तोमनाथ उप्रेती:

मानव जीवन बाह्य उज्यालोले मात्र होइन, आन्तरिक छायाहरूले पनि बनेको हुन्छ। ती छायाहरूमा सबैभन्दा प्रभावशाली अनुभूति त्रास हो। त्रास अस्तित्वको अस्थिरता, अनिश्चितताको अनुभूति र आत्मसुरक्षाको निरन्तर खोज हो। जब चेतना त्रासको छायामा बाँधिन्छ, तब मानिस बाहिरी संसारमा उपस्थित भए पनि भित्री रूपमा हराएको जस्तो हुन्छ।

त्रासको प्रारम्भ सानो हुन्छ। कहिलेकाहीँ असफलताको डर, कहिलेकाहीँ अस्वीकृतिको पीडा, कहिलेकाहीँ भविष्यको अनिश्चितता। यी साना भावनाहरू विस्तारै मनभित्र गहिरिँदै जान्छन् र चेतनालाई सीमित बनाउँछन्। मानिस स्वतन्त्र रूपमा सोच्न छोड्छ, स्वतन्त्र रूपमा अनुभव गर्न छोड्छ। उसले निर्णयहरू डरका आधारमा लिन थाल्छ, विवेकका आधारमा होइन। यहीँबाट चेतनाको संकुचन सुरु हुन्छ।

त्रासले मानिसलाई वर्तमानबाट टाढा लैजान्छ। ऊ या त विगतको पीडामा अड्किन्छ, या भविष्यको चिन्तामा हराउँछ। वर्तमान क्षण, जहाँ जीवन वास्तवमा घटिरहेको हुन्छ, त्यही क्षण उसबाट फुत्किन्छ। चेतना जब वर्तमानबाट टाढा जान्छ, तब जीवन केवल मानसिक कथा बन्न पुग्छ। वास्तविक अनुभव हराउँछ र कल्पनाको बोझ बढ्छ।

तर चेतनाको स्वभाव नै खोजी हो। चेतना स्थिर रहन सक्दैन यो सधैँ विस्तार खोज्छ। त्रासले यसलाई रोक्न खोज्छ, तर भित्रै कतै एउटा आवाज उठिरहन्छ—“म को हुँ?” यही प्रश्न चेतनाको मूल यात्रा हो। यही प्रश्नले मानिसलाई आत्मबोधतर्फ धकेल्छ।

वितृष्णा, जुन त्राससँगै विकसित हुन्छ, जीवनप्रतिको उदासीनता हो। जब मानिस निरन्तर डर र निराशामा बाँच्न थाल्छ, तब उसमा संसारप्रति एक प्रकारको दूरी जन्मिन्छ। उसलाई सबै कुरा अर्थहीन लाग्न थाल्छ। सम्बन्धहरू, सफलताहरू, उपलब्धिहरू सबै क्षणिक र खोक्रा लाग्न सक्छन्। तर यही वितृष्णा कहिलेकाहीँ चेतनाको मोड बन्न सक्छ। किनकि जब बाह्य संसारले अर्थ गुमाउँछ, तब मानिस भित्री अर्थ खोज्न बाध्य हुन्छ।

त्रास र वितृष्णाको द्वन्द्वमा चेतना झुन्डिएको हुन्छ। एकातिर सुरक्षा चाहिन्छ, अर्कोतिर मुक्ति। एकातिर स्थायित्व चाहिन्छ, अर्कोतिर परिवर्तन। यही द्वन्द्वले मानिसलाई आन्तरिक रूपमा थकित बनाउँछ। तर यही थकानभित्र आत्मबोधको बीज लुकेको हुन्छ।

आत्मबोध त्यस्तो अवस्था हो, जहाँ मानिसले आफ्नो डरलाई शत्रु होइन, शिक्षकका रूपमा हेर्न थाल्छ। डरले उसलाई सिकाउँछ ऊ कहाँ कमजोर छ, ऊ कहाँ निर्भर छ, ऊ कहाँ सीमित सोचमा बाँधिएको छ। जब मानिसले आफ्नो डरलाई बुझ्न थाल्छ, तब डरको शक्ति घट्न थाल्छ। बुझाइले भयलाई कमजोर बनाउँछ।

