तोमनाथ उप्रेती:

उपसचिव, नेपाल सरकार:

सामाजिक जीवनको स्थायित्व व्यक्तिका मनोवृत्ति र चरित्रसँग गहिरो रूपमा जोडिएको हुन्छ। जब व्यक्तिको मानसिकता अस्थिर र अनियमित हुन्छ, त्यसले समाजको स्थायित्वमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। अस्थिर मनोवृत्ति भन्नाले व्यक्ति लगातार अनिश्चित निर्णय, अनियमित व्यवहार र संवेदनशीलताको कमी देखाउने प्रवृत्ति हो। यस्तो अस्थिरता केवल व्यक्तिगत सम्बन्धहरूमा समस्याहरू सिर्जना गर्दैन, बरु यसले सामाजिक संगठन, सामुदायिक विश्वास र परस्पर सहयोगको आधारमा पनि असर पुर्याउँछ।

जब व्यक्तिहरू आचरणमा अस्थिर हुन्छन्, तिनीहरूको विश्वासयोग्यपन र जिम्मेवारीको भावना कमजोर हुन्छ। यसले पारिवारिक, शैक्षिक र पेशागत सम्बन्धमा द्वन्द्व र असमझदारी जन्माउँछ। विस्तारमा हेर्दा, यदि समुदायका सदस्यहरूको मानसिकता अस्थिर र अनियमित भयो भने सामाजिक नियम, कानून र परम्परागत मूल्यहरूलाई मान्न कठिनाई हुन्छ। परिणामस्वरूप, समाजमा अनुशासनको कमी, असमानता र आपसी द्वन्द्वको अवस्था सिर्जना हुन सक्छ।

समाज, संस्था वा राष्ट्रको स्थायित्वको आधार व्यक्ति र समुदायको आन्तरिक शान्ति, अनुशासन र चरित्रमा जोडिन्छ। अस्थिर चरित्रले व्यक्तिगत जीवनमा अनियमितता र अस्थिरता ल्याउँछ। जब यस्तो चरित्र समाजको प्रमुख भूमिका वा नेतृत्वमा रहन्छ, त्यसले प्रणालीगत सन्तुलनलाई प्रभावित गर्छ। कारण–परिणामको दृष्टिले हेर्दा, अस्थिर व्यक्ति निर्णय क्षमतामा दोषपूर्ण, प्राथमिकतामा अव्यवस्थित र दीर्घकालीन दृष्टिकोणमा कमजोर हुन्छ।

व्यक्तिगत अशान्ति वा चरित्रको अस्थिरता संगठन वा समाजमा संचालित संरचनामा फैलिन्छ। उदाहरण स्वरूप, नेताको अस्थिर निर्णयले प्रशासनिक प्रणालीमा द्विविधा सिर्जना गर्छ। यसले नीति निर्माण प्रक्रियामा निरन्तरता र स्थायित्व गुमाउँछ। शासन वा संगठनमा प्रणालीगत सन्तुलन असन्तुलित हुन्छ, जसले दीर्घकालीन विकास र सामाजिक सुरक्षा प्रणाली कमजोर बनाउँछ। यसले सम्पूर्ण प्रणालीको कार्यक्षमता र स्थायित्वमा प्रभाव पार्छ।

अस्थिर चरित्रले विश्वास र भरोसा पनि कमजोर पार्छ। जब व्यक्ति वा नेतृत्व अस्थिर हुन्छ, समाजका सदस्यहरूमा अनिश्चितता र शंका बढ्छ। नीति, नियम वा कार्यक्रमको पालनामा अवरोध आउँछ। प्रशासनिक एकरूपता र सामाजिक अनुशासन कमजोर हुन्छ। परिणाम स्वरूप, प्रणालीगत सन्तुलन संकटमा पर्छ। यसले दीर्घकालीन स्थायित्व र सुरक्षा खतरामा पार्छ।

