासजस्ता चुनौतीहरूले सुशासनको प्रभावकारितामा प्रश्न उठाइरहेका छन्। यस्ता चुनौतीहरूको समाधान कानुनी कारबाहीबाट मात्र सम्भव हुँदैन; समाजमा इमानदारीको संस्कृतिको विकास र सार्वजनिक संस्थामा उत्तरदायित्वको सुदृढीकरण समान रूपमा आवश्यक हुन्छ।यही चेतनाले सुशासनलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गरी न्यायपूर्ण, विश्वासयोग्य र समृद्ध समाज निर्माण गर्न मार्गदर्शन गर्न सक्छ।

इमानदारी सभ्य समाजको मेरुदण्ड हो। जहाँ इमानदारीको संस्कृति बलियो हुन्छ, त्यहाँ कानुनको सम्मान हुन्छ, संस्थाप्रति विश्वास बढ्छ, आर्थिक गतिविधि पारदर्शी बन्छन् र नागरिक तथा राज्यबीचको सम्बन्ध सुदृढ हुन्छ। विपरीत रूपमा, जहाँ बेइमानी, छल, भ्रष्टाचार र अनैतिक व्यवहार सामान्य बन्छन्, त्यहाँ विकासका योजनाहरू कागजमै सीमित हुन्छन्, न्याय कमजोर बन्छ र नागरिकको आत्मविश्वास खस्कँदै जान्छ। त्यसैले इमानदारीको संस्कृति कुनै एक व्यक्तिको आचरण मात्र होइन, सम्पूर्ण राष्ट्रको चरित्र निर्माण गर्ने आधारशिला हो।

इमानदारीको अर्थ सत्य बोल्नु मात्र होइन। आफ्नो जिम्मेवारी निष्ठापूर्वक पूरा गर्नु, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्नु, अरूको अधिकारको सम्मान गर्नु, वचन र व्यवहारबीच एकरूपता कायम गर्नु तथा व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा सार्वजनिक हितलाई प्राथमिकता दिनु पनि इमानदारीकै स्वरूप हुन्। इमानदार व्यक्तिले कसैले हेरेको बेला मात्र होइन, कसैले नहेरेको अवस्थामा पनि सही काम गर्ने साहस राख्छ। यही नै वास्तविक नैतिकता हो।

नेपालको इतिहासमा इमानदारीका अनेक प्रेरणादायी उदाहरणहरू पाइन्छन्। गाउँघरमा मानिसहरूले घरको ढोका नलगाई खेतीपाती गर्न जाने, हराएको सामान मालिकलाई फिर्ता गर्ने तथा सामाजिक विश्वासका आधारमा कारोबार गर्ने संस्कृतिले नेपाली समाजको नैतिक उचाइ देखाउँथ्यो। आज आधुनिक जीवनशैली, उपभोक्तावाद, तीव्र प्रतिस्पर्धा र व्यक्तिगत स्वार्थको विस्तारसँगै त्यो विश्वासको वातावरण क्रमशः कमजोर बन्दै गएको अनुभव हुन्छ। समाजमा विश्वास घट्दै जाँदा कानुनी नियन्त्रण बढाउनुपर्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ, जसले आर्थिक र सामाजिक दुवै लागत बढाउँछ।

इमानदारीको संस्कृति परिवारबाट सुरु हुन्छ। बालबालिकाले विद्यालयभन्दा पहिले घरबाट नै व्यवहार सिक्छन्। अभिभावकले साना झूटलाई सामान्य ठान्ने, नियम उल्लङ्घनलाई चातुर्यको रूपमा प्रस्तुत गर्ने वा अनैतिक लाभलाई सफलताको मापदण्ड बनाउने हो भने बालबालिकाको मनमा गलत मूल्य स्थापित हुन्छ। त्यसैले अभिभावक स्वयं इमानदार व्यवहारको उदाहरण बन्नुपर्छ। नैतिक शिक्षा उपदेशभन्दा व्यवहारबाट प्रभावकारी रूपमा सिकाइन्छ।

विद्यालय इमानदारीको संस्कार विकास गर्ने दोस्रो महत्त्वपूर्ण संस्था हो। परीक्षा प्रणालीमा नकल नियन्त्रण, मूल्याङ्कनमा निष्पक्षता, शिक्षकको जिम्मेवारीबोध र विद्यार्थीमा सत्यनिष्ठाको अभ्यासले नै भविष्यका जिम्मेवार नागरिक तयार पार्छ। यदि विद्यालयमै अंकका लागि अनैतिक उपाय अपनाउने प्रवृत्ति बढ्यो भने भविष्यमा त्यही मानसिकता सार्वजनिक प्रशासन, व्यापार, राजनीति र अन्य क्षेत्रमा पनि विस्तार हुन्छ। त्यसैले विद्यालयले ज्ञानसँगै चरित्र निर्माणलाई पनि समान महत्त्व दिनुपर्छ।

सार्वजनिक प्रशासनमा इमानदारीको संस्कृति सुशासनको मूल आधार हो। सरकारी कर्मचारीले कानुनअनुसार निष्पक्ष सेवा प्रवाह गर्दा नागरिकको राज्यप्रतिको विश्वास बलियो हुन्छ। सेवा प्राप्त गर्न घुस दिनुपर्ने, पहुँच खोज्नुपर्ने वा व्यक्तिगत सम्बन्ध प्रयोग गर्नुपर्ने अवस्था लोकतान्त्रिक शासन प्रणालीका लागि गम्भीर चुनौती हो। इमानदार प्रशासनले सेवाको गुणस्तर सुधार्नुका साथै लगानी, आर्थिक वृद्धि र सामाजिक न्यायलाई पनि प्रोत्साहन गर्दछ।

