तोमनाथ उप्रेती:

उपसचिव, नेपाल सरकार:

मानव जीवनको आधार नै आचरण हो। हामीले गर्ने हरेक कर्म, बोल्ने हरेक शब्द र सोच्ने हरेक विचारले हाम्रो व्यक्तित्व र समाजको संरचना तय गर्छ। यदि यी क्रियाकलापहरू निर्मल र सकारात्मक हुन्छन् भने व्यक्तिगत जीवन मात्र होइन, समाज र राष्ट्र पनि समृद्ध र स्थिर बन्न सक्छ। निर्मल आचरणले व्यक्ति भित्रको आत्मचेतना, नैतिक मूल्य र सामाजिक उत्तरदायित्वको मेललाई जनाउँछ। आत्मचेतनाले निर्देशित आचरणले मात्र जीवनमा शान्ति, सन्तुलन र दीर्घकालीन समृद्धि सुनिश्चित गर्न सक्छ।

मानव सभ्यताको विकाससँगै सम्पन्नताको अर्थ निरन्तर बदलिँदै आएको छ। कुनै समय भूमिसम्पत्ति, धन–सम्पत्ति र भौतिक साधनलाई सम्पन्नताको प्रमुख मापदण्ड मानिन्थ्यो। आज पनि त्यसको प्रभाव बलियो छ। तर आधुनिक विश्वले देखाएको अनुभवले एउटा सत्य उजागर गरेको छ भौतिक समृद्धि मात्रले न त स्थायी सन्तोष दिन सक्छ, न त दीर्घकालीन शान्ति। यही सन्दर्भमा नैतिक जीवनको अवधारणा पुनः केन्द्रमा आएको छ, जसले सम्पन्नताको परिभाषालाई भित्री मूल्य, चरित्र र चेतनासँग जोडेर हेर्छ।

नैतिक जीवन भन्नाले सत्य, इमान्दारी, जिम्मेवारी, करुणा र न्यायजस्ता मूल्यहरूलाई दैनिक आचरणमा उतार्ने जीवनशैली बुझिन्छ। यो व्यवहारमा देखिने प्रतिबद्धता हो, जसले व्यक्ति र समाज दुवैलाई स्थायित्व दिन्छ। जब मानिसले नैतिकताको आधारमा निर्णय गर्छ, तब उसले तत्काल लाभभन्दा दीर्घकालीन हितलाई प्राथमिकता दिन्छ। यही दृष्टिकोणले व्यक्ति भित्र आत्म–सन्तुष्टि, आत्म–सम्मान र मानसिक शान्तिको विकास गराउँछ, जुन कुनै पनि भौतिक सम्पत्तिभन्दा मूल्यवान हुन्छ।

आजको प्रतिस्पर्धात्मक र द्रुतगतिमा परिवर्तन भइरहेको समाजमा मानिसहरू प्रायः सफलता र सम्पन्नतालाई केवल आर्थिक उपलब्धिसँग जोड्छन्। तर यसले जीवनमा असन्तुलन ल्याउँछ।भौतिक रूपमा समृद्ध भए पनि मानिस मानसिक रूपमा अशान्त र सामाजिक रूपमा एक्लो बन्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा नैतिक जीवनले सन्तुलनको आधार प्रदान गर्छ। यसले मानिसलाई आफ्नो कर्तव्य, उत्तरदायित्व र सामाजिक सम्बन्धप्रति सचेत बनाउँछ, जसले व्यक्तिगत मात्र होइन, सामूहिक समृद्धिको मार्ग पनि खोल्छ।

नैतिक जीवनको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको सामाजिक प्रभाव हो। जब व्यक्तिहरू इमान्दार, जिम्मेवार र सहानुभूतिशील हुन्छन्, तब समाजमा विश्वास, सहकार्य र सद्भावको वातावरण विकास हुन्छ। भ्रष्टाचार, अन्याय र हिंसाजस्ता समस्या कमजोर हुँदै जान्छन्।

