काठमाडौँ– आज  नेपाली भाषा र साहित्यका आदिकवि भानुभक्त आचार्यको २१३औँ जन्मजयन्ती नेपालसहित विश्वका नेपाली भाषी समुदायबीच विविध कार्यक्रमका साथ मनाइँदै छ। साहित्यिक गोष्ठी, प्रभातफेरी, रामायण वाचन, प्रतिमामा माल्यार्पण तथा सांस्कृतिक कार्यक्रममार्फत नेपाली भाषाका महान् साधकप्रति सम्मान व्यक्त गरिएको छ। तनहुँको चुँदीरम्घामा जन्मिएका भानुभक्तले नेपाली भाषालाई जनजीवनसँग जोड्ने ऐतिहासिक काम गरेका कारण उनी आज पनि प्रत्येक नेपालीका मनमा उत्तिकै आदरणीय छन्।

भानुभक्त आचार्यको नाम आउँदा सबैभन्दा पहिले सम्झना हुने कृति हो– नेपाली रामायण। संस्कृत भाषामा सीमित रहेको रामायणलाई सरल, सहज र लयात्मक नेपाली भाषामा भावानुवाद गरेर उनले धर्मग्रन्थलाई सर्वसाधारणको पहुँचमा पुर्‍याए। त्यसअघि संस्कृत नजान्ने ठूलो जनसमुदाय रामायणको मूल सन्देशबाट टाढा थियो। भानुभक्तले त्यस दूरीलाई अन्त्य गर्दै नेपाली भाषामा रामायण लेखे, जसले नेपाली साहित्यमा नयाँ युगको सुरुआत गर्‍यो।

इतिहासकार र साहित्यकारहरूका अनुसार पृथ्वीनारायण शाहले नेपाललाई भौगोलिक रूपमा एकीकरण गरेका भए, भानुभक्तले नेपाली भाषा र साहित्यमार्फत सांस्कृतिक तथा भावनात्मक रूपमा नेपाली समाजलाई एक सूत्रमा बाँध्ने काम गरे। उनका कृतिले विभिन्न भूगोल, जातजाति र समुदायका नेपालीलाई एउटै भाषिक पहिचानमा जोड्न महत्वपूर्ण भूमिका खेले।

भानुभक्तको जन्म विसं १८७१ असार २९ गते तनहुँ जिल्लाको चुँदीरम्घामा भएको थियो। बाल्यकालदेखि नै संस्कृत अध्ययन गरेका उनी धार्मिक र साहित्यिक वातावरणमा हुर्किएका थिए। तर उनी केवल संस्कृतका विद्वान बनेर सीमित रहेनन्। नेपाली भाषामा उच्चस्तरीय साहित्य सिर्जना गर्ने प्रेरणा भने एउटा सामान्य घाँसीसँगको भेटपछि प्राप्त भएको भनाइ नेपाली साहित्यको इतिहासमा अत्यन्त प्रसिद्ध छ।

कथाअनुसार, एक दिन भानुभक्तले एउटा घाँसीलाई इनार खन्ने काम गरिरहेको देखे। उनले त्यसको कारण सोध्दा घाँसीले आफू मरेपछि पनि समाजले सम्झिने काम गर्न चाहेको बताए। सामान्य श्रमिकको त्यो सोचले भानुभक्तलाई गहिरो रूपमा छोयो। आफूले पनि समाजका लागि केही स्थायी योगदान गर्नुपर्छ भन्ने भावनाबाट प्रेरित भएर उनले रामायणलाई नेपाली भाषामा अनुवाद गर्ने निर्णय गरेको उल्लेख पाइन्छ। यही घटनाले उनलाई नेपाली साहित्यको अमर व्यक्तित्व बनायो।

भानुभक्तको रामायण केवल धार्मिक ग्रन्थको अनुवाद मात्र होइन, त्यो नेपाली भाषाको सौन्दर्य, लय, मिठास र अभिव्यक्तिको उत्कृष्ट उदाहरण पनि हो। उनले प्रयोग गरेका शब्द, छन्द र शैलीले नेपाली भाषालाई परिष्कृत र लोकप्रिय बनाउन ठूलो योगदान पुर्‍यायो। त्यसैले उनको रामायण आज पनि गाउँदेखि शहरसम्म श्रद्धापूर्वक पाठ गरिन्छ। धेरै परिवारमा बिहान–बेलुका रामायण वाचन गर्ने परम्परा अझै कायम छ।

