तोमनाथ उप्रेती :

 मानव जीवन आन्तरिक संस्कार, चेतना र प्रतिबिम्बको निरन्तर संवाद हो। संस्कारले हाम्रो व्यक्तित्वको आधार निर्माण गर्छ, चेतनाले त्यसलाई अनुभूति र दिशा दिन्छ र प्रतिबिम्बले हामीलाई आफूलाई आफैंभित्र हेर्ने अवसर प्रदान गर्छ। यी तीन तत्वबीचको सम्बन्ध बुझ्नु नै आत्म–अन्वेषणको प्रारम्भिक मार्ग हो।

संस्कार भनेको विगतका अनुभव, शिक्षा, वातावरण र सामाजिक प्रभावबाट बनेको मानसिक संरचना हो। यो अदृश्य भए पनि हाम्रो सोच, निर्णय र व्यवहारमा प्रभाव पार्छ। व्यक्ति के सोच्दछ, कसरी प्रतिक्रिया दिन्छ र कस्तो जीवनशैली अपनाउँछ भन्ने कुरा धेरै हदसम्म संस्कारमा निर्भर हुन्छ। संस्कारलाई चेतनाले निर्देशित नगरेसम्म त्यो यान्त्रिक प्रतिक्रिया मात्र बन्न सक्छ।

चेतना मानव अस्तित्वको जागरूकता हो। यो आफूलाई र संसारलाई बुझ्ने अनुभूति हो। चेतनाले संस्कारलाई प्रश्न गर्छ, सुधार गर्छ र नयाँ दिशा दिन्छ। जब चेतना जागृत हुन्छ, तब व्यक्ति आफ्ना पुराना बानी र सीमित धारणाबाट माथि उठ्न सक्छ। यसरी चेतना परिवर्तनको मूल स्रोत बन्छ।

प्रतिबिम्ब आत्म–अवलोकनको प्रक्रिया हो। जब हामी ऐनामा आफ्नो रूप देख्छौं, त्यो बाहिरी शरीरको छवि मात्र होइन, हाम्रो आन्तरिक अवस्थाको संकेत पनि हुन सक्छ। जीवनका अनुभवहरू पनि एक प्रकारको ऐना हुन्, जसले हाम्रो संस्कार र चेतनाको स्थिति देखाउँछन्। प्रतिबिम्बले हामीलाई आत्मसमीक्षा गर्न, आफ्ना कमजोरी र सम्भावना बुझ्न मद्दत गर्छ।

मानव जीवन भित्री संस्कार, चेतना र बाह्य प्रतिबिम्बबीचको गहिरो सम्बन्धको यात्रा हो। मानिस जे सोच्दछ, जे अनुभव गर्छ र जे भित्र ग्रहण गर्छ त्यही क्रमशः उसको व्यक्तित्व, व्यवहार र जीवनशैलीमा प्रतिबिम्बित हुन्छ। यही अदृश्य तर अत्यन्त शक्तिशाली सम्बन्धला “भित्री संस्कारबाट बाह्य प्रतिबिम्बसम्मको चेतनात्मक यात्रा” भन्न सकिन्छ।

संस्कार मानव जीवनको पहिलो आधार हो। संस्कार मनभित्र बस्ने मूल्य, धारणा र आदतहरूको समष्टि हो। बाल्यकालदेखि नै परिवार, समाज, शिक्षा र वातावरणले मानिसको संस्कार निर्माण गर्छ। प्रेम, करुणा, इमानदारी, सहिष्णुता जस्ता सकारात्मक संस्कारहरूले व्यक्तित्वलाई उज्यालो बनाउँछन् भने लोभ, घृणा, ईर्ष्या र हिंसा जस्ता नकारात्मक संस्कारहरूले चेतनालाई अन्धकारतर्फ धकेल्छन्।