यस सन्दर्भमा, शिक्षा र संस्कारको महत्व अत्यन्त उच्च छ। परिवार, विद्यालय र समाजले व्यक्तिमा नैतिक चेतना विकास गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। बाल्यकालदेखि नै सत्य, अनुशासन, सम्मान र सहिष्णुताजस्ता मूल्यहरूको अभ्यास गराइएमा, व्यक्तिको चरित्र सुदृढ बन्छ। यही चरित्रले उसलाई जीवनका चुनौतीहरू सामना गर्न सक्षम बनाउँछ र सही मार्गमा अघि बढ्न प्रेरित गर्छ।

सुसंस्कार र नैतिक जीवन मानव जीवनको आधारशिला हुन्। मानिस उसको व्यवहार, सोच र मूल्य प्रणालीले उसको जीवनलाई स्थायित्व र शान्ति प्रदान गर्छ। सुसंस्कारले व्यक्तिमा अनुशासन, सदाचार, सहिष्णुता र दायित्वबोधको विकास गर्छ। यिनै गुणहरूले मानिसलाई आफ्ना व्यक्तिगत तथा सामाजिक दायित्वप्रति उत्तरदायी बनाउँछ।

नैतिक जीवनको अभ्यासले व्यक्ति मात्र होइन, समाजमा पनि स्थायित्व र विश्वासको वातावरण सिर्जना गर्छ। जब व्यक्ति सत्य, इमान्दारी, करुणा र न्यायका मार्गमा जीवन यापन गर्छ, तब उसले दीर्घकालीन खुशी, सम्मान र सामाजिक प्रतिष्ठा प्राप्त गर्छ। सुसंस्कार र नैतिक मूल्यहरूले व्यक्तिलाई मानसिक शान्ति, आत्मसम्मान र सकारात्मक सोचमा निरन्तर प्रेरित गर्छ। यसले निर्णय क्षमता सुधार्छ, समस्यालाई समाधानमुखी दृष्टिले हेर्न सक्षम बनाउँछ र संघर्षको समयमा धैर्य राख्न सहयोग गर्छ।

वास्तवमा, सुसंस्कार र नैतिक जीवनले मानिसलाई मात्र होइन, उसको परिवार, समुदाय र राष्ट्रलाई पनि लाभ पुर्याउँछ। परम्परागत शिक्षा, धार्मिक शिक्षाहरू र दार्शनिक विचारहरूले सदाचार र नैतिकतामा जीवन यापन गर्न सधैं प्रेरित गरेको पाइन्छ। आजको युगमा जहाँ प्रतिस्पर्धा, द्रुत प्राविधिक विकास र सामाजिक दबाबले मानिसलाई छिटो निर्णय लिन बाध्य पार्छ, त्यहाँ नैतिकता र सुसंस्कारले मार्गदर्शनको काम गर्छ। त्यसैले सुसंस्कार र नैतिक जीवन दीर्घकालीन सफलता र स्थायी शान्तिको सूत्र हुन्। यिनको अभ्यासले केवल भौतिक उपलब्धि मात्र होइन, मानसिक, सामाजिक र आध्यात्मिक सन्तुलनको आधार तयार गर्छ। जीवनको वास्तविक अर्थ, उद्देश्य र मूल्य यिनै गुणहरूमा आधारित हुन्छ।

निर्मल आचरणको पहिलो आधार आत्मज्ञान हो। जब मानिसले आफ्नो भित्री स्वभाव, भावनात्मक अवस्था र उद्देश्य स्पष्ट रूपमा बुझ्छ, तब मात्र उसले विवेकपूर्ण र नैतिक निर्णय लिन सक्छ। हिन्दू–बौद्ध दर्शनमा आत्मचेतना र स्वअनुशासनलाई जीवनको उच्चतम लक्ष्य मानिन्छ। योग, ध्यान, प्रार्थना र ध्यानजस्ता अभ्यासले मानव मनलाई व्यवस्थित गर्दै अविवेक, लोभ, क्रोध र द्वेषबाट मुक्त बनाउँछन्। यसरी निर्मल आचरणले व्यक्ति मात्र होइन, उसको परिवार र समुदायमा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्छ।

