तोमनाथ उप्रेती:

उपसचिव, नेपाल सरकार;

ईर्ष्या—मनको त्यो कालो बादल, जसले आत्माको आकाशमा अन्धकार फैल्याउँछ। यो केवल एक साधारण भावना होइन; यो चेतनाको सन्त्रास हो, जसले हृदयलाई तानेर अन्धकारको गर्तमा लैजान्छ। पुराणहरूमा वर्णित छन् कि ईर्ष्या इन्द्रजालिक दैत्यझैं हुन्छ—सुन्यमय र चालाक, शान्त देखिन्छ तर भित्री रूपमा मनको उज्यालो चूस्छ। यही ईर्ष्याबाट मुक्त भएर मात्र व्यक्ति आत्मज्ञानको उज्यालोतर्फ अघि बढ्न सक्छ।

ईर्ष्या मनोवैज्ञानिक दृष्टिले असुरक्षा, आत्म-सम्मानको कमी र तुलना गर्ने प्रवृत्तिको परिणाम हो। जब मानिसले आफ्नो जीवनलाई अन्यको जीवनसँग तुलना गर्छ, तब असन्तुष्टि र जलन उत्पन्न हुन्छ। ईर्ष्याले सामाजिक सम्बन्ध, कार्यक्षमता र मानसिक स्वास्थ्यलाई पनि प्रभावित गर्छ।जसरी नदीको पानी प्रदूषणले सम्पूर्ण जलचरलाई प्रभावित गर्छ, त्यसरी नै ईर्ष्याले हाम्रो मानसिक संसारलाई विषाक्त बनाउँछ। यसैले ईर्ष्याबाट मुक्त हुनु आत्मज्ञान प्राप्तिको लागि पनि अत्यावश्यक छ।

ईर्ष्या प्रायः तुलना र आत्म-अपेक्षाबाट उत्पन्न हुन्छ। जब मानिसले अरूको सफलता, सौभाग्य वा सम्मान देख्छ, तब मनमा आकस्मिक जलन जन्मन्छ। जस्तै पुराणमा वर्णित शकुनीले घातक छलकपट र ईर्ष्याबाट युद्धका बीजारोपण गरे, हामीले आफ्नो जीवनमा पनि ईर्ष्याको छायाबाट विभिन्न मानसिक युद्ध अनुभव गर्छौं।

मानव मनको सबैभन्दा सूक्ष्म तर विनाशकारी वृत्ति ईर्ष्या हो। ईर्ष्या बाह्य प्रतिस्पर्धाबाट होइन, आन्तरिक असन्तुलनबाट जन्मिन्छ। जब व्यक्ति आफ्नो अस्तित्व, क्षमता र जीवनमार्गप्रति असन्तुष्ट हुन्छ, तब अरूको सफलता उसलाई पीडाको कारण बन्छ। यही पीडा विस्तार हुँदै ईर्ष्याको छायामा रूपान्तरित हुन्छ, जसले विवेक, करुणा र आत्मशान्तिलाई क्रमशः ढाक्दै जान्छ। तर आत्मज्ञानको प्रकाश उदाउँदा, यही छाया विलीन हुन थाल्छ।

दार्शनिक दृष्टिले ईर्ष्या अहंकारको एक विकृत रूप हो। उपनिषद्ले मानवलाई “अहं ब्रह्मास्मि” को अनुभूतितर्फ डोर्याउँछन्—जहाँ आत्मा सीमित “म” होइन, व्यापक चेतनाको अंश हो। जब व्यक्ति आफूलाई केवल तुलना र प्रतिस्पर्धाको केन्द्रमा राख्छ, तब ईर्ष्या अपरिहार्य बन्छ। तर आत्मज्ञानले तुलना होइन, आत्मबोध सिकाउँछ। यसले व्यक्तिलाई बुझाउँछ कि अरूको उपलब्धि मेरो अभाव होइन, समष्टिको समृद्धि हो।

आध्यात्मिक स्तरमा ईर्ष्या अज्ञान (अविद्या) को परिणाम हो। भगवद्गीतामा श्रीकृष्णले मनका विकारहरू—काम, क्रोध, लोभ—लाई आत्मिक उन्नतिको बाधक मानेका छन् र ईर्ष्या यी सबैको सूक्ष्म विस्तार हो। आत्मज्ञान भनेको यिनै विकारमाथि चेतनाको विजय हो। जब व्यक्ति आफ्नो इच्छाहरू, डर र असुरक्षालाई चिन्न थाल्छ, तब ईर्ष्याको शक्ति स्वतः कमजोर हुन्छ।

