पर्वत– लगातारको वर्षासँगै उर्लिएर आएको कालीगण्डकी नदी र सेती खोलाको बाढीले पर्वत, स्याङ्जा र गुल्मीको संगमस्थलमा रहेको विश्वप्रसिद्ध शालिग्राम शिलालाई पूर्ण रूपमा डुबाएको छ। शिला डुबानमा परेसँगै यहाँको धार्मिक गतिविधि र पर्यटन ठप्प भएको छ भने आसपासका झन्डै दुई सय घरधुरी स्थानीय त्रसित बनेका छन्।
प्राकृतिक प्रकोपका कारण तीन जिल्लाकै गौरव मानिने यो ऐतिहासिक एवं धार्मिक स्थलको अस्तित्व संकटमा परेको छ। बाढीले शिला मात्र होइन, त्यसको संरक्षणका लागि बनाइएका तटबन्ध, ग्याबियन जाली, परिक्रमास्थल र नजिकै रहेका सत्तलसमेत बगाउने र क्षति पुर्याउने काम गरेको छ। परिस्थिति कतिसम्म प्रतिकूल बनेको छ भने, शालिग्राम विद्याश्रमका पुजारी तथा पण्डितहरू आफ्नो थातथलो छाडेर सुरक्षित स्थानमा विस्थापित हुन बाध्य भएका छन्। नियमित रूपमा हुने पूजापाठ र दर्शन गर्न टाढा-टाढाबाट आउने भक्तजनहरू शिलाको दर्शन पाउनबाट वञ्चित भएका छन्।
यस क्षेत्रमा हरेक वर्ष मनसुन सुरु भएसँगै डुबान र त्रासको यही पुरानो नियति दोहोरिने गरेको छ। कालीगण्डकी ‘ए’ जलविद्युत् आयोजनाको बाँधका कारण पानीको निकास रोकिँदा पर्वततर्फको बजार र स्याङ्जाको गल्याङ नगरपालिका–५ तर्फको सेती वेणी बजार सधैँ जोखिममा पर्ने गर्छ। दुई वर्षअघि साउनमा आएको बाढीले बजारमै पसेर घरहरू भत्काएको आलो घाउ निको नहुँदै, अहिले फेरि बजारवासीहरू रातभर जाग्राम बस्नुपर्ने स्थिति सिर्जना भएको छ।
यस पटकको बाढीले बस्तीमा तत्कालै ठूलो क्षति नपुर्याए पनि दिगो समाधान नखोजिए भविष्यमा ठूलो दुर्घटना हुन सक्ने जनप्रतिनिधिहरू स्वीकार गर्छन्। गल्याङ नगरपालिका–५ का वडाध्यक्ष घनश्याम भट्टराईका अनुसार, कालीगण्डकी नदीको बहावलाई गुल्मीतर्फबाट फर्काएर शालिग्राम शिलाको स्थायी संरक्षण नगरेसम्म यो जोखिम टर्ने देखिँदैन।
यस संकटले तीनवटा जिल्लाका स्थानीय तहलाई एकजुट हुन दबाब दिएको छ। पर्वतको विहादी गाउँपालिका, स्याङ्जाको गल्याङ नगरपालिका र गुल्मीको कालीगण्डकी गाउँपालिकाले एकापसमा आवश्यक समन्वय गरी सेती वेणी क्षेत्र र शालिग्राम शिलाको दीर्घकालीन संरक्षणका लागि साझा योजना बनाउनुपर्ने आवाज उठेको छ।
हाललाई जोखिम निकै उच्च रहेकाले जिल्ला प्रहरी कार्यालय पर्वतले नदी तटीय क्षेत्रमा नजान र उच्च सतर्कता अपनाउन सर्वसाधारणलाई अपिल गरेको छ। प्राकृतिक विपत्तिले धार्मिक आस्थाको केन्द्रलाई त बन्धक बनाएको छ नै, यसले मानव बस्तीको सुरक्षाका लागि राज्यको तदारुकता र दीर्घकालीन गुरुयोजनाको टड्कारो आवश्यकतालाई पुनः सतहमा ल्याइदिएको छ।