तोमनाथ उप्रेती:

मानव जीवन चेतनापूर्ण छनोटहरूको निरन्तर शृङ्खला हो। मानिसले आफ्नो जीवनमा के सोच्ने, के गर्ने, कस्तो व्यवहार अपनाउने र कस्ता सम्बन्धहरू निर्माण गर्ने भन्ने निर्णयहरू निरन्तर गरिरहेको हुन्छ। यी सानासाना छनोटहरूले नै अन्ततः उसको जीवनको दिशा, चरित्र र भाग्य निर्माण गर्छन्। त्यसैले जीवनलाई बुझ्ने मूल दृष्टि भनेको छनोटको दर्शन हो।मानिस बाहिरी परिस्थितिभन्दा बढी आफ्नै भित्री निर्णयहरूको उत्पादन हो।

मानिस जसरी सोच्दछ, उसले त्यस्तै मानिसहरूलाई आकर्षित गर्छ। जसरी कर्म गर्छ, उसले त्यस्तै परिणामहरू अनुभव गर्छ। र जसरी व्यवहार गर्छ, उसले त्यस्तै सामाजिक प्रतिक्रिया पाउँछ। यसरी जीवन एक प्रकारको प्रतिबिम्ब हो, जहाँ भित्री चेतना बाहिरी संसारमा फर्किएर आउँछ।

जीवन छनोटको दर्शनले मानिसलाई जिम्मेवार बनाउँछ। यसले दोष अरूमा होइन, धेरैजसो अवस्थामा हाम्रो आफ्नै दृष्टिकोण र व्यवहारमा हुन्छ भन्ने सिकाउँछ। जब मानिस आफ्नो छनोटप्रति सचेत हुन्छ, तब उसले आफ्नो जीवनलाई सचेत रूपमा निर्माण गर्न सक्छ। यही चेतनापूर्ण जीवन नै आत्मविकासको आधार हो, जहाँ मानिस परिस्थितिको दास होइन, आफ्नो चेतनाको निर्माता बन्छ

मानव जीवन बाहिरी संसारको प्रतिबिम्ब मात्र होइन, यो भित्री चेतनाको प्रत्यक्ष अभिव्यक्ति हो। मानिसले जसरी सोच्छ, जसरी अनुभव गर्छ, जसरी कर्म गर्छ, त्यसै अनुसार उसले आफ्नो सम्बन्ध, मित्रता, आदर्श र मूल्यहरू चयन गर्छ। यही कारण हो मान्छे आफ्नो सोच, कर्म र व्यवहार जस्तो हुन्छ, त्यस्तै मानिसलाई रोज्छ, खोज्छ, सम्मान गर्छ र अन्ततः आदर्श पनि बनाउँछ। यो  चेतनाको दार्शनिक सत्य हो।

मानिसको मन एक प्रकारको दर्पण हो। यस दर्पणमा बाहिरी संसार मात्र होइन, भित्री अवस्था पनि प्रतिबिम्बित हुन्छ। यदि दर्पण सफा छ भने, त्यसले सफा र स्पष्ट प्रतिबिम्ब देखाउँछ। यदि दर्पण धुमिल छ भने, सबै कुरा विकृत देखिन्छ। त्यसैगरी, मानिसको चेतना जति शुद्ध हुन्छ, उसले त्यति नै शुद्ध मानिसहरूलाई आकर्षित गर्छ। र चेतना जति विकृत हुन्छ, त्यति नै विकृत सम्बन्धहरू निर्माण हुन्छन्।

सोच मानव जीवनको पहिलो आधार हो। सोच नै कर्मको बीउ हो। यदि सोच सकारात्मक, करुणामय र स्पष्ट छ भने, कर्म पनि त्यस्तै हुन्छ। तर यदि सोच स्वार्थ, ईर्ष्या वा अहंकारले भरिएको छ भने, कर्म पनि त्यसै दिशामा जान्छ। यही कर्म फेरि सम्बन्ध निर्माण गर्छ, समाज बनाउँछ, र अन्ततः जीवनको स्वरूप निर्धारण गर्छ।

मानिसले प्रायः बाहिरी परिस्थितिलाई दोष दिन्छ “मलाई यस्ता मानिसहरू किन भेटिन्छन्?” तर त्यो प्रश्नको उत्तर आफैंभित्र लुकेको हुन्छ। हामी जस्तो चेतनामा बाँचिरहेका हुन्छौं, त्यस्तै चेतनाका मानिसहरू हामीतर्फ आकर्षित हुन्छन्। यो कुनै रहस्यमय घटना होइन, यो मानसिक र ऊर्जात्मक समानताको नियम हो। समान ऊर्जा समान ऊर्जालाई आकर्षित गर्छ।

कर्मको स्तर अझ गहिरो हुन्छ। सोच मनमा रहन्छ, तर कर्म बाहिरी संसारमा प्रकट हुन्छ। कर्मले मानिसको वास्तविक परिचय दिन्छ। समाजले विचार होइन, व्यवहार देख्छ। त्यसैले मानिसले अरूलाई जुन रूपमा व्यवहार गर्छ, उसले त्यस्तै व्यवहार फिर्ता पाउँछ। यदि व्यवहार सम्मानजनक छ भने सम्मान प्राप्त हुन्छ। यदि व्यवहार अपमानजनक छ भने दूरी उत्पन्न हुन्छ।

व्यवहार भनेको दैनिक जीवनको निरन्तर अभ्यास हो। मानिस ठूलो निर्णयमा मात्र होइन, सानासाना क्रियाकलापमा पनि प्रकट हुन्छ। कसरी बोल्छ, कसरी सुन्छ, कसरी प्रतिक्रिया दिन्छ यी सबैले उसको भित्री चरित्र देखाउँछ। यही चरित्रले उसलाई कस्ता मानिसहरू नजिक ल्याउने भनेर निर्धारण गर्छ।