आत्मज्ञानको प्रकाश केवल बौद्धिक ज्ञान होइन, अनुभूतिको अवस्था हो। ध्यान, आत्मचिन्तन र विवेकपूर्ण जीवनशैलीले व्यक्ति भित्र फर्किन्छ। यस प्रक्रियामा उसले आफ्ना कमजोरी र सम्भावनालाई समान रूपमा स्वीकार गर्न सिक्छ। स्वीकारोक्ति नै ईर्ष्याको अन्त्यको पहिलो चरण हो। जब व्यक्ति आफू जस्तो छ, त्यसैमा पूर्ण हुन सिक्छ, तब अरूको प्रगति उसलाई पीडा होइन, प्रेरणा बन्न थाल्छ।

सामाजिक सन्दर्भमा ईर्ष्याले सम्बन्धलाई विषाक्त बनाउँछ। मित्रता, परिवार र कार्यस्थलमा देखिने धेरै द्वन्द्वहरूको मूल कारण यही भावना हो। आत्मज्ञानले सम्बन्धलाई प्रतिस्पर्धाबाट सहकार्यतर्फ लैजान्छ। बुद्ध दर्शनमा “मुदिता” अर्थात् अरूको सुखमा आनन्द मान्ने भावलाई उच्च चेतना मानिएको छ। यही भाव आत्मज्ञानको सामाजिक अभिव्यक्ति हो।

ईर्ष्याको छाया तबसम्म रहन्छ, जबसम्म मन अन्धकारमा बस्छ। आत्मज्ञानको प्रकाशले मनमा स्पष्टता ल्याउँछ—जहाँ व्यक्ति अरूको जीवनसँग होइन, आफ्नै अन्तर्मनसँग संवाद गर्छ। यही संवादले शान्ति जन्माउँछ। शान्त मनमा ईर्ष्याको अस्तित्व रहन सक्दैन।

ईर्ष्याले मनलाई अशान्त बनाउँछ, यसले निर्णयलाई विकृत बनाउँछ, र सम्बन्धमा दरार ल्याउँछ। यसको प्रभाव मानवीय संवेदनशीलता र करुणालाई कुचल्छ। यही कारणले मनुष्यले ईर्ष्याको वास्तविक प्रकृति बुझ्न अत्यावश्यक छ। “जसरी अन्धकार गगनभित्र फैलिन्छ, त्यसै गरी द्वेष र ईर्ष्याले मनमा छायाँ पार्छ। बुद्धि र अहिंसाले विवेचना गर्दा, व्यक्ति ईर्ष्याबाट मुक्त भएर आत्मज्ञान प्राप्त गर्न सक्छ।”

मानव जीवन चेतनाको सतत यात्रा हो। यो यात्रा कहिलेकाहीँ प्रकाशतर्फ उन्मुख हुन्छ भने कहिलेकाहीँ अन्धकारतर्फ। ईर्ष्या, तुलना र असन्तोष त्यही अन्धकारका छायाहरू हुन्, जसले चेतनाको मार्ग ढाक्छन्। ईर्ष्या तब जन्मिन्छ, जब मानिसले आफ्नो मूल्य अरूको सफलतासँग तुलना गर्छ। अरूको प्रगति आफ्नै अपूर्णता देखिने आयनाजस्तै हुन्छ। यसरी, ईर्ष्या आत्मालाई कमजोर बनाउने मानसिक रोग हो।

ईर्ष्या मानव हृदयमा पलाउने एक सूक्ष्म तर प्रचण्ड आगो हो। यसले चेतनाको उज्यालो ढाक्छ, आत्मालाई बाँध्छ र जीवनलाई असन्तोषतर्फ धकेल्छ। तर यात्रा यहीँ समाप्त हुँदैन। ईर्ष्याको अन्धकार भित्रै आत्मबोधको उज्यालो लुकेको हुन्छ। मात्र साधना, विवेक र आत्मज्ञानले त्यसलाई देख्न सकिन्छ।हिन्दू मिथकमा ईर्ष्याको अन्धकार स्पष्ट देखिन्छ। द्रौपदीको सुन्दरता र पुण्यले कौरवहरूमा ईर्ष्या उत्पन्न गर्यो, जसले महाभारतको युद्धको बीजारोपण गर्यो। ईर्ष्याले केवल बाह्य परिणाम होइन, आन्तरिक अराजकता पनि ल्याउँछ। ईर्ष्याले हृदयमा विषाक्त तरङ्गहरू छोड्छ, जसले सोचलाई विकृत र निर्णयलाई गलत बनाउँछ।