कुनै पनि प्रणाली चाहे त्यो राजनीतिक, आर्थिक वा सामाजिक होस्, स्थायित्वको लागि व्यक्तिहरूको चरित्र स्थिर हुनु आवश्यक छ। अस्थिर चरित्रले निर्णय प्रक्रियालाई प्रभावित गर्छ, विश्वास र अनुशासनमा अवरोध पुर्याउँछ र दीर्घकालीन सन्तुलनमा संकट ल्याउँछ। समाज, संस्था वा राष्ट्रमा स्थायित्वको वास्तविक आधार व्यक्तिगत स्थिरता र चरित्रको अनुशासनमा निहित छ।

मानव समाजको स्थायित्वको मूल आधार व्यक्ति हो। यदि व्यक्ति अशान्त छ भने समाज कहिल्यै स्थिर हुँदैन। अशान्त व्यक्ति भन्नाले त्यो हो, जसको अन्तरमन अशान्त छ। उसको विचार लोभ, ईर्ष्या, क्रोध र मोहमा उल्झिएको हुन्छ। यस्तो व्यक्ति बाहिरी रूपमा शान्त देखिए पनि भित्री रूपमा अशान्त हुन्छ। यदि धेरै अशान्त व्यक्तिहरू समाजमा छन् भने, समाज पनि अस्थिर हुन्छ।

व्यक्तिको स्थिरता र चरित्रको स्थायित्व समाजमा सन्तुलन ल्याउँछ। यदि नेतृत्व अस्थिर छ भने नीति र प्रणाली पनि अस्थिर हुन्छ। अस्थिर चरित्रले निर्णय क्षमता कमजोर बनाउँछ। यसले प्रशासनिक एकरूपता र सामाजिक अनुशासनलाई असर गर्छ। परिणामस्वरूप, समाजको दीर्घकालीन स्थायित्व संकटमा पर्छ।

अन्तर्मनको शुद्धि र स्थिरता अध्यात्मबाट सम्भव हुन्छ। अध्यात्म जीवनको आभूषण हो। यसले व्यक्तिलाई भित्री संसारसँग जोड्छ। बाहिरी आडम्बर क्षणिक हुन्छ, तर अन्तर्मन चिरस्थायी हुन्छ। अध्यात्म कर्मकाण्ड होइन। यो आत्म–अन्वेषण हो। ऋषि–मनीषीहरूले यसलाई सत्य, आत्मा र परमात्माको सन्देशका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

अध्यात्मले भन्छ— आत्मालाई शुद्ध गर, चेतनालाई जागृत गर। शुद्ध चेतना अहंकार, द्वेष, ईर्ष्या, क्रोध र लोभबाट मुक्त हुन्छ। जब चेतना मलिन हुन्छ, व्यवहार असन्तुलित हुन्छ। जब चेतना शुद्ध हुन्छ, व्यवहार करुणामय र न्यायपूर्ण हुन्छ। मानव जीवनको वास्तविक लक्ष्य बाहिरी सम्पत्ति होइन। आन्तरिक सम्पत्ति—विवेक, धैर्य, करुणा र सहिष्णुता— नै अमूल्य छन्।

अस्थिर चरित्रले व्यक्तिगत जीवन मात्र अस्थिर बनाउँदैन,यसले संगठन, संस्था र राष्ट्रमा पनि अस्थिरता ल्याउँछ। अस्थिर नेता वा व्यक्तिले समाजमा द्विविधा र अविश्वास फैलाउँछ। नीति र निर्णय बाह्य दबाबमा निर्भर हुन्छ। यसले प्रणालीगत असन्तुलन सिर्जना गर्छ।

अन्तर्मनको स्थिरता समाजको स्थायित्वको आधार हो। प्रत्येक व्यक्ति शान्त भए मात्र समाजमा शान्ति सम्भव हुन्छ। प्रत्येक चेतना एउटा दीपक हो। यदि ती दीपक धुवाँले ढाकिएका छन् भने उज्यालो होइन, अन्धकार फैलिन्छ। अशान्त व्यक्तिको भावनाले सामूहिक चेतनामा द्वेष र विभाजन ल्याउँछ।

