तोमनाथ उप्रेती:

(नियात्रा)

अछाम–

सुदूरपश्चिमको पहाडमा टाँसिएको एक कठिन भूगोल। तर त्यही कठिनाइभित्र लुकेको छ—जीवनको सौन्दर्य। मङ्गलसेनबाट यात्रा सुरु हुन्छ। प्रशासनिक संरचनाले यस जिल्लालाई नगरपालिका र गाउँपालिकामा विभाजन गरेको छ। कागजमा यो व्यवस्था सरल देखिन्छ। तर जमिनमा त्यो सरलता छैन। यहाँ भूगोल आफैँ प्रशासन हो। र प्रशासन आफैँ संघर्ष हो।

मेरो यात्रा कैलाश खोला तर्फ मोडिन्छ। यो खोला केवल पानीको प्रवाह होइन। यो अछामको इतिहास हो। संस्कृति हो। पीडा हो। र आशा पनि हो। कर्णाली र सेतीको बीचमा बग्ने यी जलधाराहरूले यो जिल्लालाई जीवन दिन्छन्। कैलाश खोला पनि त्यही जीवनको एक धड्कन हो।

मङ्गलसेनबाट हिँड्दा बाटो चुप हुन्छ। तर मन बोल्न थाल्छ। यहाँका ढुंगा, बुट्यान र पहाडहरूले धेरै कुरा भन्छन्। तर उनीहरूको भाषा सुन्न समय चाहिन्छ। प्रशासनिक विकासका योजना कागजमा बनेका छन्। सडक, स्वास्थ्य, शिक्षा सबैका नाम छन्। तर यहाँ नामभन्दा बढी आवश्यकता छ—पहुँचको।

हिँडाइ लामो छ। पैदल यात्रा अझै यहाँको यथार्थ हो। साँफेबगर विमानस्थल कहिल्यै कहिले मात्र चल्ने इतिहास जस्तै लाग्छ। विमानको आवाजभन्दा यहाँ खच्चरको टाप बढी सुनिन्छ। यही नै अछामको यथार्थ हो।

कैलाश खोला नजिक पुग्दा हावाको स्वर नै परिवर्तन हुन्छ। पहाडको कठोरता बिस्तारै नरम हुन्छ। चिसो हावा शरीरलाई छुन्छ, तर त्यो चिसो चेतनाको स्पर्श जस्तो लाग्छ। त्यही चिसोभित्र जीवनको ताजगी लुकेको हुन्छ, जसले थकित मनलाई फेरि जीवित बनाउँछ।

खोलाको पानी निरन्तर बगिरहन्छ। कुनै बाधा छैन, कुनै रोकावट छैन। त्यो प्रवाह समयको प्रतीक जस्तो लाग्छ। जीवन पनि यस्तै हो अविरल, अनिश्चित, तर निरन्तर गतिशील। पानीको आवाजले मनको भित्रभित्रै जमेको अशान्तिलाई बिस्तारै पगाल्छ। विचारहरू हलुका हुन्छन्। अस्तित्व सरल देखिन थाल्छ।

यो खोला ठूलो नदी होइन। तर यसको अर्थ विशाल छ। यहाँ दर्शन लुकेको छ महानता आकारमा होइन, योगदानमा हुन्छ। साना धाराहरू मिलेर ठूलो नदी बन्छन्, जस्तै साना प्रयासहरूले ठूलो सभ्यता निर्माण गर्छन्। व्यक्तिगत जीवन पनि त्यस्तै हो सानो काम, सानो करुणा, सानो सहयोग, मिलेर ठूलो परिवर्तन ल्याउँछन्।

कैलाश खोलाले सिकाउँछ जीवनको मूल्य शक्तिमा होइन, निरन्तरता र एकतामा हुन्छ। जहाँ प्रवाह हुन्छ, त्यहाँ जीवन हुन्छ।

म सोच्न थाल्छु। के विकास भनेको मात्र सडक हो? के प्रशासन भनेको मात्र भवन हो? होइन। यहाँ विकास भनेको पानीसम्म पहुँच हो। स्वास्थ्य चौकीसम्म पुग्ने बाटो हो। विद्यालयमा पुग्ने बालकको मुस्कान हो।

कैलाश खोला वरिपरि गाउँहरू छन्। ती गाउँहरूमा अछामी भाषा बोलिन्छ। देउडा गाइन्छ। हुड्केली नाचिन्छ। रत्यौली गुञ्जिन्छ। यी संस्कृतिहरू समुदायको आत्मा हुन्। प्रशासनले कागजमा संस्कृति लेखेको छ। तर संस्कृति व्यवहारमा बाँचिरहेको छ।