यस्तै, पुराणमा वर्णित नरकका राजाहरू पनि ईर्ष्याबाट आफ्नो पतनको मार्गमा लडिरहेका थिए। यी कथाहरूले देखाउँछन् कि ईर्ष्याले आत्म–ज्ञान र चेतनाको विकासलाई अवरुद्ध गर्छ।

आत्मज्ञान  चेतनाको उचाई हो। जब व्यक्ति आफ्नो मनलाई बुझ्छ, ईर्ष्याको छायाबाट मुक्त हुन्छ, तब उसले आफ्नो वास्तविक शक्ति र अस्तित्वलाई अनुभूत गर्छ।जस्तो सूर्यको किरणले अन्धकार हटाउँछ, त्यसै गरी आत्मज्ञानले मनको ईर्ष्यालाई भंग गर्छ। आत्मज्ञानले व्यक्ति भित्री स्थिरता, करुणा र सकारात्मकता प्राप्त गर्न मद्दत गर्छ। आत्मज्ञान कुनै गन्तव्य होइन, निरन्तर यात्रा हो। यस यात्रामा प्रत्येक चेतन क्षण ईर्ष्याको एक तह पगाल्छ। जब आत्मज्ञानको प्रकाश स्थायी हुन्छ, तब ईर्ष्याको छाया पूर्णतः विलीन हुन्छ। यही अवस्थालाई मानव जीवनको वास्तविक मुक्ति र आत्मिक समृद्धि भन्न सकिन्छ।

“ईर्ष्याको बादलले छायाँ पार्दा पनि, आत्मज्ञानको प्रकाश सधैं उर्जा र मार्गदर्शनको स्रोत बनेको हुन्छ। मनुष्यले आफ्नो चेतना सूर्यका किरणझैँ उज्यालो राख्दा मात्र जीवनमा सत्य र शान्ति देख्छ।”ईर्ष्या नष्ट गर्न योग, ध्यान, प्रार्थना र सकारात्मक साधनाहरू आवश्यक छन्। योगाले शरीर र मनलाई स्थिर पार्छ, प्राणायामले भावनात्मक तरङ्गलाई शान्त बनाउँछ, र ध्यानले चेतनालाई स्पष्ट पार्छ।ध्यान गर्दा, व्यक्ति केवल आफ्नै आन्तरिक अवस्था अवलोकन गर्छ, बाह्य तुलना र ईर्ष्याबाट अलग रहन्छ।

ईर्ष्या  मनको छायाँ हो, जसले केवल उज्यालोको अभाव सिर्जना गर्छ। आत्मज्ञान  मनको दीप हो, जसले अन्धकारलाई भत्काउँछ। जब दीपको प्रकाश फैलिन्छ, तब केवल बाह्य संसार मात्र होइन, आन्तरिक चेतनाको अन्धकार पनि हट्छ।ईर्ष्याबाट मुक्त भएको व्यक्ति मात्र सामाजिक सम्बन्धमा स्थिरता र मेलमिलाप ल्याउन सक्षम हुन्छ। करुणा, सहयोग र समझदारी बढ्छ। समाजमा शान्ति र न्याय कायम गर्न ईर्ष्याबाट मुक्ति अपरिहार्य छ।

पुराणमा वर्णित छ कि जो व्यक्ति ईर्ष्याबाट मुक्त हुन्छ, उसले केवल व्यक्तिगत शान्ति मात्र पाउँदैन, तर समाजमा सकारात्मक प्रभाव पनि फैलाउँछ।

ईर्ष्या तुलना गर्ने प्रवृत्तिबाट जन्मिन्छ। अरूलाई देख्ने दृष्टि विकृत हुन्छ। उसको सुख आफ्नै दुःख देखिन्छ। उसको सफलता आफ्नै असफलता ठानिन्छ। महाभारतमा दुर्योधनको चरित्र यही सत्यको प्रतीक हो। पाण्डवहरूको गुण र धर्मप्रति उसको ईर्ष्याले सम्पूर्ण कुरुक्षेत्रलाई विनाशतर्फ धकेल्यो। शक्तिशाली भएर पनि ऊ अधूरो रह्यो। उसको चेतना ईर्ष्याको अन्धकारमा कैद भयो।

