काठमाडौं–  मनाङका खर्कहरू अब केवल घाँसे मैदान होइनन्, ती हिमाली सभ्यताका मौन साक्षी बन्दै गएका छन् । कुनै समय चौँरीको घण्टीको आवाजले भरिने नाम्के, क्याङ र आइसेलेक खर्कमा अहिले सन्नाटा छ । खर्कमा चौँरी घट्नु केवल पशुपालनको संकट होइन, यो मनाङको जीवनशैली, संस्कार र पहिचान मेटिँदै गएको संकेत हो ।

नार गाउँका ८४ वर्षीय साङ्मा टासी लामा भन्छन्, “चौँरी बिना हाम्रो जीवन कल्पना गर्नै सकिँदैन । घ्यू, छुर्पी, पूजा, चाडपर्व—सबै चौँरीसँग गाँसिएको छ ।” तर आज ती सबै स्मृतिमा सीमित हुँदै गएका छन् । तापक्रम बढ्दै जाँदा चौँरी मात्र होइन, चौँरीसँग जोडिएको संस्कृति पनि पग्लँदै गएको छ ।

मौसम फेरियो, पुस्ता डरायो:
पहिले हिमपातको समय थाहा हुन्थ्यो । चिसो बढेपछि गोठ सारिन्थ्यो, खर्कको चक्र चल्थ्यो । तर अहिले मौसम अनुमानभन्दा बाहिर छ । कहिले असिनापानी, कहिले महिनौँसम्म खडेरी । नासोँ गाउँपालिका–४ का चौँरीपालक खरमान गुरुङ भन्छन् पाँच वर्षअघि ६३ वटा चौँरी हिमपातमा गुमाएपछि फेरि जोखिम लिन सकेनन् । “अब चौँरी पाल्नु साहसको काम भयो,” ।

यस अनिश्चितताले नयाँ पुस्तालाई झन् टाढा धकेलेको छ । गोठालो नपाइने, आम्दानी अस्थिर हुने र जोखिम बढ्दै जाँदा युवाहरू वैदेशिक रोजगारी रोज्न बाध्य भएका छन् । यससँगै पुस्तौँदेखि सरेको ज्ञान र सीप पनि टुट्दै गएको छ ।

खर्क सुक्दै, पानी हराउँदै:
जलवायु परिवर्तनको सबैभन्दा गहिरो चोट खर्क र पानीका मुहानमा परेको छ । खर्क बगर बन्दै जाँदा चौँरीका लागि प्राकृतिक आहार हराएको छ । किसानहरू बजारबाट दाना किनेर खुवाउन बाध्य छन्, जुन परम्परागत चौँरीपालनको आत्मासँग मेल खाँदैन ।

जल तथा मौसम विज्ञान विभागका अनुसार हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम वृद्धिदर उच्च छ । यसले केवल चौँरीलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण पारिस्थितिक प्रणालीलाई असर गरिरहेको छ । पहिले हिउँ नपर्ने ठाउँमा खेती देखिन थालेको छ भने हिउँमा निर्भर पशुपालन संकटमा परेको छ ।

बजार छ, तर पहुँच छैन:
चौँरीपालनले मनाङ जस्ता जिल्लामा वार्षिक लाखौँ रुपैयाँ आम्दानी दिन सक्छ । तर बजार अस्थिरता र आयातित घ्यू–मासुसँगको प्रतिस्पर्धाले स्थानीय किसान निरुत्साहित छन् । नेपाल याकचौँरी किसान महासङ्घका अनुसार उचित मूल्य र बजार सुनिश्चित भए चौँरीपालन फेरि आकर्षक बन्न सक्छ ।

संरक्षण कि रूपान्तरण  ?
राज्यले नश्ल सुधार, ब्याड याक वितरण र रिचार्ज पोखरी निर्माणजस्ता प्रयास थालेको छ । यी प्रयासले आशा जगाए पनि मूल प्रश्न अझै बाँकी छ ।

के चौँरीलाई जोगाउन सकिन्छ, कि हिमाली जीवनशैली नै नयाँ रूप लिन बाध्य हुँदैछ ?
जलवायु विज्ञहरू भन्छन्, समाधान केवल संरक्षण होइन, अनुकूलन (एड्याप्टेसन) हो । चौँरी, मानिस र व्यवसाय तीनैलाई बदलिँदो मौसमसँग अनुकूल बनाउनु आजको आवश्यकता हो ।

मनाङका खर्कहरू अझै पूर्ण रूपमा सुनसान छैनन् । तर यदि अहिले निर्णय गरिएन भने, चौँरीको घण्टी होइन इतिहासको मौनता मात्र बाँकी रहनेछ ।