तोमनाथ उप्रेती:

उपसचिव, नेपाल सरकार:

मानव जीवनको मूल आधार चेतना हो। यही चेतनाले व्यक्तिको सोच, व्यवहार र निर्णयलाई मार्गदर्शन गर्छ। जब चेतना शुद्ध, विवेकी र विनम्र हुन्छ, तब व्यक्ति समाजप्रति उत्तरदायी बन्छ। तर जब चेतना अहंकार, अभिमान र स्वार्थले ढाकिन्छ, तब व्यक्ति मात्र होइन, समाज र शासन प्रणालीसमेत संकटमा पर्छ।

आजको लोकतान्त्रिक अभ्यास, विशेषतः निर्वाचन प्रक्रियाले समाजको नैतिक स्तर, व्यक्तिगत आत्मसंयम र विवेकको परीक्षा लिन्छ। बाह्य नियमले केवल रूपरेखा दिन सक्छ; तर वास्तविक निष्पक्षता तब मात्र सम्भव हुन्छ जब उम्मेदवार, मतदाता र राजनीतिक दलको चेतना शुद्ध, विवेकी र विनम्र हुन्छ। स्वार्थ, अहंकार र लोभले छायाँ पारेको मनले सही निर्णय लिन सक्दैन। मूल्य–आधारित आचरण, आत्मपरीक्षण र सेवा भावबिना निर्वाचन औपचारिक प्रक्रिया मात्र बन्छ। लोकतन्त्रको जीवन्तता र समाजको स्थायित्व आन्तरिक चेतनाको शुद्धतामा निर्भर छ।

अहिलेको लोकतान्त्रिक अभ्यास, विशेष गरी निर्वाचन प्रक्रिया, केवल कानुनी वा प्राविधिक ढाँचामा सीमित छैन। यो समाजको नैतिक स्तर, व्यक्तिगत आत्मसंयम, विवेक र उत्तरदायित्वको परीक्षा हो। संविधान, कानून र निर्वाचन आयोगका निर्देशले बाह्य रूपले मार्गनिर्देशन दिन सक्छन्, तर वास्तविक निष्पक्षता र पारदर्शिता तब मात्र सम्भव हुन्छ जब उम्मेदवार, मतदाता र राजनीतिक दलको चेतना शुद्ध, विवेकी र विनम्र हुन्छ। यदि व्यक्तिको मन स्वार्थ, अहंकार, लोभ वा व्यक्तिगत फाइदामा केन्द्रित छ भने नियम पालन मात्र प्रभावकारी हुँदैन। यस्तो अवस्थामा निर्वाचन औपचारिक प्रक्रिया मात्र रहन्छ, जसले लोकतन्त्रलाई मात्र होइन, समाजको आधारभूत विश्वास र स्थायित्वलाई पनि कमजोर बनाउँछ।

पूर्वीय दर्शनले यस पक्षमा महत्वपूर्ण शिक्षा दिन्छ। गीता, उपनिषद् र बुद्धका शिक्षाहरूले कर्म, धर्म, सेवा र आत्मसंयममा आधारित जीवन जिउन प्रेरित गर्छन्। उम्मेदवार र मतदाता दुवैले व्यक्तिगत लाभभन्दा माथि उठेर जनकल्याण र सामाजिक न्यायलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। यसका लागि आचार, आचरण र निर्णयमा मूल्य–आधारित दृष्टिकोण आवश्यक छ। सत्य, अहिंसा, स्वधर्म र करुणा जस्ता मूल्यहरूको अभ्यासले मात्रै निर्वाचन निष्पक्ष, पारदर्शी र दिगो बनाउँछ।त्यसैगरी, आन्तरिक चेतनाको शुद्धता बिना बाह्य नियमको पालना सतही रहन्छ।

