काठमाडौँ– मुलुकको कुखुरापालन क्षेत्र यतिबेला बर्डफ्लु (एभियन इन्फ्लुएन्जा) को गम्भीर संकटबाट गुज्रिरहेको छ। केही साताअघि पूर्वी नेपालका जिल्लाबाट सुरु भएको संक्रमण अहिले देशका विभिन्न भाग हुँदै काठमाडौँ उपत्यकासम्म आइपुगेको छ। रोग नियन्त्रणका लागि सरकारले ‘द्रुत कार्य टोली’ परिचालन गरेर संक्रमित क्षेत्रका लाखौँ पन्छी, अण्डा र दाना नष्ट गरिरहेको छ। तर संक्रमणको दायरा विस्तार भइरहँदा किसान, व्यवसायी र सरकारी निकाय सबै चिन्तित बनेका छन्।

पशु सेवा विभागका अनुसार हालसम्म झापा, मोरङ, सुनसरी, महोत्तरी, बारा, चितवन, काठमाडौँ, भक्तपुर, ललितपुर र नवलपरासी गरी १० जिल्लामा बर्डफ्लु पुष्टि भइसकेको छ। संक्रमण नियन्त्रणका लागि ७२ वटा फार्मका करिब पाँच लाख १५ हजार पन्छी नष्ट गरिएको छ। संक्रमित क्षेत्रबाट सात लाख अण्डा र एक सय ८३ टनभन्दा बढी दाना पनि नष्ट गरिएको छ।

सरकारका लागि यो केवल पशु स्वास्थ्यको विषय मात्र होइन, खाद्य सुरक्षा, कृषि अर्थतन्त्र र हजारौँ किसानको जीविकोपार्जनसँग जोडिएको चुनौती बनेको छ। विशेषगरी काठमाडौँ उपत्यकामा संक्रमण देखिन थालेपछि जोखिम अझ बढेको मानिएको छ। उपत्यकामा दैनिक ठूलो परिमाणमा कुखुरा तथा कुखुराजन्य उत्पादनको कारोबार हुने भएकाले संक्रमण फैलिने सम्भावना पनि बढी रहेको विज्ञहरू बताउँछन्।

पूर्वबाट सुरु भएको संक्रमण राजधानीसम्म:

बर्डफ्लु संक्रमणको सुरुआत झापा, मोरङ र सुनसरीका कुखुरा फार्महरूबाट भएको थियो। प्रारम्भिक चरणमा सीमित क्षेत्रमा देखिएको रोग क्रमशः अन्य जिल्लामा फैलँदै गयो। महोत्तरी र बारामा संक्रमण पुष्टि भएपछि रोग तराई क्षेत्रमा फैलिएको संकेत देखिएको थियो। त्यसपछि चितवनमा संक्रमण भेटिनु कृषि क्षेत्रका लागि ठूलो चिन्ताको विषय बन्यो, किनकि चितवन देशकै प्रमुख कुखुरापालन केन्द्रका रूपमा परिचित छ।

चितवनपछि संक्रमण काठमाडौँ, भक्तपुर र ललितपुरसम्म पुग्दा सरकारी निकायको सतर्कता अझ बढेको छ। पछिल्लो पटक नवलपरासीमा पनि संक्रमण पुष्टि भएपछि रोग नियन्त्रणका प्रयासलाई थप तीव्र बनाइएको छ।

पशु सेवा विभागका महानिर्देशक डा. उमेश दाहालका अनुसार रोग देखिएपछि तत्काल नियन्त्रण गर्नु नै एक मात्र प्रभावकारी उपाय हो। उनका अनुसार बर्डफ्लुको कुनै प्रभावकारी उपचार उपलब्ध छैन। त्यसैले संक्रमित तथा जोखिममा रहेका पन्छीलाई नष्ट गरेर रोगको चक्र तोड्नुपर्ने बाध्यता रहेको छ।

किन खतरनाक छ बर्डफ्लु ?

