तोमनाथ उप्रेती:

उपसचिव, नेपाल सरकार:

मानव जीवनको  आधार आन्तरिक चेतना हो। आत्मज्ञान त्यही आन्तरिक चेतनाको उद्घाटन हो, जसले मानिसलाई आफ्नै अस्तित्व, विचार, भावना र कर्मको वास्तविक स्वरूप बुझ्न सहयोग गर्छ। जब आत्मज्ञान जागृत हुन्छ, तब व्यवहार परिवर्तन आन्तरिक रूपान्तरणको प्राकृतिक परिणाम बन्न पुग्छ।

आत्मज्ञानले मानिसलाई आफ्नो स्वार्थकेन्द्रित दृष्टिकोणबाट बाहिर निकालेर व्यापक जीवनदृष्टि प्रदान गर्छ। सामान्य अवस्थामा व्यक्ति आफ्ना इच्छा, डर र अहंकारद्वारा निर्देशित हुन्छ। तर आत्मबोधको प्रकाशले यी सबै सीमितताहरूलाई उजागर गर्छ र व्यक्ति आफ्नो वास्तविक स्वरूपतर्फ उन्मुख हुन्छ। यही बोधले व्यवहारमा शुद्धता, संयम र जिम्मेवारीको विकास गराउँछ।

व्यवहार परिवर्तन सोचको स्तरमा भएको परिवर्तन हो। जब व्यक्ति आत्मज्ञानतर्फ उन्मुख हुन्छ, तब उसको प्रतिक्रिया, निर्णय र सम्बन्धमा स्वाभाविक रूपमै परिवर्तन आउँछ। क्रोधको स्थान शान्तिले, लोभको स्थान सन्तोषले र असहिष्णुताको स्थान करुणाले लिन थाल्छ। व्यवहार क्रमशः सन्तुलित र मानवीय बन्दै जान्छ।

आत्मज्ञानले सामाजिक जीवनलाई पनि सकारात्मक दिशा दिन्छ। जब व्यक्तिहरू आत्मबोधमा आधारित हुन्छन्, तब समाजमा प्रतिस्पर्धाभन्दा सहकार्य, द्वन्द्वभन्दा संवाद र विभाजनभन्दा एकताको भावना बढ्छ। यसले समग्र सामाजिक संरचनालाई नै नैतिक र स्थिर बनाउँछ।

अध्यात्मिक चेतना मानव जीवनको भित्री रूपान्तरणको मूल आधार हो। यो चेतनाले व्यक्तिलाई  सोच, भावना र दृष्टिकोणमै परिवर्तन ल्याउन प्रेरित गर्छ। जब मानिस आत्मचेतनातर्फ उन्मुख हुन्छ, तब उसको व्यवहार स्वार्थ, अहंकार र प्रतिस्पर्धाबाट मुक्त हुँदै करुणा, सहनशीलता र उत्तरदायित्वतर्फ उन्मुख हुन्छ।

अध्यात्मले जीवनलाई भौतिक उपलब्धिको दौडका रूपमा होइन, आत्मविकासको यात्रा रूपमा हेर्न सिकाउँछ। यस यात्रामा व्यक्तिले आफ्ना कमजोरीलाई स्वीकृत गर्छ, आत्मसंयम अभ्यास गर्छ र सत्यसँग सामीप्य खोज्छ। यस्तो चेतनाले क्रोधलाई संयममा, लोभलाई सन्तोषमा र द्वेषलाई प्रेममा रूपान्तरण गर्छ।

रूपान्तरण भएको आचरण समाजमै स्पष्ट देखिन्छ। व्यक्ति निर्णय गर्दा आफ्नै हित होइन, समष्टिगत हितलाई पनि ध्यानमा राख्छ। नेतृत्व, शिक्षा, सेवा र दैनिक सम्बन्धमा समेत नैतिकता र मानवीय मूल्यहरू प्रबल हुन्छन्। अध्यात्मिक चेतनाबाट निर्देशित आचरण स्थायी हुन्छ, किनकि यो बाह्य डर वा नियमबाट होइन, भित्री बोध र आत्मअनुशासनबाट जन्मिन्छ। यही आचरणले व्यक्तिलाई शान्त, सन्तुलित र अर्थपूर्ण जीवनतर्फ अग्रसर गराउँछ

जब मानिस आत्मचेतनाको स्तरमा पुग्दछ, तब उसले बाह्य विश्वसँगको सम्बन्ध मात्र होइन, आफूभित्रको शून्यता, लोभ, अहंकार र मोहको जरा पनि देख्न थाल्दछ। यही आत्मावलोकनले उसलाई परिवर्तनको दिशामा धकेल्छ। बाहिरी नियमहरूले  व्यवहार नियन्त्रण गर्न सक्छन्, तर अध्यात्मले आत्माको उत्प्रेरणा बदल्दछ। जब उत्प्रेरणा नै परिवर्तन हुन्छ, तब कर्म स्वतः नै धर्ममय हुन्छ।