जब व्यक्तिले आफ्नो स्वार्थ र अहंकारलाई नियन्त्रण गर्छ, आत्मपरीक्षण र सेवा भावलाई अंगिकार गर्छ, तब मात्र लोकतन्त्रको वास्तविक मूल्य प्रकट हुन्छ। लोकतान्त्रिक संस्थाहरूको स्थायित्व, नागरिक विश्वास र समाजिक समरसता आन्तरिक नैतिकता र आत्मचेतनामा निर्भर हुन्छ।यसर्थ, निष्पक्ष निर्वाचन चेतनाको अभ्यास हो। जब उम्मेदवार, पार्टी र मतदाता सबैले आत्मसंयम, विवेक र सेवा भावका आधारमा काम गर्छन्, तब लोकतन्त्रको जीवन्तता कायम रहन्छ। बाह्य नियम र कानुनको पूर्ण प्रभाव त्यसै बेला सम्भव हुन्छ जब आन्तरिक चेतना शुद्ध, विवेकी र उत्तरदायी हुन्छ। यही मार्गदर्शनले मात्र लोकतन्त्र दिगो, पारदर्शी र समाजमैत्री बन्न सक्छ।

चुनावी आचार संहिता समाज र लोकतन्त्रप्रति नैतिक प्रतिबद्धता हो। यसको पालन उम्मेदवार, राजनीतिक दल र मतदाताको धर्म, कर्तव्य र उत्तरदायित्वको अभ्यास हो। पूर्वीय दर्शनले यसलाई बलियो आधार दिन्छ। बुद्धको अष्टाङ्गिक मार्गले सत्य भाषण, सम्यक् आचरण, करुणा र अहिंसामा आधारित जीवनको शिक्षा दिन्छ, जसले उम्मेदवारलाई स्वार्थ र अहंकारबाट जोगाउँछ। गीता कर्मयोगले निष्काम कर्म र जनहितमा समर्पणको महत्व सिकाउँछ, जसले सेवा भाव र उत्तरदायित्व बढाउँछ। उपनिषद्हरूले आत्मपरीक्षण, आत्मसंयम र विवेकमा केन्द्रित रहन प्रेरित गर्छन्। जब उम्मेदवार आचार संहिता पालन गर्दै आफ्ना निर्णयमा यी मूल्यहरू आत्मसात गर्छन्, तब मात्र निर्वाचन निष्पक्ष, पारदर्शी र दिगो बन्न सक्छ। मतदाता पनि विवेकपूर्ण निर्णय गरेर लोकतन्त्रको जीवन्तता सुनिश्चित गर्छन्। यसरी, आचार संहिता कानुनी मात्र नभई नैतिक मार्गदर्शनको आधार पनि हो।पूर्वीय दर्शनले आत्मनियन्त्रणलाई जीवनको मूल शक्ति मान्छ, जसले चेतना शुद्ध राख्छ र निर्णयमा विवेक ल्याउँछ। यही शक्ति लोकतन्त्रको नैतिक मेरुदण्ड हो, जसले समाजलाई स्थायित्व, विश्वास र समानतामा बाँध्छ।

निष्पक्ष निर्वाचनका लागि आत्मसंयम अनिवार्य छ। लोकतन्त्र केवल कानुनी प्रावधान र औपचारिक प्रक्रियामा सीमित छैन; यसले समाजको नैतिक स्तर, व्यक्तिगत विवेक र आन्तरिक चेतनाको परीक्षा लिन्छ। उम्मेदवारले आफ्नो व्यक्तिगत शक्ति, स्वार्थ र अहंकार सीमित राख्नुपर्छ। यदि उनी आफ्नो प्रतिष्ठा र प्रभावको मात्र लालचमा काम गर्छन् भने निर्वाचनको उद्देश्य हराउँछ। दलले पनि अनुशासन, उत्तरदायित्व र नैतिकता कायम गर्नुपर्छ, ताकि राजनीतिक प्रतिस्पर्धा व्यक्तिगत स्वार्थको खेल नबनोस। मतदाताले विवेकपूर्ण निर्णय गर्नुपर्छ, बाह्य प्रभाव र प्रलोभनको प्रभावमा नआउनेगरी आफ्नो मत प्रयोग गर्नुपर्छ।

आत्मसंयम बिना लोकतन्त्र औपचारिक प्रक्रिया बन्छ। सत्ता प्रतिस्पर्धा मात्र प्रमुख बन्न पुग्छ र जनताको विश्वास कमजोर हुन्छ। मूल्य–आधारित आचरण, आत्मपरीक्षण र नैतिक निर्णय बिना निर्वाचन पारदर्शी र न्यायपूर्ण रहन सक्दैन। पूर्वीय दर्शनले आत्मनियन्त्रणलाई जीवनको मूल शक्ति मानेको छ। योग, ध्यान, गीता र बुद्धका शिक्षाले चेतनालाई शुद्ध राख्न, लोभ र क्रोधलाई नियन्त्रण गर्न र विवेकपूर्ण निर्णय गर्न सिकाउँछन्। यही आन्तरिक शक्ति उम्मेदवार, दल र मतदातालाई केवल कानुनी दायरामा सीमित नबनाई नैतिक दृष्टिकोणमा पनि सक्षम बनाउँछ।