तर संस्कार स्थायी भाग्य होइन यो परिवर्तनयोग्य चेतनात्मक संरचना हो। जब मानिस आत्मचिन्तन, शिक्षा र अनुभवमार्फत आफ्नो भित्री प्रवृत्तिलाई बुझ्न थाल्छ, तब संस्कार रूपान्तरण हुन सक्छ। यही रूपान्तरणको प्रक्रिया चेतनाको जागरण हो।

चेतना मानव अस्तित्वको केन्द्र हो। यो आत्म–अवलोकन, अनुभूति र विवेकको संयुक्त अवस्था हो। चेतना जागृत हुँदा मानिस आफ्नो भित्री संसारलाई बुझ्न थाल्छ किन ऊ रिसाउँछ, किन ऊ डराउँछ, किन ऊ लोभ गर्छ। यही बुझाइले परिवर्तनको ढोका खोल्छ। चेतना बिना संस्कार अन्धो हुन्छ, र संस्कार बिना चेतना दिशाहीन हुन्छ।

पूर्वीय दर्शनमा चेतनालाई अत्यन्त उच्च स्थान दिइएको छ। योग, ध्यान र आत्मचिन्तनको अभ्यासले चेतनालाई शुद्ध र स्थिर बनाउने विश्वास गरिन्छ। जब चेतना शुद्ध हुन्छ, तब मानिसको निर्णय क्षमता स्पष्ट हुन्छ, भावनात्मक सन्तुलन बढ्छ र व्यवहारमा नैतिकता झल्किन्छ।

चेतनाको यही अवस्था बाह्य जीवनमा प्रतिबिम्ब बनेर देखा पर्छ। प्रतिबिम्ब भनेको मानिसको भित्री अवस्था बाहिर देखिने रूप हो। मानिसको बोली, व्यवहार, सम्बन्ध, निर्णय र सामाजिक आचरण यी सबै उसको भित्री संस्कार र चेतनाको प्रत्यक्ष प्रतिबिम्ब हुन्। यदि भित्र अशान्ति छ भने बाहिर अस्थिरता देखिन्छ; यदि भित्र करुणा छ भने बाहिर संवेदनशीलता झल्किन्छ।

यही कारण समाजमा कुनै व्यक्तिलाई बुझ्न उसको बाहिरी पहिरन वा शब्दभन्दा उसको व्यवहार र स्थायी आचरण बढी महत्वपूर्ण हुन्छ। प्रतिबिम्ब कहिल्यै झुट बोल्दैन  यो सधैँ भित्री सत्य प्रकट गर्छ।

यदि संस्कार नै बीउ हो भने चेतना त्यो बीउलाई मलजल गर्ने शक्ति हो  र प्रतिबिम्ब त्यसको फल हो। बीउ राम्रो भए पनि यदि मलजल गलत भयो भने फल बिग्रिन्छ। त्यस्तै, राम्रो संस्कार भए पनि यदि चेतना जागृत भएन भने व्यक्तित्व अधूरो रहन्छ। त्यसैले संस्कार र चेतनाबीचको सन्तुलन नै आदर्श जीवनको आधार हो।

आजको आधुनिक समाजमा बाह्य प्रतिबिम्बमा अत्यधिक ध्यान दिइएको देखिन्छ। मानिस राम्रो देखिन, सफल देखिन र सामाजिक रूपमा स्वीकार्य देखिन प्रयास गर्छ। तर भित्री संस्कार र चेतनामा ध्यान नदिँदा यो प्रतिबिम्ब कृत्रिम बन्न सक्छ। सामाजिक सञ्जालमा देखिने चमकदार जीवन अक्सर भित्री वास्तविकतासँग मेल खाँदैन। यही असन्तुलनले मानसिक तनाव, असन्तुष्टि र पहिचान संकट जन्माउँछ।

त्यसैले वास्तविक विकास बाह्य सुधारबाट मात्र सम्भव हुँदैन; भित्री रूपान्तरण अनिवार्य हुन्छ। जब मानिस आफ्नो संस्कारलाई सचेत रूपमा अवलोकन गर्छ, तब ऊ आफ्नो चेतनालाई सुधार गर्न सक्षम हुन्छ। र जब चेतना सुधारिन्छ, तब बाह्य जीवन स्वतः शुद्ध र सन्तुलित हुन्छ।