त्रासको छायामा चेतना हराएको जस्तो देखिए पनि वास्तवमा त्यो हराएको हुँदैन, केवल आवरणमा ढाकिएको हुन्छ। ध्यान, आत्मचिन्तन र मौनताले त्यो आवरण हटाउन सक्छ। जब मानिस आफ्नै विचारहरूलाई बिना निर्णय हेर्न थाल्छ, तब उसले बुझ्छ डर बाहिर होइन, भित्रै निर्माण भएको संरचना हो। यो संरचना अनुभव, स्मृति र कल्पनाले बनेको हुन्छ।

पूर्वीय दर्शनमा त्रासलाई अविद्यासँग जोडिएको पाइन्छ। अविद्या भनेको आत्मको वास्तविक स्वरूप नचिन्नु हो। जब मानिस आफूलाई केवल शरीर, नाम वा सामाजिक भूमिकासँग मात्र सीमित ठान्छ, तब त्रास जन्मिन्छ। किनकि यी सबै परिवर्तनशील छन्। तर यदि चेतना स्थायी आत्मतर्फ उन्मुख हुन्छ भने त्रासको आधार कमजोर हुन्छ।

बुद्ध दर्शनले पनि त्रासलाई तृष्णासँग जोड्छ। जहाँ चाहना हुन्छ, त्यहाँ डर हुन्छ। किनकि चाहनाको वस्तु गुम्ने सम्भावना सधैँ रहन्छ। त्यसैले त्रासलाई पूर्ण रूपमा बुझ्न चाहनाको संरचनालाई पनि बुझ्न आवश्यक हुन्छ। जब मानिसले अत्यधिक चाहनाबाट दूरी बनाउँछ, तब त्रास स्वतः घट्न थाल्छ।

तर यसको अर्थ जीवनप्रति उदासीन बन्नु होइन। यसको अर्थ हो—जीवनलाई बिना आसक्ति अनुभव गर्नु। जब मानिस परिणामसँग अत्यधिक बाँधिँदैन, तब उसले स्वतन्त्र रूपमा कार्य गर्न सक्छ। यही स्वतन्त्रता चेतनाको विस्तार हो।

आधुनिक जीवनमा त्रास अझ जटिल बनेको छ। सामाजिक तुलना, आर्थिक दबाब, भविष्यको अनिश्चितता र सूचना ओभरलोडले मानिसको मनलाई निरन्तर तनावमा राख्छ। डिजिटल संसारले हामीलाई जोडेको छ, तर मानसिक रूपमा अझ अस्थिर पनि बनाएको छ। यस्तो अवस्थामा चेतनाको केन्द्रमा फर्कनु अझ आवश्यक हुन्छ।

त्रास र वितृष्णाले आक्रोशको बीउ पनि जन्माउँछन्। जब मानिस आफूलाई अन्याय, असफलता वा अपमानको शिकार महसुस गर्छ, तब आक्रोश उत्पन्न हुन्छ। यो भावनाले कहिलेकाहीँ सकारात्मक क्रियाकलापको प्रेरणा दिन सक्छ—जस्तै अन्याय विरुद्ध आन्दोलन वा सुधारको प्रयास। तर असन्तुलित वा अन्धकारमय आक्रोशले केवल विनाश र अस्थिरता मात्र ल्याउँछ। इतिहासमा हामीले देखेका छौँ कि निरन्तर भय र वितृष्णाले उत्पन्न भएको आक्रोशले साम्राज्य, समाज र व्यक्तिगत जीवनमा विनाश ल्याएको छ।

मानव मनको यो अन्धकार यात्रा समाज, संस्कृति र राष्ट्रिय चेतनासँग पनि जोडिन्छ। समाजमा असमानता, अन्याय, भ्रष्टाचार र सामाजिक विभाजनको अनुभवले सामूहिक वितृष्णा र आक्रोश जन्माउँछ। मानिस आफ्नो व्यक्तिगत पीडामा सीमित रहँदैन, ऊ आफ्नो समुदाय र राष्ट्रप्रति पनि असन्तुष्ट र असुरक्षित महसुस गर्न थाल्छ। यही असुरक्षा र वितृष्णाले हिंसा, सामाजिक द्वन्द्व र मानसिक तनावको वातावरण सिर्जना गर्छ।

तर, यस अन्धकारको पूर्णता नकारात्मक मात्र होइन। त्रास, वितृष्णा र आक्रोशको अनुभवले मानिसलाई आत्म-विश्लेषण र परिष्कारको अवसर पनि दिन सक्छ। जब व्यक्ति आफ्नो मनको गहिराइलाई समझ्न थाल्छ, आफ्ना डर, असन्तुष्टि र आक्रोशलाई चिन्ने प्रयास गर्छ, तब उसले भावनात्मक बुद्धिमत्ता विकास गर्न सक्छ।