रामायणबाहेक भानुभक्तका अन्य कृतिहरू पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छन्। वधुशिक्षा समाज सुधारको दृष्टिले उल्लेखनीय रचना मानिन्छ। यसमा पारिवारिक जीवन, नैतिकता र सामाजिक मूल्यका विषय समेटिएका छन्। त्यस्तै प्रश्नोत्तर, भक्तमाला, रामगीता तथा विभिन्न फुटकर रचनाले पनि नेपाली साहित्यलाई समृद्ध बनाएका छन्। उनका कृतिहरूमा धार्मिक चेतना, नैतिक शिक्षा, सामाजिक उत्तरदायित्व र मानवीय मूल्यहरूको प्रभाव स्पष्ट रूपमा देखिन्छ।

भानुभक्तको साहित्यिक योगदानलाई केवल धार्मिक वा काव्यिक दृष्टिले मात्र हेर्न मिल्दैन। उनले नेपाली भाषालाई राज्य, समाज र जनजीवनसँग जोड्ने महत्वपूर्ण आधार तयार गरे। आज नेपाली भाषा राष्ट्रिय पहिचानको प्रमुख आधारका रूपमा स्थापित हुनुमा भानुभक्तको योगदान अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ।

नेपाली भाषाको विकासक्रममा भानुभक्तको भूमिका झन् विशेष छ। उनीभन्दा अघि पनि नेपाली भाषामा केही रचना भएका थिए, तर व्यवस्थित रूपमा नेपाली भाषामा महाकाव्यात्मक कृति सिर्जना गरेर जनमानसमा लोकप्रिय बनाउने श्रेय भानुभक्तलाई नै दिइन्छ। यही कारण उनलाई आदिकवि अर्थात् नेपाली भाषाका प्रथम महान् कविका रूपमा सम्मान गरिएको हो।

उनको साहित्यमा सरलता, सहजता र लोकजीवनसँगको निकट सम्बन्ध पाइन्छ। कठिन संस्कृत शब्दहरूको सट्टा जनताले बोल्ने भाषाको प्रयोग गरेकाले उनका रचना सबै वर्गका मानिसले बुझ्न सके। यही विशेषताले नेपाली साहित्यलाई दरबार र पण्डितहरूको घेराबाट निकालेर आम नागरिकसम्म पुर्‍यायो।

भानुभक्तको योगदान साहित्यमा मात्र सीमित छैन। उनले राष्ट्रिय एकता, सांस्कृतिक संरक्षण र नेपाली पहिचान निर्माणमा पनि ऐतिहासिक भूमिका खेले। नेपाल बहुभाषिक, बहुजातीय र बहुसांस्कृतिक मुलुक भए पनि नेपाली भाषाले साझा सम्पर्क भाषाको रूपमा विकास गर्न सकेको आधार निर्माणमा भानुभक्तको योगदान स्मरणीय छ।

२१३औँ जन्मजयन्तीका अवसरमा नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान, भानु प्रतिष्ठान, नेपाली शिक्षा परिषद् तथा विभिन्न साहित्यिक, शैक्षिक र सांस्कृतिक संस्थाले देशभर विशेष कार्यक्रम आयोजना गरेका छन्। राजधानी काठमाडौँस्थित नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान परिसरमा रहेको आदिकवि भानुभक्तको प्रतिमामा माल्यार्पण, साहित्यिक गोष्ठी, कविता वाचन तथा सम्मान कार्यक्रम आयोजना गरिएको छ। तनहुँको जन्मस्थल चुँदीरम्घामा पनि विशेष समारोह, प्रभातफेरी र सांस्कृतिक कार्यक्रम सम्पन्न भइरहेका छन्।