सहिष्णुता व्यवहारिक अभ्यास हो। जब नागरिकले जातीय, धार्मिक वा भाषागत भिन्नतालाई सम्मान गर्छन्, तब समाजमा स्थायी मेलमिलाप कायम हुन्छ। स्क्यान्डिनेभियन मुलुकहरूले शिक्षा, स्वास्थ्य र मानव–अधिकारमा समावेशी नीति अपनाएर असमानता न्यून गरेका छन्। यसले देखाउँछ कि अन्तर्मनको उज्यालो मात्र समाजमा सहअस्तित्व र स्थिरता ल्याउँछ।

नेपालजस्ता बहुजातीय र बहुधार्मिक समाजमा अन्तर्मनको उज्यालो अत्यावश्यक छ। यदि नागरिकले आफ्नो अन्तरमनमा अनुशासन, नैतिक मूल्य र आध्यात्मिक चेतना विकास गर्छन् भने, उनीहरूले स्वार्थका लागि होइन, समग्र समाजको हितमा निर्णय र कार्य गर्ने क्षमता पाउँछन्।

अन्तर्मनको उज्यालोले सामाजिक सद्भाव, न्याय, समानता र करुणालाई बल प्रदान गर्छ। व्यक्तिको चेतना शुद्ध भए मात्र समाजमा स्थायी शान्ति सम्भव हुन्छ। बाह्य व्यवस्था मात्र सुधार गरे पनि अन्तर्मन अस्थिर भए, सामाजिक स्थायित्व असम्भव हुन्छ।

व्यक्तिगत चेतना र समाजिक स्थिरता एकअर्कासँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन्। अशान्त व्यक्ति मिलेर स्थिर समाज जन्माउँदैन। शान्त अन्तर्मनले मात्र सहअस्तित्व र मानवता सम्भव बनाउँछ। त्यसैले, समाज सुधारको आरम्भ व्यक्ति–सुधारबाट हुनुपर्छ। व्यक्ति सुधारको आधार अन्तर्मनको शुद्धि हो।

अस्थिर मनोवृत्तिले सामाजिक सन्तुलनमा चुनौती प्रस्तुत गर्दछ। सामाजिक सन्तुलन समुदायभित्र समानता, न्याय, आपसी सम्मान र सहयोगको अवस्था हो। जब व्यक्तिहरू आफ्ना निर्णयमा द्विविधामा पर्छन् वा व्यक्तिगत स्वार्थलाई प्राथमिकता दिन्छन्, तब सामूहिक हित र सामाजिक सहकार्यमा असर पर्छ। राजनीतिक, आर्थिक वा सांस्कृतिक क्षेत्रमा यस्ता अस्थिर मनोवृत्तिले अस्थिरता र असुरक्षा निम्त्याउँछ, जसले दीर्घकालीन विकासलाई कमजोर बनाउँछ।

समाजमा सकारात्मक मनोवृत्ति र स्थिर चरित्रको महत्व अत्यधिक छ। विवेकपूर्ण निर्णय, सहिष्णुता, धैर्य र जिम्मेवारीको भावना व्यक्तिमा बलियो हुँदा मात्र समाजमा स्थायित्व कायम रहन्छ। शिक्षा, परिवारिक संस्कार र नेतृत्वले व्यक्तिको मनोवृत्तिमा स्थायित्व ल्याउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। यसैले व्यक्तिको आचार-व्यवहारलाई सुधार्न र मानसिक स्थायित्वलाई प्रवर्धन गर्न सामाजिक र नैतिक शिक्षा अपरिहार्य छ।

सामाजिक सन्तुलन र व्यक्तिको मनोवृत्तिबीच गहिरो सम्बन्ध छ। जब व्यक्तिगत मानसिकता स्थिर हुन्छ, तब मात्र समुदायमा विश्वास, सहयोग र शान्ति कायम रहन्छ। अस्थिर मनोवृत्तिले भने समाजलाई अस्थिर, असुरक्षित र द्वन्द्वपूर्ण बनाउने जोखिम राख्छ। त्यसकारण व्यक्तिको आचरण र मनोवृत्तिमा स्थायित्व ल्याउने प्रयास मात्र दीर्घकालीन सामाजिक स्थायित्व र समृद्धिको आधार बन्न सक्छ।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)