ईर्ष्याले  अरूलाई मात्र नष्ट गर्दैन। ईर्ष्यालु व्यक्ति आफैँलाई पनि जलाउँछ। जसरी धुँवाले आगोको उज्यालो छोप्छ, त्यसरी ईर्ष्याले आत्माको प्रकाशलाई ढाक्छ। यसकारण चेतनाको शुद्धि र आत्मबोधको आवश्यकता अपरिहार्य हुन्छ।

अन्धकार  प्रकाशको अनुपस्थिति हो। ईर्ष्या  अज्ञानको छायाँ हो। उपनिषद् भन्छ— “तमसो मा ज्योतिर्गमय।” अन्धकारबाट उज्यालोतर्फ लैजानु नै मानव जीवनको सार हो। आत्मबोधको यात्रा यही बाटो हो। ईर्ष्याबाट आत्मबोधतर्फको यात्रा भित्रै सुरु हुन्छ। ध्यान, प्रार्थना, आत्मचिन्तन— यी साधनाहरूले मनलाई शुद्ध गर्छन्। जब चेतना आफैँलाई हेर्न थाल्छ, ईर्ष्या क्षणभरमै भङ्ग हुन्छ। आत्मबोधले देखाउँछ— अरूको सुख, अरूको सफलता पनि समष्टिगत चेतनाको अंश हो।

रामायणमा लक्ष्मण यसको उदाहरण हुन्। रामको महानता देख्दा उसमा ईर्ष्या थिएन। बरु समर्पण, सेवा र श्रद्धा थियो। यसैले ऊ रामायणको उज्यालो चरित्र बने। यही दृष्टान्तले देखाउँछ कि आत्मबोधले कसरी मानिसलाई नकारात्मक भावनाबाट मुक्ति दिन्छ।

आत्मबोधले सिकाउँछ— सत्य कुनै बाहिरी प्रतिस्पर्धामा छैन। सत्य आत्मा भित्रकै उज्यालो हो। ईर्ष्या भन्दा पर पुगेपछि मनमा करुणा जन्मिन्छ। सहनशीलता फुल्छ। साझा सुखमा आनन्द खोजिन्छ। जीवन दर्शन यहींबाट सुरु हुन्छ। बुद्धले यही कुरा बोधगयामा अनुभव गरे। तिनीहरूले देखे— अरूलाई जितेर होइन, आफूलाई जितेर मात्र शान्ति पाइन्छ। ईर्ष्या आत्मालाई बाँध्ने पहिलो शृङ्खला हो। आत्मबोध त्यसलाई तोड्ने दिव्य शस्त्र हो।

जीवन निरन्तर यात्रा हो। यसमा ईर्ष्या आउँछ। तर त्यो अन्तिम सत्य होइन। जसरी बिहानको उज्यालोले रातको कालो छायाँ हटाउँछ, आत्मबोधले ईर्ष्याको अन्धकार मेट्छ। जसरी समुद्रले नदीलाई समेट्छ, आत्मबोधले समग्र चेतनालाई आलिङ्गन गर्छ। जीवन दर्शन भन्छ— अहंकारलाई विनम्रताले, ईर्ष्यालाई करुणाले, अज्ञानलाई आत्मबोधले मात्र परास्त गर्न सकिन्छ।

ईर्ष्या अन्धकार हो। आत्मबोध उज्यालो हो। यी दुवै मानव जीवनका चरण हुन्। ईर्ष्यामा बस्ने मानिस निरन्तर जलिरहन्छ। आत्मबोधमा पुग्ने मानिस निरन्तर उज्यालो फैलाउँछ। सभ्यता र मानवताको साँचो मार्ग आत्मबोधमै छ। अन्धकारलाई जितेर उज्यालोतर्फ हिँड्न सकिन्छ। महाभारत, रामायण, उपनिषद् र बुद्धको कथा यही सिकाउँछन्। ईर्ष्याबाट आत्मबोधसम्मको यात्रा चेतनाको उच्चतम यात्रा हो। यही हो— जीवन दर्शनको गहिरो सत्य।

बौद्ध दर्शनमा ईर्ष्यालाई ‘ईर्ष्या–क्लेश’ भनिन्छ, जसले दुःख चक्रलाई बलियो बनाउँछ। बुद्धले भनेका छन्—“आफ्नै दीप बनेर चल।” यसको अर्थ, अरूको उज्यालोमा होइन, आफ्नै प्रकाशमा बाँच्न सक्नु नै आत्मबोध हो।

