पुसको कठ्याङ्ग्रिने जाडो, बिहान ढिला खुल्ने घाम र घर–घरमा बल्ने आगो। यही मौसमबीच सुदूरपश्चिमका पहाडदेखि तराईसम्म पुस १५ विशेष दिनका रूपमा मनाइन्छ। कतै यसलाई ‘पुस पन्ध्र’ भनिन्छ, कतै ‘चाकु–तरुल खाने दिन’। तर, नाम जेसुकै भए पनि पुस १५ सुदूरपश्चिमेली समाजका लागि स्वास्थ्य, संस्कृति र पारिवारिक एकताको प्रतीक बनेको छ।

सहर–बजारमा आधुनिक जीवनशैली फैलिँदै जाँदा पनि सुदूरपश्चिमका बासिन्दाले पुस १५ को मौलिकता जोगाइराखेका छन्। विशेष खानपान, सामूहिक भेटघाट र परम्परागत विश्वासका कारण यो दिन अन्य दिनभन्दा फरक देखिन्छ।

चाकु र तरुल: जाडोविरुद्धको घरेलु औषधि:

सुदूरपश्चिमका पहाडी जिल्लाहरू डोटी, अछाम, बाजुरा, बझाङ, बैतडी र डडेल्धुरामा—पुस १५ को मुख्य आकर्षण चाकु र तरुल हुन्। चाकु ९गुडबाट बनाइने परिकार) लाई शरीर तताउने र शक्ति दिने खाद्य वस्तुका रूपमा हेरिन्छ।

बझाङ छविस पाथिभेरा गाउँपालिका निवासी ६८ वर्षीया माया देवी भन्छिन्, हामी साना हुँदा पुस १५ मा चाकु नखाए जाडोले बिरामी बनाउँछ भनिन्थ्यो। अहिले पनि यही विश्वास छ।

तरुल पनि यस दिन अनिवार्यजस्तै मानिन्छ। जङ्गल वा बारीबाट निकालिएको तरुल उमालेर, सेकाएर वा तरकारी बनाएर खाने चलन छ। स्थानीय उखान पुस पन्ध्रमा तरुल, वर्षभरि बलु अझै पनि गाउँघरमा प्रचलित छ।

घिउ, दूध र मासु: ऊर्जा सञ्चयको दिन:

पुस १५ लाई ऊर्जा सञ्चय गर्ने दिनका रूपमा पनि लिइन्छ। घिउ, दूध, दही, भटमास, फापरको रोटी र कतिपय ठाउँमा खसी–बोका काटेर मासु खाने चलन छ। जाडो मौसममा खेतबारीको काम कम हुने भएकाले शरीरलाई बलियो बनाउने खानामा जोड दिइएको जानकारहरू बताउँछन्।

समाजशास्त्री भन्छन्, पुस १५ मूलतः मौसमसँग जोडिएको सांस्कृतिक अभ्यास हो। चिसोबाट जोगिन खानपानमा ध्यान दिनु वैज्ञानिक पनि छ।

पारिवारिक पुनर्मिलनको अवसर:

पुस १५ केवल खानपानमा सीमित छैन। यो दिन परिवार भेला हुने, आफन्त भेट्ने र सामूहिक भोज गर्ने अवसरका रूपमा लिइन्छ। वैदेशिक रोजगारीमा रहेका वा सहरमा बसोबास गर्ने सदस्यहरू सकेसम्म पुस १५ मा घर पुग्ने प्रयास गर्छन्।

बैतडीका शिक्षक हरि भट्ट भन्छन्,ुदशैंजस्तै ठूलो चाड त होइन, तर पुस १५ ले परिवारलाई नजिक ल्याउँछ। एउटै आगो ताप्दै बसेर खाने चलनले सम्बन्ध बलियो बनाउँछ।

तराईमा पनि फरक स्वाद:

कैलाली र कञ्चनपुरका तराई क्षेत्रमा पनि पुस १५ आफ्नै शैलीमा मनाइन्छ। थारु समुदायमा यस समय सुँगुरको मासु, माछा, ढिक्री र घरेलु मदिराको प्रयोग बढी हुन्छ। पहाडी मूलका समुदायले भने चाकु, तरुल र घिउलाई प्राथमिकता दिन्छन्।

धनगढीकी गृहिणी मिना जोशी भन्छिन्, हामी शहरमा बसे पनि पुस १५ मा चाकु र तरुल छुटाउँदैनौँ। यसले हामीलाई पहाड र हाम्रो संस्कृतिसँग जोड्छ।ु

बजार र आधुनिकताको प्रभाव:

पछिल्ला वर्षहरूमा पुस १५ मा बजारको प्रभाव पनि देखिन थालेको छ। धनगढी, महेन्द्रनगरजस्ता सहरमा चाकु, घिउ र तरुलको माग बढ्छ। होटल तथा रेस्टुरेन्टहरूले ‘पुस १५ स्पेसल मेनु’ सार्वजनिक गर्न थालेका छन्।

यद्यपि, गाउँमा जस्तो सामूहिक आगो ताप्ने, खुला आँगनमा बसेर खाने चलन भने घट्दै गएको स्थानीयहरूको गुनासो छ।

नयाँ पुस्तामा परम्परा जोगाउने चुनौती:

आधुनिक खानपान र व्यस्त जीवनशैलीका कारण नयाँ पुस्तामा चाकु र तरुलप्रति आकर्षण घट्दै गएको देखिन्छ। कतिपय युवाहरू पुस १५ को सांस्कृतिक अर्थभन्दा केवल ‘खाने दिन’का रूपमा बुझ्ने गरेका छन्।

संस्कृति संरक्षणकर्मीहरू विद्यालय र समुदायस्तरमै यस्ता परम्पराबारे जानकारी दिनुपर्ने आवश्यकता औँल्याउँछन्। ुपुस १५ जस्ता मौलिक संस्कार हराए भने हाम्रो पहिचान कमजोर हुन्छ, संस्कृतिकर्मी भन्छन्।

पुस १५ सुदूरपश्चिमका लागि केवल पात्रोको एक मिति होइन। यो प्रकृति, स्वास्थ्य र समाजबीचको सम्बन्ध झल्काउने सांस्कृतिक पर्व हो। चाकु र तरुलको स्वादसँगै यस दिनले पारिवारिक एकता, सामूहिक भावना र सांस्कृतिक निरन्तरतालाई मजबुत बनाउँदै आएको छ।

समयसँगै मनाउने शैली बदलिँदै गए पनि पुस १५ को आत्मा अझै सुदूरपश्चिमका गाउँवस्तीमा जीवित छ, जाडो चिर्दै, आगो ताप्दै र संस्कृति जोगाउँदै।