राजनीतिक नेतृत्वमा इमानदारी झन् आवश्यक हुन्छ। जनताले निर्वाचित प्रतिनिधिलाई सार्वजनिक स्रोतको संरक्षकका रूपमा जिम्मेवारी दिएका हुन्छन्। यदि नेतृत्व नै अनियमितता, स्वार्थ र अपारदर्शितामा संलग्न भयो भने त्यसको नकारात्मक प्रभाव सम्पूर्ण राज्य संयन्त्रमै फैलिन्छ। इमानदार नेतृत्वले आफ्ना निर्णयमा पारदर्शिता, जवाफदेहिता र नैतिक उत्तरदायित्व प्रदर्शन गर्छ। यस्ता नेताले जनविश्वास मात्र जित्दैनन्, राष्ट्रको दीर्घकालीन विकासको आधार पनि निर्माण गर्छन्।

निजी क्षेत्रमा पनि इमानदारीको ठूलो महत्त्व छ। व्यवसायमा गुणस्तरीय वस्तु तथा सेवा उपलब्ध गराउनु, करको इमानदारीपूर्वक भुक्तानी गर्नु, श्रमिकको अधिकारको सम्मान गर्नु र उपभोक्तालाई सही जानकारी दिनु नै दीर्घकालीन सफलताको आधार हो। छोटो समयको अनैतिक लाभले केही आर्थिक फाइदा दिलाए पनि त्यसले अन्ततः प्रतिष्ठा गुमाउँछ। विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धाको युगमा विश्वास नै सबैभन्दा ठूलो पूँजी हो।

डिजिटल युगले इमानदारीका नयाँ चुनौतीहरू पनि ल्याएको छ। सामाजिक सञ्जालमा झूटा सूचना फैलाउने, अरूको बौद्धिक सम्पत्ति चोरी गर्ने, कृत्रिम प्रमाण तयार गर्ने तथा डिजिटल ठगी गर्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ। त्यसैले डिजिटल नैतिकता पनि इमानदारीको संस्कृतिको अभिन्न हिस्सा बन्नुपर्छ। प्रविधिको प्रयोग मानवहितका लागि हुनुपर्छ, छल र भ्रम सिर्जना गर्नका लागि होइन।

इमानदारीको संस्कृति विकास गर्न कानुन मात्र पर्याप्त हुँदैन। नैतिक शिक्षा, प्रभावकारी नेतृत्व, पारदर्शी प्रशासन, स्वतन्त्र सञ्चारमाध्यम, सक्रिय नागरिक समाज र उत्तरदायी नागरिक सबैको संयुक्त प्रयास आवश्यक हुन्छ। पुरस्कार र दण्डको प्रणाली पनि निष्पक्ष हुनुपर्छ। इमानदार व्यक्तिलाई सम्मान र अनियमिततामा संलग्नलाई कानुनी कारबाही हुने वातावरणले नै समाजमा सकारात्मक सन्देश प्रवाह गर्छ।

पूर्वीय दर्शनले इमानदारीलाई धर्मको आधार मानेको छ। सत्य, अहिंसा, अस्तेय, अपरिग्रह र आत्मसंयमजस्ता मूल्यहरूले व्यक्तिको आन्तरिक चरित्र निर्माण गर्छन्। सत्यनिष्ठ जीवनले केवल सामाजिक प्रतिष्ठा मात्र होइन, मानसिक शान्ति र आत्मसन्तुष्टि पनि प्रदान गर्छ। बाह्य सफलता क्षणिक हुन सक्छ, तर इमानदार चरित्र जीवनभर टिक्ने सम्पत्ति हो।

आज नेपालले आर्थिक विकास, सुशासन, सामाजिक न्याय र समावेशी समृद्धिको लक्ष्य अघि सारेको छ। यी सबै लक्ष्यको सफलताका लागि इमानदारीको संस्कृति अपरिहार्य छ। जब नागरिकले कर इमानदारीपूर्वक तिर्छन्, कर्मचारीले निष्पक्ष सेवा दिन्छन्, व्यवसायीले नैतिक व्यापार गर्छन्, शिक्षकले सत्यनिष्ठ शिक्षा दिन्छन्, विद्यार्थीले मेहनतलाई प्राथमिकता दिन्छन् र राजनीतिक नेतृत्वले सार्वजनिक हितलाई सर्वोच्च मान्छ, तब राष्ट्रको विकास दिगो र विश्वासयोग्य बन्छ।

इमानदारी दैनिक जीवनका साना निर्णयहरूमा प्रकट हुने चरित्र हो। घरदेखि कार्यालयसम्म, विद्यालयदेखि संसद्सम्म, व्यक्तिगत जीवनदेखि सार्वजनिक संस्थासम्म इमानदारीलाई व्यवहारमा उतार्न सके मात्र विश्वासको समाज निर्माण गर्न सकिन्छ। समृद्ध नेपाल  इमानदारी, नैतिकता र उत्तरदायित्वको बलियो संस्कृतिमाथि टिकेको हुन्छ। त्यसैले इमानदारीलाई  राष्ट्रिय संस्कृतिका रूपमा विकास गर्नु आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता हो।