ओशो भन्छन्—तुलना नगरे जीवन स्वतः आनन्दमय हुन्छ। फूलले फूलसँग तुलना गर्दैन, आकाशले आकाशसँग प्रतिस्पर्धा गर्दैन। तुलना मानव निर्मित भ्रम हो। जब यो भ्रम चिर्न सकिन्छ, त्यतिबेला चेतनाले स्वतन्त्रता अनुभव गर्छ।

ईर्ष्याबाट आत्मबोधसम्मको यात्रा वास्तवमा ‘म’ बाट ‘हामी’ हुँदै ‘अनन्त’ तर्फको यात्रा हो। ईर्ष्यामा ‘म’ को अहंकार छ; आत्मबोधमा ‘हामी’ को एकत्व छ। असन्तोषमा अधुरोपन छ; आत्मबोधमा पूर्णताको अनुभूति छ।

जीवन दर्शन भन्छ—साँचो शान्ति बाह्य उपलब्धिमा होइन, आन्तरिक अनुभूतिमा निहित छ। ईर्ष्या, तुलना र असन्तोषलाई जित्ने उपाय विनम्रता, कृतज्ञता र आत्मसमर्पण हुन्। कृतज्ञ व्यक्ति अरूको सफलता देख्दा ईर्ष्या होइन, प्रेरणा अनुभव गर्छ। विनम्र व्यक्ति तुलना होइन, आत्मसुधारमा केन्द्रित हुन्छ। आत्मसमर्पण गर्ने व्यक्ति असन्तोष होइन, आनन्दमा बाँच्छ।

तुलना नै ईर्ष्याको मूल हो। अरू कसरी अघि बढ्यो, कसले बढी सम्पत्ति, सौन्दर्य वा ज्ञान प्राप्त गर्यो भन्ने निरन्तर तुलना गर्दा मानिसको मन असन्तोषतर्फ धकेलिन्छ। असन्तोष जीवनमा अपूर्णताको अनुभूति हो, जसले मनलाई सधैं अधुरो र पीडित बनाइराख्छ। दर्शनशास्त्र भन्छ—जसले आफूलाई अरूसँग तुलना गर्छ, ऊ कहिल्यै शान्ति पाउँदैन।

तर असन्तोष आफैंमा पूर्णतया नकारात्मक छैन। यदि सही दिशामा मोडियो भने यही असन्तोष आत्मसुधारको प्रेरणा बन्न सक्छ। समस्या असन्तोषको अस्तित्व होइन, त्यसको गलत प्रयोग हो। जब असन्तोष ईर्ष्यामा परिणत हुन्छ, चेतना अन्धकारमा डुब्छ। तर जब असन्तोष आत्मचिन्तन र आत्मबोधमा परिणत हुन्छ, चेतना प्रकाशमय हुन्छ।

आत्मबोध  आफ्नो वास्तविक स्वरूप चिन्नु हो। देह, इन्द्रिय र मनलाई पार गर्दै जब व्यक्ति चेतनाको गहिराइमा पुग्छ, तब उसले देख्छ—मात्र म मात्र होइन, म सम्पूर्ण अस्तित्वको अंश हुँ। गीता भन्छ—“ज्ञानी व्यक्ति सबै प्राणीलाई आत्मामा र आत्मालाई सबै प्राणीमा देख्छ।” यही दृष्टि आत्मबोधको आधार हो।

ईर्ष्याबाट आत्मबोधसम्मको यात्रा सजिलो छैन। यसका लागि आत्मनिरीक्षण आवश्यक हुन्छ। आत्मनिरीक्षण  आफ्ना विचार, भावना र कर्मलाई निस्पक्ष दृष्टिले नियाल्नु हो। जब मानिसले भित्रैबाट बुझ्छ कि ईर्ष्याले अरूलाई होइन, आफैंलाई जलाउँछ; तुलना गर्दा जीवनको मौलिक सौन्दर्य हराउँछ; र असन्तोषले शान्ति भङ्ग गर्छ—त्यसैबेला आत्मबोधको ढोका खुल्छ।

ईर्ष्या अज्ञानतर्फको यात्रा हो भने आत्मबोध ज्ञानतर्फको यात्रा हो। ईर्ष्या, तुलना र असन्तोष हटेपछि चेतना निर्मल हुन्छ र जीवन दर्शन प्रकट हुन्छ। आत्मबोधमा पुग्दा मानिसले बुझ्छ—सत्य महानता अरूलाई हराएर होइन, आफूलाई चिनेपछि प्राप्त हुन्छ। यही चेतनाको उज्यालो जीवनलाई शान्त, सन्तुलित र अर्थपूर्ण बनाउँछ।