मानिसले खोज्ने साथी, सम्बन्ध वा आदर्श कुनै बाहिरी आकस्मिकता होइन, यो भित्री समानताको परिणाम हो। जो मानिस करुणामय छ, उसले करुणामय मानिसहरूलाई नै बढी मूल्य दिन्छ। जो प्रतिस्पर्धी र अहंकारी छ, उसले पनि त्यस्तै प्रवृत्तिलाई सामान्य मान्छ। यसरी चेतना आफैंले आफ्नो संसार निर्माण गर्छ।

दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा यो प्रक्रिया “आन्तरिक प्रतिबिम्बको सिद्धान्त” हो। बाहिरी संसारलाई परिवर्तन गर्नुभन्दा पहिले भित्री संसार परिवर्तन हुन्छ। बाहिर जे देखिन्छ, त्यो भित्रको विस्तार मात्र हो। त्यसैले जीवन सुधारको पहिलो कदम बाहिरी परिवर्तन होइन, आन्तरिक रूपान्तरण हो।

मानिसले सम्मान गर्ने कुरा पनि उसको भित्री मूल्य प्रणालीसँग जोडिएको हुन्छ। यदि कुनै व्यक्तिको चेतना भौतिक सफलता र शक्ति केन्द्रित छ भने, उसले त्यस्तै धनी, शक्तिशाली वा प्रभावशालीमानिसलाई आदर्श मान्छ । तर यदि चेतना आत्मिक, नैतिक र संवेदनशील छ भने, उसले विनम्र, सत्यनिष्ठ र करुणामय व्यक्तिलाई आदर्श बनाउँछ।

सम्बन्धहरू पनि यसै नियममा आधारित हुन्छन्। दुई व्यक्ति बीचको आकर्षण भावनात्मक मात्र होइन, चेतनात्मक पनि हुन्छ। समान सोच भएका मानिसहरू एकअर्कासँग सहज महसुस गर्छन्। असमान चेतना भएका मानिसहरू बीच दूरी स्वाभाविक रूपमा बढ्छ।

तर यहाँ एउटा सूक्ष्म पक्ष पनि छ।मानिस कहिलेकाहीँ आफूमा कमी भएको गुण अरूमा देखेर आकर्षित हुन्छ। उदाहरणका लागि, शान्त व्यक्ति ऊर्जावान मानिसतर्फ आकर्षित हुन सक्छ, वा आत्मविश्वास नभएको व्यक्ति आत्मविश्वासी मानिसतर्फ आकर्षित हुन सक्छ। यसरी आकर्षण केवल समानतामा मात्र होइन, पूरकताको आधारमा पनि हुन्छ।

तर दीर्घकालीन सम्बन्ध भने समान चेतनामा टिक्छ। यदि मूल मूल्य प्रणाली फरक छ भने सम्बन्ध स्थिर रहन कठिन हुन्छ। त्यसैले जीवनमा स्थायी सम्बन्धहरू त्यतिबेला मात्र सम्भव हुन्छन् जब दुई चेतना समान दिशामा विकसित भइरहेका हुन्छन्।

मानिसले आफ्नो जीवनमा जुन स्तरको मानिसहरूलाई ठूलो वा आदर्श मान्छ, त्यो उसको भित्री चेतनाको स्तरको संकेत हो। यदि आदर्श सतही छ भने चेतना पनि सतही हुन्छ। यदि आदर्श गहिरो छ भने चेतना पनि गहिरो हुन्छ।

आध्यात्मिक दृष्टिले हेर्दा यो प्रक्रिया आत्म–प्रक्षेपण हो। मानिस आफ्नो भित्री अवस्थालाई बाहिर प्रक्षेपित गर्छ र त्यही अनुसार संसार निर्माण गर्छ। यही कारणले आध्यात्मिक साधनामा आत्मपरिवर्तनलाई पहिलो आवश्यकता मानिन्छ।

यदि मानिस आफ्नो सोच परिवर्तन गर्छ भने, उसको संसार पनि परिवर्तन हुन थाल्छ। यदि कर्म परिवर्तन गर्छ भने, सम्बन्धहरू परिवर्तन हुन्छन्। र यदि व्यवहार परिवर्तन गर्छ भने, जीवनको सम्पूर्ण दिशा नै बदलिन्छ।

तर परिवर्तन सजिलो छैन, किनकि मानिस आफ्नो पुरानो सोचसँग गहिरो रूपमा बाँधिएको हुन्छ। आदत, विश्वास र अनुभवले चेतनालाई स्थिर बनाउँछ। तर यही स्थिरतालाई तोडेर नयाँ चेतना निर्माण गर्नु नै विकास हो।

मानिसको जीवन कुनै बाहिरी घटनाको परिणाम मात्र होइन, यो भित्री चेतनाको निरन्तर विस्तार हो। हामी जसरी सोच्छौं, त्यही अनुसार हाम्रो संसार बन्छ। हामी जसरी कर्म गर्छौं, त्यही अनुसार हाम्रो सम्बन्धहरू निर्माण हुन्छन्। र हामी जसरी बाँचिरहेका हुन्छौं, त्यही अनुसार हाम्रो जीवनको अर्थ निर्धारण हुन्छ।

त्यसैले यो दार्शनिक सत्य अत्यन्त गहिरो छ मान्छे आफ्नो सोच, कर्म र व्यवहार जस्तो हुन्छ, त्यस्तै मानिसलाई रोज्छ, खोज्छ, सम्मान गर्छ र अन्ततः त्यस्तै मानिसलाई आदर्श मान्छ। यही चेतनाको ऐना हो, जसमा हामीले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन देख्न सक्छौं