भगवद्गीतामा अर्जुनले कुरुक्षेत्रमा युद्ध अघि गहिरो मानसिक त्रास र वितृष्णाको सामना गरेका थिए। उनी आफ्नो क्षमताप्रति शंका, परिणामप्रति डर र धर्मप्रति द्विविधामा थिए। श्रीकृष्णले अर्जुनलाई आत्म-विश्लेषण, विवेक र कर्मयोगमार्फत त्रास र वितृष्णाबाट मुक्त हुने मार्ग देखाए। यही प्रकारले, मानव मनको अन्धकार यात्राले आध्यात्मिक र बौद्धिक परिपक्वता पनि जन्माउँछ।

समकालीन जीवनमा, डिजिटल युग, सामाजिक सञ्जाल र अत्याधुनिक प्रविधिले मानिसको मानसिक संसारमा नयाँ चुनौतीहरू थपेका छन्। अनलाइन आलोचना, सामाजिक तुलना, अफवाह र असुरक्षित सूचना प्रवाहले व्यक्तिहरूमा त्रास, वितृष्णा र आक्रोश उत्पन्न गर्ने गर्दछ। किशोर–किशोरीदेखि वयस्कसम्म, हरेक वर्गमा मानसिक असन्तुलन बढ्दै गएको छ। यसैले आधुनिक समाजमा मानसिक स्वास्थ्य, आत्म-जागरूकता र भावनात्मक शिक्षा अत्यावश्यक बनेका छन्।

तर, यो यात्रा पूर्णतया अन्धकारमय मात्र होइन। मानसिक शिक्षा, ध्यान, योग, साहित्य, कला र संवाद जस्ता माध्यमहरूले व्यक्ति आफ्नो भित्री संसार बुझ्न, त्रास र वितृष्णालाई नियन्त्रण गर्न र आक्रोशलाई सृजनात्मक ऊर्जामा रूपान्तरण गर्न सक्छ। जब मानिस आफ्ना डर र असन्तुष्टिलाई स्वीकार्छ, तिनीहरूलाई सामना गर्छ र सिक्छ, तब उसले मात्र स्थायी मानसिक शान्ति र जीवनमा सन्तुलन प्राप्त गर्न सक्छ।

रिस, डर र घृणा तीनवटै भावना मानव मनोविज्ञानका बिभिन्न तहसँग सम्बन्धित छन्। यिनीहरू एकआपसमा जोडिएका हुन्छन्। रिसको जरो धेरै हदसम्म डरभित्र लुकेको हुन्छ। जब मानिसले आफूलाई असुरक्षित, कमजोर वा अपमानित महसुस गर्छ, तब त्यस डरलाई ढाकछोप गर्न रिसको रूपमा प्रतिक्रिया दिन्छ।

त्रास र वितृष्णाको संसार मानव मनको अन्धकार मात्र होइन यो चेतनाको शिक्षालय हो। जहाँ डरले चेतना सजग बनाउँछ, वितृष्णाले जीवनको मूल्य बुझाउँछ, र आक्रोशले सुधार र न्यायको पथ देखाउँछ। केवल तिनीहरूलाई डरको रूपमा मात्र नभई, अनुभव र सिकाइको रूपमा स्वीकार गर्दा, हामी हाम्रो अन्तर्मनलाई बलियो, स्पष्ट र विवेकपूर्ण बनाउन सक्छौं। यही मानव जीवनको वास्तविक अभ्यास हो त्रास र वितृष्णाको संसारमा पनि प्रकाश खोज्नु, अन्धकारलाई स्वीकृति दिनु र चेतनाको मार्गमा अघि बढ्नु।

भन्नुपर्दा, मानव मनको अन्धकार यात्रा त्रास, वितृष्णा र आक्रोश मनुष्यको जीवनको अविभाज्य हिस्सा हो। यो यात्रा आत्म-ज्ञान, परिष्कार र सृजनात्मक विकासको अवसर पनि हो। हामीले हाम्रो मनको यो गहिराइलाई बुझ्न, आत्मनिरीक्षण गर्न र सकारात्मक मार्गमा रूपान्तरण गर्न सिक्नुपर्छ। समाजिक, बौद्धिक र आध्यात्मिक दृष्टिले मात्र होइन, व्यक्तिगत र भावनात्मक स्वास्थ्यका लागि पनि यो आवश्यक छ।

(उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।)