पूर्वीय दर्शनले यस यात्रालाई आत्म–अनुशासन, ध्यान र विवेकको मार्गमार्फत स्पष्ट गरेको छ। आत्मचिन्तनले मानिसलाई आफ्नो कमजोरी बुझ्न मद्दत गर्छ, ध्यानले मनलाई स्थिर बनाउँछ, र विवेकले सही–गलत छुट्याउन सहयोग गर्छ। यी तीन अभ्यासले संस्कारलाई परिष्कृत गर्छन् र चेतनालाई जागृत बनाउँछन्।

शिक्षाको दृष्टिले पनि यो अवधारणा अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। केवल सूचना र ज्ञानको सञ्चयले मात्र पूर्ण व्यक्तित्व निर्माण हुँदैन। यदि शिक्षासँग नैतिकता, करुणा र आत्मजागरूकता जोडिएन भने व्यक्ति बाह्य रूपमा सक्षम तर भित्री रूपमा असन्तुलित बन्न सक्छ। त्यसैले शिक्षाले संस्कार निर्माण र चेतना जागरण दुबैलाई समेट्न आवश्यक छ।

समाजमा परिवर्तन ल्याउन पनि यही चेतनात्मक यात्रा आवश्यक छ। जब व्यक्ति बदलिन्छ, तब परिवार बदलिन्छ परिवार बदलिँदा समाज बदलिन्छ। समाज परिवर्तनको मूल आधार बाह्य नीतिमा होइन, भित्री चेतनामा हुन्छ। यही कारण सुधार केवल संरचनागत होइन, आत्मिक पनि हुनुपर्छ।

“भित्री संस्कारबाट बाह्य प्रतिबिम्बसम्मको चेतनात्मक यात्रा मानव विकासको सम्पूर्ण दर्शन हो। यो यात्रा बाहिरबाट भित्र होइन, भित्रबाट बाहिरतर्फ जान्छ। जब संस्कार शुद्ध हुन्छ, चेतना जागृत हुन्छ, र प्रतिबिम्ब स्वाभाविक रूपमा उज्यालो हुन्छ।

मानव जीवनको साँचो सफलता बाह्य चमकमा होइन, भित्री शुद्धतामा निहित छ। जब मानिस आफ्नो भित्री संसारलाई सुधार्छ, तब बाह्य संसार आफैं सुन्दर बन्न थाल्छ। यही चेतनात्मक यात्राको अन्तिम सत्य हो।

नैतिकता व्यक्ति वा संस्थाको आचरण, व्यवहार, निर्णयमा झल्किने सच्चरित्रता, इमान्दारी र विवेक हो। यस्ता मूल्यहरू समाजको मेरुदण्ड हुन्। तर, नेपालमा सार्वजनिक जीवनदेखि निजी क्षेत्रसम्म नैतिकताको ह्रास देखिन्छ। नेताहरू भ्रष्टाचारको दलदलमा फसिरहेका छन्, कर्मचारीहरू घुस लिने संस्कारमा रमाइरहेका छन्, नागरिकहरू पनि नियम उल्लंघनलाई सामान्य ठानिरहेका छन्। यस्तो परिवेशमा जब हामी अरूको गल्ती देख्छौं, त्यो देखाइ आत्म सुधारका लागि नभई दोषारोपणको लागि मात्र हुन्छ भने, त्यो नैतिक चेतनाको संकेत होइन, ढोंगको अभिव्यक्ति हो।

हाम्रो समाजमा अरूको आलोचना गर्न, दोष देखाउन, बादबिवाद गर्न रमाउने प्रवृत्ति धेरै छ। सामाजिक सञ्जालमा कसैको व्यक्तिगत जीवन, निर्णय, धर्म, संस्कृति आदिमा टिप्पणी गरिन्छ तर आफू के कति गलत छौं भन्ने कुरा सोच्दैनौं। यस्तो व्यवहारबाट सामाजिक सद्भाव भंग हुने खतरा बढेको छ। हामीले आफूले दिनु पर्ने योगदान, आचरण, बोलीमा ध्यान नदिई अरूको कमीकमजोरीतर्फ औंला तान्ने बानी बसाल्यौं।