मैले एक बृद्धलाई भेटें। उनी खोला किनारमा बसेका थिए। उनले भने “यो खोला हाम्रो जीवन हो। पहिले यही पानीले खेत भरिन्थ्यो। अहिले धेरै कुरा बदलियो।” उनको स्वरमा परिवर्तनको पीडा थियो। तर विद्रोह थिएन। केवल मौन स्वीकार थियो।

यो मौनता नै अछामको कथा हो।

कैलाश खोलाको पानी निरन्तर बगिरहन्छ, जस्तै समय बिना रोकावट अघि बढिरहन्छ। प्रशासनिक संरचनाहरू बदलिन्छन् गाउँ विकास समिति नगरपालिका बन्छ, फेरि गाउँपालिका बन्छ। कागजमा नामहरू फेरिन्छन्, सीमाहरू पुनःरेखांकन हुन्छन्। तर पहाड उही रहन्छ, जस्तै जीवनको आधारभूत सत्य स्थिर रहन्छ। खोला पनि उही आफ्नो मौन यात्रामा बगिरहन्छ। परिवर्तन बाहिर हुन्छ, तर भित्री यथार्थ अपरिवर्तित रहन्छ। मानिसहरूको संघर्ष पनि उही रहन्छ जीविका, सम्मान र अस्तित्वको खोज। यही निरन्तरता भित्र जीवनको गहिरो दर्शन लुकेको छ, जहाँ परिवर्तन र स्थायित्व एकैसाथ बगिरहेका हुन्छन्।

यात्रा  भौतिक मात्र हुँदैन। यो मानसिक पनि हुन्छ। मैले महसुस गरें यो यात्रा बाहिरको होइन। भित्रको हो। प्रत्येक ढुंगामा इतिहास छ। प्रत्येक बोटमा कथा छ। प्रत्येक खोला किनारमा पीडा छ।

कैलाश खोला छेउमा बस्दा दार्शनिक विचार आउँछ। जीवन पनि यही हो। निरन्तर प्रवाह। कहिले शान्त। कहिले उग्र। कहिले स्पष्ट। कहिले धुम्म। तर कहिल्यै रोकिँदैन।

अछामको प्रशासनिक संरचना हेर्दा लाग्छ यो क्षेत्र नक्सामा व्यवस्थित छ। मङ्गलसेन केन्द्र हो। साँफेबगर उपकेन्द्र। गाउँपालिका फैलिएका छन्। तर व्यवहारमा केन्द्र अझै टाढा छ। सेवाहरू पुग्न समय लाग्छ। दूरी  किलोमिटर होइन। यो अवसरको दूरी हो।

कैलाश खोला किनारमा म एउटा बालक देख्छु। ऊ पानीमा ढुंगा फाल्दै छ। उसलाई विकासको परिभाषा थाहा छैन। तर उसलाई खुसी थाहा छ। त्यो क्षणमा मैले बुझें विकासको पहिलो आधार खुसी हो।

खोलाको आवाजमा म विगत सुन्छु। युद्धको कथा, माओवादी द्वन्द्वको छायाँ, मङ्गलसेन दरबारको ध्वंस र पुनर्निर्माणको प्रयास। सबै यहाँको इतिहासमा बगिरहेका छन्।

तर पानी जस्तै इतिहास पनि बग्छ। रोकिँदैन। निशान छोड्छ।

यात्रा अगाडि बढ्छ। बाटो साँघुरो हुन्छ। तर मन फराकिलो हुन्छ। किनकि यहाँको प्रकृतिले सिकाउँछ सानो बाटोले पनि ठूलो संसार देखाउन सक्छ।

कैलाश खोला पार गर्दा म फेरि सोच्छु। प्रशासनले विकास ल्याउने प्रयास गर्छ। तर विकास आदेशले आउँदैन। यो विश्वासले आउँछ। स्थानीय सहभागिताले आउँछ। संस्कृति र प्रकृतिको सम्मानले आउँछ।

यहाँका पञ्चदेवल, प्राचीन मन्दिरहरू, देवलहरू र शिलालेखहरू केवल ढुंगाका संरचना होइनन्। ती समयका मौन अभिलेख हुन्। तिनका प्रत्येक शिलामा इतिहासका पदचापहरू सुरक्षित छन्। तिनले खस सभ्यताको उदय, राजाहरूको शासन, युद्धका पीडा, आस्थाका यात्राहरू र पुस्तौँदेखि सञ्चित सांस्कृतिक चेतनाका कथाहरू बोकेका छन्। तर विडम्बना के छ भने ती दस्तावेजहरू पढ्ने क्षमता बिस्तारै हराउँदै गएको छ। आधुनिकताले मानिसलाई धेरै जानकारी दिएको छ, तर आफ्नै माटोका संकेतहरू बुझ्ने संवेदनशीलता भने कमजोर बनाइदिएको छ। इतिहास अझै त्यहीँ उभिएको छ, तर त्यसलाई सुन्ने कानहरू कम हुँदै गएका छन्।