मानव जीवन एउटा निरन्तर यात्राजस्तो हो, जहाँ प्रत्येक मोडमा उसको आत्मा परीक्षण हुन्छ। यस यात्रामा सबैभन्दा ठूलो बाधा बाहिरी शत्रु होइन, आन्तरिक शत्रुहरू हुन्—तुलना, असन्तोष, र आत्मबोधको अभाव। यी तीन तत्वहरूले जीवनलाई या त अन्धकारतर्फ धकेल्छन्, या त प्रकाशतर्फ डोर्याउँछन्।

तुलना मानव स्वभावकै गहिरो तहमा रोपिएको वृक्षजस्तै हो। महाभारतको द्रौपदीलाई सम्झनुहोस्—जब द्रौपदीले आफ्नो जीवनलाई अन्य रानिहरूसँग तुलना गरिन्, तब उनको आत्मा असन्तोषले भरियो, र यही असन्तोषको चिङ्गारीले महाभारत युद्धको एउटा कारण सिर्जना गर्यो। तुलना गर्दा व्यक्ति आफैंलाई हराएको महसुस गर्छ, अरूलाई देख्दा आफ्नो मूल्य कम लाग्छ। तर उपनिषद् भन्छ—“आत्मानं विद्धि”—आफ्नो आत्मा चिन्नुहोस्। आत्माको प्रकाशमा तुलना धुलोझैं हराउँछ।

असन्तोष  चन्द्रमालाई समाउन खोज्ने बालकको कथा जस्तै हो। बालकले चम्किलो चन्द्रलाई आफ्नो बनाउन खोज्छ, तर हात सधैं खाली रहन्छ। परिणामस्वरूप, उसको मन निराशा र असन्तोषले भरिन्छ। यही कथा आधुनिक मानव जीवनको दर्पण हो—मानिसले सम्पत्ति, शक्ति, प्रतिष्ठा वा यश जति पाए पनि भित्र एक रिक्तता रहन्छ। किनभने, बाह्य वस्तुहरूले आत्माको प्यास मेटाउन सक्दैनन्। भगवान बुद्धले यसलाई तृष्णा (असीमित इच्छा) को नाम दिए—“जहाँ तृष्णा छ, त्यहाँ असन्तोष छ।”

नुभव गर्नु हो। यही अनुभूति अर्जुनले कुरुक्षेत्रमा पाए। प्रारम्भमा उसले आफूलाई अरूसँग तुलना गर्दै कमजोरी र असन्तोषको भावले ग्रसित भयो। तर जब श्रीकृष्णले “तिमी आत्मा हौ, शरीर त अस्थायी साधन मात्र हो” भन्ने आत्मज्ञान गराए, तब अर्जुनमा आत्मबल र शान्ति उदायो। यसको दार्शनिक तर्क स्पष्ट छ—जब पहिचान अस्थायी कुरामा केन्द्रित हुन्छ, असन्तोष जन्मिन्छ; जब पहिचान शाश्वत सत्यमा स्थिर हुन्छ, शान्ति स्वतः उत्पन्न हुन्छ।

ईर्ष्या अरूको सफलता वा सुखप्रति उत्पन्न हुने नकारात्मक भावना हो, जसको मूल कारण तुलना हो। भागवत पुराणमा ईर्ष्या (मात्सर्य) लाई षड्रिपुमध्ये एक मानिएको छ, जसले आत्मिक उन्नतिमा बाधा पुर्‍याउँछ। ईर्ष्या जन्मजात होइन; यो सामाजिक दबाब, असुरक्षा र अपूर्ण आत्मबोधबाट उत्पन्न हुन्छ।

तर ईर्ष्या पूर्णतया त्याज्य मात्र होइन। जब ईर्ष्यालाई व्यक्तिप्रति होइन, कार्यप्रति केन्द्रित गरिन्छ, तब त्यो आत्मसुधारको प्रेरणा बन्छ। यही रूपान्तरण नै आत्मज्ञानको सार हो—जहाँ ईर्ष्या दुर्गुण नभई सद्गुणमा बदलिन्छ, र जीवन शान्ति, आनन्द र करुणातर्फ अग्रसर हुन्छ।