विद्यालय, क्याम्पस तथा विभिन्न शैक्षिक संस्थाहरूमा विद्यार्थीबीच कविता प्रतियोगिता, वक्तृत्वकला, निबन्ध लेखन तथा रामायण वाचन कार्यक्रम सञ्चालन गरिएका छन्। यसले नयाँ पुस्तालाई भानुभक्तको योगदानबारे जानकारी गराउनुका साथै नेपाली भाषा र साहित्यप्रति आकर्षित गर्ने उद्देश्य राखेको छ।

नेपालभित्र मात्र होइन, भारतका दार्जिलिङ, सिक्किम, असम, देहरादून, भुटान, म्यानमार ९बर्मा० लगायत नेपाली भाषी समुदाय रहेका विभिन्न देश र क्षेत्रमा पनि भानु जयन्ती उत्साहपूर्वक मनाइन्छ। त्यहाँका नेपाली समुदायले साहित्यिक कार्यक्रम, सांस्कृतिक प्रस्तुति तथा रामायण वाचनमार्फत आफ्नो भाषा र संस्कृतिप्रतिको आस्था व्यक्त गर्छन्। यसले भानुभक्तको प्रभाव नेपालको सीमाभन्दा धेरै टाढासम्म फैलिएको पुष्टि गर्छ।

सूचना–प्रविधिको युगमा पनि भानुभक्त उत्तिकै सान्दर्भिक छन्। डिजिटल माध्यमबाट उनका कृतिहरू अध्ययन हुने क्रम बढेको छ। विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्म उनको साहित्य पाठ्यक्रमको महत्वपूर्ण हिस्सा बनेको छ। नेपाली भाषाको इतिहास, साहित्यिक विकास र भाषिक एकताको अध्ययन गर्दा भानुभक्तलाई केन्द्रमा राखेर चर्चा गरिन्छ।

भाषा केवल सञ्चारको माध्यम मात्र होइन, राष्ट्रिय पहिचान र सभ्यताको आधार पनि हो। यही आधारलाई मजबुत बनाउन भानुभक्तले गरेको योगदान आज पनि उत्तिकै प्रेरणादायी छ। उनले देखाएको मार्गले नेपाली साहित्यलाई विश्वसामु चिनाउने आधार तयार गर्‍यो भने नेपाली भाषालाई जनताको भाषा बनाउने अभियानलाई सफल बनायो।

आज भानु जयन्ती मनाउनु भनेको केवल एक महान् कविको जन्मदिन सम्झनु मात्र होइन, नेपाली भाषा, साहित्य, संस्कृति र राष्ट्रिय पहिचानप्रतिको सम्मान व्यक्त गर्नु पनि हो। उनका कृतिमा निहित मानवीय मूल्य, नैतिक शिक्षा, सामाजिक उत्तरदायित्व र भाषाप्रतिको प्रेम आजको पुस्ताका लागि पनि उत्तिकै उपयोगी छन्।

समय परिवर्तनसँगै समाजका आवश्यकता र अभिव्यक्तिका शैली फेरिएका छन्। तर भाषा, साहित्य र संस्कृतिको संरक्षणबिना कुनै पनि राष्ट्रको पहिचान दीर्घकालसम्म टिक्न सक्दैन। त्यसैले भानुभक्तको योगदानलाई सम्झँदै नेपाली भाषाको संरक्षण, प्रवर्द्धन र पुस्तान्तरणमा सबैको साझा प्रयास आवश्यक छ।

दुई शताब्दीभन्दा बढी समय बितिसक्दा पनि भानुभक्तका शब्दहरू नेपाली जनजीवनमा उत्तिकै जीवित छन्। घरघरमा गुञ्जिने रामायणका श्लोक, विद्यालयमा पढाइने उनका काव्य, साहित्यिक मञ्चमा हुने उनको चर्चा र प्रत्येक वर्ष मनाइने भानु जयन्तीले उनी केवल इतिहासका पात्र नभई नेपाली चेतनाका अमर दीप भएको सन्देश दिइरहेका छन्। यही कारण आदिकवि भानुभक्त आचार्य नेपाली भाषा, साहित्य र राष्ट्रिय एकताको अनश्वर प्रतीकका रूपमा सधैं सम्मानित रहनेछन्।