कैलाश खोला भने निरन्तर बगिरहन्छ। शताब्दीहरू बिते। शासन फेरिए। सीमाहरू परिवर्तन भए। तर यसको प्रवाह रोकिएन। खोलाको किनारमा उभिँदा मलाई लाग्छ, म पनि त्यसैगरी बगिरहेको छु। जीवन आफैँ एउटा यात्रा हो, जहाँ मानिसले आफूलाई स्थायी ठान्छ, तर वास्तवमा ऊ पनि समयको प्रवाहमा बगिरहेको एक यात्री मात्र हो।

अछामको भूगोल कठोर छ। अग्ला पहाडहरू छन्। कठिन उकालाहरू छन्। दुर्गम बाटाहरू छन्। तर यही कठोर भूगोलले यहाँका मानिसहरूलाई असाधारण सहनशील बनाएको छ। उनीहरू श्रमलाई पूजा ठान्छन्। अभावलाई नियति होइन, चुनौतीका रूपमा स्वीकार गर्छन्। जीविकाको खोजीमा धेरै युवाहरू भारत तथा अन्य देशतिर पसिना बगाउन जान्छन्। उनीहरूको शरीर परदेशमा हुन्छ, तर मन भने आफ्नै गाउँका डाँडाहरू, आफ्नै खेतका आलीहरू र आफ्नै खोलाका किनारहरूमै अल्झिरहन्छ।

सायद यही कारणले कैलाश खोला केवल जलधारा होइन। यो अछामी मनको प्रतीक हो जुन जति टाढा पुगे पनि अन्ततः आफ्नै माटो, आफ्नै स्मृति र आफ्नै पहाडतिर फर्किन चाहन्छ।

मङ्गलसेन फर्किँदा साँझ बिस्तारै पहाडका काँधहरूमा ओर्लिन थाल्छ। पश्चिमतिरको आकाश सुनौलो रङले भरिन्छ। क्षितिजमा छरिएका बादलहरू कुनै चित्रकारले कोरेका रेखाचित्रजस्ता देखिन्छन्। दिनभरि देखिएका प्रशासनिक भवनहरू, कार्यालयहरू र संरचनाहरू अँध्यारोको छायामा हराउन थाल्छन्। मानवले निर्माण गरेका ती संरचनाहरू समयसँगै बदलिनेछन्, विस्तारिनेछन् वा कुनै दिन इतिहासका पानामा सीमित हुनेछन्। तर कैलाश खोला भने अझै उही लयमा बगिरहेको हुन्छ। उसको प्रवाहमा कुनै हतार छैन, कुनै अहंकार छैन, केवल निरन्तरताको मौन संगीत छ।

त्यही क्षणमा मैले बुझेँ।अछामलाई बुझ्न नक्सा मात्र पर्याप्त छैन। नक्साले भूगोल देखाउँछ तर आत्मा देखाउँदैन। तथ्याङ्कले जनसंख्या बताउँछ तर मानिसका सपनाहरू बताउँदैन। प्रशासनिक प्रतिवेदनले विकासका सूचकाङ्कहरू प्रस्तुत गर्छ तर पहाडको मौनता, गाउँको संवेदना र खोलाको दर्शनलाई समेट्न सक्दैन। अछामलाई बुझ्न यात्रा चाहिन्छ। अनुभव चाहिन्छ। यहाँको धुलोमा हिँड्नुपर्छ। यहाँको हावामा सास फेर्नुपर्छ। र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, यहाँको मौनतालाई सुन्न सक्ने मन चाहिन्छ।

कैलाश खोला केवल एउटा नदी होइन। यो जीवनको दर्शन हो। यसले शब्दबिनै एउटा सत्य सुनाउँछ जीवनको सार गन्तव्यमा होइन, निरन्तर यात्रामा हुन्छ। यसको प्रत्येक लहरले मानौँ भन्छ, “बगिरह। बाटोमा चट्टान आउलान्। अवरोध आउलान्। तर रोकिएन भने मात्र अस्तित्व रहन्छ।”

अछाम पनि त्यस्तै छ। कठिन छ। विकट छ। संघर्षले भरिएको छ। तर यसले कहिल्यै हार मानेको छैन। पहाडहरू जस्तै अडिग छ। खोलाजस्तै गतिशील छ। यही निरन्तर संघर्ष, यही अविरल प्रवाह र यही अदम्य जीवनशक्ति नै अछामको वास्तविक शक्ति हो। यही शक्ति कैलाश खोलाको पानीझैँ पुस्तौँदेखि बगिरहेको छ र भविष्यतर्फ पनि बगिरहनेछ।