मानव जीवनमा नेतृत्व व्यक्तिको आन्तरिक चेतना, नैतिक मूल्य र आचरणको प्रतिबिम्ब हो। आत्मज्ञान र अध्यात्मले नै नेतृत्वको वास्तविक रूपान्तरण सम्भव बनाउँछ। जब व्यक्तिले आफ्नो अन्तर्मनलाई बुझ्छ र अध्यात्मको मार्ग अपनाउँछ, तब उसले न केवल आफ्नै जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउँछ, तर समाजमा पनि न्याय, सहिष्णुता र सद्भाव फैलाउन सक्षम हुन्छ।

अध्यात्मिक अभ्यास जस्तै ध्यान, प्रार्थना, सेवा, र संयमले व्यक्तिको मनोवृत्ति परिवर्तन गर्छ। जब नेतृत्वकर्ताले आफ्नो स्वार्थभन्दा माथि उठेर समाजको भलाइलाई प्राथमिकता दिन्छ, तब उसले व्यक्तित्व र निर्णयमा नैतिकता ल्याउँछ। बाइबलमा पनि यसबारे स्पष्ट सन्देश पाइन्छ:

समाजमा यसको प्रभाव अत्यन्तै गहिरो हुन्छ। जब नेतृत्वकर्ताले आत्मज्ञान र अध्यात्मको मार्ग अपनाउँछ, तब नीति, कानून, र निर्णयहरूमा न्याय, समानता र सहिष्णुता सुनिश्चित हुन्छ। यसले समाजमा स्थायीत्व, सद्भाव र समृद्धि ल्याउँछ।

आजको संकटग्रस्त समाजमा, जहाँ नैतिक विचलन, स्वार्थप्रेरित व्यवहार, र मूल्यहीनता बढ्दो छ, समाधानको मूल खानी विधि आत्मचेतनामा आधारित आध्यात्मिक शिक्षाको पुनरुत्थान हो। नियमहरू व्यवहारलाई निर्देशित गर्न सक्छन्, तर  चेतनाको प्रकाशले नै आत्मालाई दिशा दिन सक्छ। यही आत्मिक क्रान्ति नै मानव सभ्यताको साँचो जागरण हो।

जीवनमा चेतनाको प्रकाश आउँदा मात्र आचरणमा क्रान्ति सम्भव हुन्छ। जब व्यक्ति आफ्नो अन्तरमनलाई जागरुक पार्छ र आध्यात्मिक मूल्यहरू आत्मसात् गर्छ, तब उसको व्यवहारमा स्वभाविक परिवर्तन आउँछ। यस्ता मूल्यहरू सत्य, करुणा, सहिष्णुता, विनम्रता र सेवा भाव जीवनको आधारशिला बन्न पुग्छन्। चेतनाले भरिपूर्ण जीवनले मात्र बाह्य स्वार्थ र अहंकारबाट मुक्त भएर साँचो आनन्द र शान्ति प्राप्त गर्न सक्छ।

जब जीवन अध्यात्मिक चेतनाले सञ्चालित हुन्छ, त्यसको प्रभाव केवल व्यक्तिगत आत्मसन्तुष्टि वा मुक्ति प्राप्तिमा सीमित हुँदैन त्यो सम्पूर्ण समाज, प्रकृति र मानवीय सम्बन्धमा समावेशी र सकारात्मक रूपान्तरणको कारक बन्छ। यस प्रकारको जीवनशैली केवल कर्मकाण्ड वा औपचारिक धर्मपालन होइन, यो त विवेक, करुणा र समर्पणको चेतनात्मक अभ्यास हो।

अध्यात्मिक चेतना नै आचरण व्यवस्थापनको मेरुदण्ड हो, जसले व्यक्तिलाई स्वार्थ र अहंकारबाट मुक्त गर्दै सेवा र सत्यप्रेमको शिखरमा उभ्याउँछ। व्यक्तिले जब जीवनमा आध्यात्मिक मूल्यहरू आत्मसात गर्छ, तब ऊ समाजमा परिवर्तन ल्याउने प्रेरक शक्ति बन्छ, र समाजमा शान्ति र समृद्धि प्रस्फुटित हुन्छ। यसरी अध्यात्ममा आधारित जीवन यापनले मात्र व्यक्ति र राष्ट्रको समग्र विकास सम्भव बनाउँछ।

अध्यात्म भनेको योग, ध्यान र आन्तरिक जागरणद्वारा आत्मा, परमात्मा र समष्टिसँगको समन्वय हो। यस्तो चेतनाले निरहंकार, सत्यप्रेम र क्षमालाई जीवनको आधार बनाउँछ। यसले मनलाई स्थिर, बुद्धिलाई निर्मल र हृदयलाई विशाल बनाउँछ, जसबाट आत्म–संवाद र आत्म–परिष्कारको संस्कृति विकास हुन्छ। सत्यको खोजीमा लीन अध्यात्मिक जीवनशैली नै मानव अस्तित्वको सर्वोच्च उपलब्धि हो, जहाँ जीवन स्वयं तपस्या र प्रत्येक श्वास ब्रह्मसँगको संवाद बन्न पुग्छ।