नेपालको युवापुस्ता भविष्यका कर्णधार हुन्। उनीहरूमा चेतना छ, विद्रोह गर्ने हिम्मत छ, तर केही हदसम्म उनीहरू पनि यस्तै संस्कारमा अल्झिएका छन्। बेरोजगारी, अवसरको अभाव, राजनीतिक हस्तक्षेप आदि समस्या छन्, तर आत्मदर्शनको पनि आवश्यकता छ। हामीले कति मेहनत गरेका छौं? हामी आफ्नै ज्ञान, सीप, क्षमता सुधार्न लागिपरेका छौं त?

यस अवस्थामा, हाम्रो शिक्षा प्रणाली, समाज र राज्य संयन्त्रले आत्मनिरीक्षण, आलोचनात्मक सोच र नैतिक शिक्षा प्रदान गर्न जरुरी छ। विद्यालय स्तरबाट नैतिक शिक्षा, सामाजिक उत्तरदायित्व, आत्मविवेचन सिकाउनुपर्छ। केवल अरूलाई दोष दिने होइन, आफूले के योगदान गर्न सकिन्छ भनेर सोच्न सक्ने चेतना विकास गर्नुपर्छ।

हाम्रो समाजले अब ‘ऐनामा हेर्ने’ संस्कार सिक्नुपर्छ। ऐना अनुहार हेर्ने साधन मात्र होइन, त्यो आत्मनिरीक्षणको प्रतीक हो। एकपटक ऐनामा हेरेर म के गर्दैछु? म समाजका लागि जिम्मेवार छु कि केवल आलोचक? भनेर सोध्न सके, तबमात्र परिवर्तन सम्भव हुन्छ। सत्य यथार्थ हेर्न सक्ने आँखा र सुधार गर्न सक्ने साहस नै असल नागरिकता हो।

दोष देखाउने आँखा भन्दा पनि दोष स्वीकृत गर्ने विवेक महत्वपूर्ण हो। नेपालजस्तो परिवर्तनशील समाजमा सुधारका प्रयासहरू त भइरहेकै छन्, तर ती प्रयासहरू प्रभावकारी बन्नका लागि व्यक्तिगत र सामूहिक नैतिकताको पुनर्संस्थापन अनिवार्य छ। जबसम्म हामी ऐनामा हेरेर आफ्ना कमी कमजोरी बुझ्दैनौं, सुधारको यात्रा अधुरो रहन्छ।अरूको गल्ती देख्नुअघि एकपटक ऐनामा हेरौं। त्यो ऐनाले देखाउने हाम्रो प्रतिबिम्बले नै परिवर्तनको सुरुवात गर्नेछ।

आत्म–ज्ञान बाहिरी संसार होइन, भित्री संसारबाट सुरु हुन्छ। जब व्यक्ति आफ्ना विचार र व्यवहारलाई निष्पक्ष रूपमा हेर्न थाल्छ, तब ऊ परिवर्तनको यात्रामा प्रवेश गर्छ। यो यात्रामा संस्कार कच्चा सामग्री हो, चेतना शिल्पकार हो, र प्रतिबिम्ब ऐना हो।

संस्कार, चेतना र प्रतिबिम्ब मानव जीवनको त्रिकोणीय आधार हुन्। यीमध्ये कुनै एकको अभावमा व्यक्तित्व अधुरो हुन्छ। जब यी तीनबीच सन्तुलन कायम हुन्छ, तब मानव जीवन केवल अस्तित्व होइन, अर्थपूर्ण अनुभूति बन्न पुग्छ। यही सन्तुलन नै आत्म–विकास, शान्ति र पूर्णताको मूल आधार हो।