बर्डफ्लु भाइरसजन्य रोग हो, जसले विशेषगरी कुखुरा, हाँस, बट्टाई, टर्की तथा अन्य पन्छीलाई असर गर्छ। संक्रमण फैलिने गति अत्यन्त तीव्र हुने भएकाले एकपटक फार्ममा रोग प्रवेश गरेपछि हजारौँ पन्छी छोटो समयमै प्रभावित हुन सक्छन्।

विशेषज्ञहरूका अनुसार बर्डफ्लुले उत्पादनमा प्रत्यक्ष असर पार्छ। संक्रमित कुखुराले अण्डा उत्पादन घटाउँछन्, छिट्टै बिरामी पर्छन् र मृत्यु दर बढ्छ। ठूलो व्यावसायिक फार्ममा संक्रमण फैलिँदा करोडौँ रुपैयाँ बराबरको क्षति हुन सक्छ।

नेपालमा कुखुरापालन कृषि क्षेत्रको तीव्र गतिमा विस्तार भएको व्यवसाय हो। लाखौँ परिवार प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा यस क्षेत्रमा निर्भर छन्। त्यसैले बर्डफ्लु केवल पशु रोग मात्र नभई आर्थिक संकटको कारण पनि बन्न सक्छ।

नियन्त्रणका लागि ‘द्रुत कार्य टोली’:

संक्रमण फैलिन थालेपछि सरकारले विशेष ‘द्रुत कार्य टोली’ परिचालन गरेको छ। पशु चिकित्सक, पशु स्वास्थ्य प्राविधिक र स्थानीय प्रशासनको समन्वयमा काम गरिरहेको टोलीले संक्रमित क्षेत्रको पहिचान, नमुना परीक्षण, संक्रमित पन्छी नष्ट गर्ने तथा जैविक सुरक्षासम्बन्धी मापदण्ड कार्यान्वयन गर्ने जिम्मेवारी पाएको छ।

संक्रमण पुष्टि भएको क्षेत्रमा रहेका पन्छी मात्र नभई जोखिम क्षेत्रमा रहेका अन्य पन्छी पनि नष्ट गरिन्छन्। यसलाई ‘स्ट्याम्पिङ आउट’ विधि भनिन्छ, जुन विश्वभर बर्डफ्लु नियन्त्रणको प्रभावकारी उपायका रूपमा प्रयोग गरिन्छ।

सरकारले संक्रमित क्षेत्रबाट उत्पादित अण्डा, चल्ला, दाना तथा अन्य सामग्रीसमेत नष्ट गरिरहेको छ। यसबाट रोग अन्य फार्म वा बजारसम्म पुग्न नपाओस् भन्ने उद्देश्य राखिएको छ।

किसानको पीडा:

रोग नियन्त्रणका लागि गरिने पन्छी नष्ट गर्ने अभियान किसानका लागि अत्यन्त पीडादायी बनेको छ। वर्षौँको मेहनत, लगानी र आशा एकैदिनमा समाप्त हुने अवस्था आउँदा धेरै किसान मानसिक तनावमा परेका छन्।

कतिपय किसानले बैंकबाट ऋण लिएर व्यवसाय सञ्चालन गरेका छन्। उत्पादन बिक्री गर्ने तयारीमा रहेका बेला संक्रमण पुष्टि हुँदा उनीहरूले ठूलो आर्थिक क्षति बेहोर्नुपरेको छ। कतिपय फार्ममा हजारौँ कुखुरा नष्ट गरिएका छन् भने अण्डा उत्पादन पूर्ण रूपमा रोकिएको छ।

सरकारले राहत दिने व्यवस्था गरे पनि किसानहरू तत्काल नगद अभाव, ऋण तिर्नुपर्ने दबाब र व्यवसाय पुनः सञ्चालनको अन्योलसँग जुधिरहेका छन्।

राहतको व्यवस्था:

बर्डफ्लु नियन्त्रण नियमावली, २०७८ अनुसार संक्रमित क्षेत्रका किसानलाई लागत मूल्यको ७५ प्रतिशतसम्म राहत उपलब्ध गराउने व्यवस्था छ। यसले किसानलाई केही राहत दिने अपेक्षा गरिएको छ।