निर्वाचनको वास्तविक सफलता बाह्य नियम मात्र होइन, आन्तरिक चेतनाको शुद्धता र आत्मसंयममा निर्भर हुन्छ। यही नैतिक शक्ति लोकतन्त्रको मेरुदण्ड हो। जब उम्मेदवारको आचरण विनम्र, दलको नीति अनुशासित र मतदाताको निर्णय विवेकी हुन्छ, तब मात्र लोकतन्त्र जीवन्त, स्थायी र विश्वासयोग्य बन्छ। आन्तरिक संयमले समाजलाई स्थायित्व, समानता र न्यायमा बाँध्छ, जसले दीर्घकालीन लोकतान्त्रिक अभ्यास र सामाजिक शान्तिको आधार तयार गर्छ।

समाधानको मार्ग अहंकार नियन्त्रणबाट सुरु हुन्छ। पहिलो कदम आत्मचिन्तन हो—आफ्ना कमजोरी र दोषलाई स्वीकार गर्ने साहस आवश्यक छ। यससँगै सेवा भावको अभ्यास गर्नु जरुरी छ, जसले अरूको भलाइमा आफ्नो अहंकार पगाल्छ। ध्यान, योग र धार्मिक अध्ययनले चेतनालाई शुद्ध राख्छ र आत्मनियन्त्रणमा मद्दत गर्छ। सामाजिक सेवा र सामूहिक प्रयासको मूल्य बुझ्नाले व्यक्तिमा नम्रता र सहिष्णुता जन्माउँछ। लोकतन्त्रलाई केवल कानुनी अभ्यासमा सीमित नराखी आध्यात्मिक चेतनासँग जोड्दा मात्र यसले सत्य, न्याय, समानता र विवेकपूर्ण निर्णयको मार्ग प्रशस्त गर्छ। यही मार्गले व्यक्तिगत र सामाजिक जीवनलाई सुसंस्कृत र स्थायी बनाउँछ।

समाधानको मार्ग सामाजिक र लोकतान्त्रिक चेतनासँग सम्बन्ध राख्छ। अहंकार नियन्त्रणको अभ्यासले व्यक्ति मात्र होइन, समग्र समाजलाई लाभ पुर्‍याउँछ। आत्मचिन्तन, सेवा भाव, ध्यान, योग र अध्ययनले चेतनालाई शुद्ध राख्छ र विवेकपूर्ण निर्णयको आधार तयार पार्छ। जब व्यक्तिहरू आफ्नो स्वार्थ, अहंकार र लोभलाई नियन्त्रण गर्न सिक्छन्, तब उनीहरू सार्वजनिक जीवनमा न्याय, समानता र पारदर्शिता सुनिश्चित गर्न सक्षम हुन्छन्।

लोकतन्त्रको दिगोपना र निष्पक्षताका लागि नागरिक, उम्मेदवार र राजनीतिक दलको आन्तरिक चेतनाको शुद्धता अनिवार्य छ। सेवा भाव, आत्मपरीक्षण र सामूहिक उत्तरदायित्वको अभ्यासले मात्र निर्वाचन पारदर्शी, निष्पक्ष र न्यायपूर्ण बन्न सक्छ। पूर्वीय दर्शनले सिकाएको आत्मनियन्त्रण र विनम्रता लोकतन्त्रको नैतिक मेरुदण्ड हुन्।यसरी, व्यक्तिगत चेतना र सामाजिक अभ्यासको संयोजनले मात्र लोकतन्त्रलाई औपचारिक सत्ता प्रतिस्पर्धा नभई मूल्य–आधारित, विवेकपूर्ण र स्थायी प्रणाली बनाउँछ। अहंकारको अदृश्य विषलाई पगालेर सेवा, नम्रता र विवेकको मार्ग अपनाउनु आवश्यक छ। यही मार्गले व्यक्तिगत उन्नति, सामाजिक सद्भाव र लोकतान्त्रिक स्थायित्व सुनिश्चित गर्छ।