सामाजिक दृष्टिले पनि सुसंस्कार र नैतिक जीवनको योगदान अतुलनीय छ। नैतिक र शुद्ध आचरणले समाजमा विश्वास, सहकार्य र समानताको वातावरण सिर्जना गर्दछ। जब व्यक्तिहरू आफ्ना अधिकारसँगै जिम्मेवारी पनि बुझ्छन् र पालन गर्छन्, तब भ्रष्टाचार, द्वेष र असमानताको मात्रा घट्छ। यसले सामाजिक संरचनामा स्थायित्व, समन्वय र सहिष्णुताको प्रवर्द्धन गर्दछ। परिणामस्वरूप, दीर्घकालीन विकासका लागि आधार तयार हुन्छ र समुदायले साझा लक्ष्य हासिल गर्न सजिलो हुन्छ।

यदि नागरिक नैतिक र जिम्मेवार छन् भने राज्यका नीति, शासन र प्रशासनमा पारदर्शिता र उत्तरदायित्व सुनिश्चित हुन्छ। यसले लोकतन्त्रको बलियो आधार निर्माण गर्दछ, भ्रष्टाचार कम गर्छ र दीर्घकालीन शान्ति तथा समृद्धिको मार्ग प्रशस्त गर्छ। सुसंस्कारले व्यक्तिगत, सामाजिक र राष्ट्रिय जीवनलाई एकसाथ सुदृढ बनाउने अद्वितीय शक्ति बोकेको छ। त्यसैले, सुसंस्कार र नैतिक जीवन दिगो जीवनशैली र स्थायी समृद्धिको आधार हो। यसले मात्र व्यक्ति, समाज र राष्ट्रलाई दीर्घकालीन लाभ, स्थायित्व र सम्मान प्रदान गर्न सक्छ। जब हामी जीवनका प्रत्येक क्षेत्रमा नैतिकताको अभ्यास गर्छौं, तब हाम्रो जीवन मात्र होइन, सम्पूर्ण समाजको भविष्य पनि उज्जवल, स्थिर र समृद्ध बनाउँछ।

नैतिक जीवनको अभ्यासले व्यक्ति मात्र होइन, समाजमा पनि स्थायित्व र विश्वासको वातावरण सिर्जना गर्छ। सत्य, इमान्दारी, करुणा र न्यायका मार्गमा जीवन यापन गर्दा दीर्घकालीन खुशी, सम्मान र सामाजिक प्रतिष्ठा प्राप्त हुन्छ। सुसंस्कार र नैतिक मूल्यहरूले मानसिक शान्ति, आत्मसम्मान र सकारात्मक सोचमा निरन्तर प्रेरणा दिन्छ।त्यसैले सुसंस्कार र नैतिक जीवन दीर्घकालीन सफलता र स्थायी शान्तिको सूत्र हुन्। यिनको अभ्यासले केवल भौतिक उपलब्धि होइन, मानसिक, सामाजिक र आध्यात्मिक सन्तुलनको आधार तयार गर्छ। जीवनको वास्तविक अर्थ, उद्देश्य र मूल्य यिनै गुणहरूमा आधारित हुन्छ।

नैतिक जीवन असली सम्पन्नताको बाटो हो किनकि यसले मानिसलाई भित्री शान्ति, सन्तुलन र आत्म–सन्तुष्टि प्रदान गर्छ। यस्तो सम्पन्नता स्थायी हुन्छ, किनकि यो परिस्थितिमा निर्भर हुँदैन यो व्यक्तिको चरित्र र चेतनामा आधारित हुन्छ। जब व्यक्ति नैतिक रूपमा समृद्ध हुन्छ, तब उसले जीवनलाई अर्थपूर्ण यात्राका रूपमा अनुभव गर्न थाल्छ। यही नै जीवनको साँचो सम्पन्नता हो जहाँ शान्ति, सन्तोष र मानवता एकसाथ फुल्छन्।