यद्यपि राहत रकम निर्धारण गर्दा जिल्लाअनुसार लागत फरक पर्ने भएकाले स्थानीय प्रशासन, प्राविधिक निकाय तथा सम्बन्धित सरोकारवालाको बैठकबाट मूल्यांकन गरिन्छ। त्यसपछि मात्रै राहत वितरण प्रक्रिया अघि बढ्छ।

किसानहरू भने राहत वितरण प्रक्रिया छिटो र पारदर्शी बनाउनुपर्ने माग गरिरहेका छन्। उनीहरूका अनुसार रोग नियन्त्रणका लागि सहयोग गरिए पनि क्षतिपूर्ति ढिला हुँदा व्यवसाय पुनः सुरु गर्न कठिन हुने गरेको छ।

काठमाडौँ उपत्यका किन संवेदनशील ?

विज्ञहरूका अनुसार काठमाडौँ उपत्यका जनघनत्व, व्यापारिक गतिविधि र दैनिक उपभोगको हिसाबले अत्यन्त संवेदनशील क्षेत्र हो। उपत्यकामा दैनिक हजारौँ कुखुरा तथा अण्डा भित्रिने र वितरण हुने भएकाले संक्रमण फैलिने जोखिम अन्य क्षेत्रभन्दा बढी हुन सक्छ।

काठमाडौँ, भक्तपुर र ललितपुरमा संक्रमण पुष्टि भएपछि पशु स्वास्थ्य अधिकारीहरूले निगरानी बढाएका छन्। फार्महरूमा जैविक सुरक्षा मापदण्ड पालना गर्न निर्देशन दिइएको छ भने पन्छीको अस्वाभाविक मृत्यु भए तत्काल जानकारी दिन आग्रह गरिएको छ।

व्यवसाय पुनः सञ्चालनमा कडा नियम

बर्डफ्लु नियन्त्रणको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको पुनः व्यवसाय सञ्चालनका लागि अपनाइने सावधानी हो। संक्रमित क्षेत्रका सम्पूर्ण पन्छीजन्य उत्पादन नष्ट गरिसकेपछि तत्काल नयाँ कुखुरा राख्न पाइँदैन।

सरकारले कम्तीमा दुई महिनासम्म व्यवसाय पुनः सञ्चालन नगर्नुपर्ने व्यवस्था गरेको छ। यस अवधिमा फार्म पूर्ण रूपमा सफा गर्ने, कीटाणु नाशक प्रयोग गर्ने तथा वातावरण सुरक्षित बनाउने कार्य गरिन्छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार यही अवधि संक्रमणको चक्र तोड्न महत्वपूर्ण मानिन्छ। यदि हतारमा पुनः उत्पादन सुरु गरियो भने रोग फेरि फैलिन सक्ने जोखिम रहन्छ।

चुनौती अझै बाँकी:

अधिकारीहरूका अनुसार चितवन र अन्य केही जिल्लामा संक्रमण नियन्त्रणतर्फ उन्मुख देखिए पनि काठमाडौँ उपत्यकामा जोखिम कायम छ। जनघनत्व बढी भएका क्षेत्रमा रोग नियन्त्रण गर्न थप सतर्कता आवश्यक रहेको उनीहरूको भनाइ छ।

बर्डफ्लु नियन्त्रणका लागि सरकार, किसान, व्यवसायी र उपभोक्ता सबैको भूमिका महत्वपूर्ण मानिएको छ। जैविक सुरक्षा मापदण्डको पालना, नियमित निगरानी, समयमै परीक्षण र संक्रमण लुकाउने प्रवृत्तिको अन्त्य नभएसम्म रोग नियन्त्रण कठिन हुन सक्छ।

हालका लागि सरकारले संक्रमित क्षेत्रहरूमा नियन्त्रण अभियान जारी राखेको छ। तर संक्रमणको श्रृंखला पूर्ण रूपमा तोड्न अझै समय लाग्ने देखिन्छ। यही कारण काठमाडौँ उपत्यकासहित देशभरका कुखुरापालक किसान, व्यवसायी र सरोकारवाला निकायहरू उच्च सतर्कतामा रहेका छन्।