जीवन कुनै यान्त्रिक प्रणाली होइन; यो चेतनाको तरंगमा बगिरहेको एक अनन्त प्रवाह हो। जब जीवनको आधार भौतिक लोभ, इन्द्रियासक्ति र स्वार्थमा जकडिन्छ, तब आचरण विकृत, संस्कार विस्मृत र व्यवहार प्रदूषित हुन्छ। यिनै अन्धकारबाट मुक्तिको मार्ग भनेको अध्यात्म हो—जहाँ बाहिरी आकर्षणभन्दा आत्मिक मौनको शान्ति गहिरो हुन्छ। अध्यात्म धर्मको कठोर अनुशासन मात्र होइन, यो आत्माको स्वरुप बुझ्ने आन्तरिक दृष्टिकोण हो।

अध्यात्मले मानव व्यवहार सुधार्छ र गलत संस्कारमा परिवर्तन ल्याउँछ। योग र ध्यानले मनुष्यको विचारलाई श्रेष्ठ र व्यवस्थित बनाउँछ, मनको एकाग्रता बढाउँछ र ईर्ष्या, द्वेष, क्रोध जस्ता नकारात्मक भावनाले जरा गाड्न नपाउँदैन। जीवनका व्यावहारिक समस्याहरूको समाधान व्यक्तिको मनोभावनामा आधारभूत परिवर्तनबाट मात्र सम्भव छ, र यही अध्यात्मिक ज्ञानको मुख्य उद्देश्य हो।

धार्मिक चिन्तनले कर्म र सजायको व्याख्या पनि गर्छ, तर आध्यात्मिक दृष्टिले महत्वपूर्ण कुरा असल कर्मप्रतिको आकर्षण हो। सदैव असल कर्म गरियो भने डर वा सजायको भाव आवश्यक पर्दैन। नैतिकता, सत्य, परोपकार, न्याय र कर्तव्यनिष्ठा जस्ता मूल्यहरू आत्मसात गर्दा जीवन सच्चा अध्यात्मको मार्गमा रहन्छ।

अध्यात्मिक चिन्तनले मानवजगतलाई जोड्दछ। यसमा निश्चित नियम वा कानुनको आवश्यकता छैन; अन्तरआत्माले स्वीकारेको सत्य नै वास्तविक आध्यात्मिक सत्य हो। अधिकार र जिम्मेवारीको सही मूल्याङ्कनमार्फत व्यवहारमा निरन्तर सुधार ल्याउन अध्यात्म मार्गदर्शन गर्छ। संस्कार, आचरण र व्यवहार सुधार्दै, मानिसले समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ।

जीवनको मूल मूल्य बाह्य ऐश्वर्यमा होइन, आत्मिक शुद्धिमा निहित छ। आत्मा, परमात्मा, जन्म–मृत्यु र पुनर्जन्मको रहस्य बुझ्ने उत्तम साधन अध्यात्म हो। अध्यात्मिक चेतनाले क्रोध, ईर्ष्या र द्वेष नियन्त्रणमा राखेर सहिष्णुता, करुणा र प्रेमको माध्यमबाट समाजसँग सम्बन्ध विस्तार गराउँछ।त्यसैले भन्ने गरिन्छ—धार्मिकता बाह्य अनुशासन हो, तर अध्यात्मिकता अन्तर्यात्रा हो। प्रत्येक अध्यात्मिक व्यक्ति धर्मका वास्तविक मर्मसँग अनुरूप हुन्छ, तर प्रत्येक धार्मिक व्यक्ति अध्यात्मिक नहुन सक्छ।

आजको सन्दर्भमा, अध्यात्म मार्गको पुनराविष्कार कुनै वैकल्पिक अभ्यास होइन, यो एक अनिवार्य सामाजिक आवश्यकता हो—नैतिक प्रशासन, आत्मिक शान्ति, र समष्टि चेतनाको निर्माणका लागि। जब प्रत्येक नागरिकले आफ्ना विचार, वाणी र कर्मलाई अध्यात्मिक मूल्यद्वारा निर्देशित गर्न थाल्छ, तब समाजमा शान्ति र समृद्धिको स्वाभाविक वर्षा हुन्छ।

आजको आधुनिक युगमा प्रविधि र भौतिक प्रगति तीव्र भए पनि मानव सम्बन्ध र मानसिक सन्तुलन कमजोर हुँदै गएको देखिन्छ। यस्तो अवस्थामा आत्मज्ञानको महत्व अझ बढी हुन्छ। यो व्यवहारिक जीवनशैली हो जसले मानिसलाई केन्द्रित, सजग र जिम्मेवार बनाउँछ।

आत्मज्ञानको प्रकाशमा व्यवहार परिवर्तन भित्री जागरणले सम्भव हुन्छ। जब मानिस आफूलाई सही रूपमा बुझ्न थाल्छ, तब उसले संसारलाई पनि सही दृष्टिले हेर्न थाल्छ। यही दृष्टिकोण नै व्यक्तिगत शुद्धता, सामाजिक सन्तुलन र समग्र मानव कल्याणको आधार बन्छ।