आर्थिक विकास परिचय

कुनै पनि क्षेत्रमा हुने सकारात्मक परिवर्तनलाई विकास भनिन्छ । विकास बहुआयामिक विषय हो ।

• विकासका आयमहरुमध्ये एक प्रमुख आयाम आर्थिक विकास हो ।
• आर्थिक क्षेत्रमा हुने सकारात्मक परिवर्तनलाई आर्थिक विकास भनिन्छ ।
• समग्र आर्थिक क्षेत्रमा भएको परिमाणात्मक र गुणात्मक बृद्धिलाई नै आर्थिक विकासको रुपमा लिईन्छ।
• यसले मानव जीवनको समग्र विकास र सोको न्यायोचित वितरणलाई जोड दिन्छ ।
• यसको मापन मानव विकास सूचकाङ्क, लैङ्गिक विकास सूचकाङ्क र मानव गरिबी सूचकाङ्कलाई आधार मानेर गरिन्छ।

नेपालको आर्थिक विकासका प्रमुख समस्याहरु

नेपालको आर्थिक विकासका प्रमुख समस्याहरुलाई देहायबमोजिम उल्लेख गर्न सकिन्छ ।

• बढ्दो बेरोजगारी
• गरिबी तथा गरिबीको दुष्चक्र
• दक्ष जनशक्तिको कमी
• बढ्दो भ्रष्टाचार
• अनियन्त्रित जनसंख्या बृद्धि
• शान्ति सुरक्षाको अभाव
• अशिक्षा र जनचेतनाको कमी
• वातावरण प्रदुषण
• उद्योग व्यवसायको कमी
• बढ्दो व्यापार घाटा

आर्थिक विकास र आर्थिक बृद्धि बीचको भिन्नता

मुलुकको अर्थतन्त्रमा आउने मात्रात्मक बढोत्तरी आर्थिक बृद्धि हो भने अर्थतन्त्रमा देखा पर्ने गुणात्मक बढोत्तरी आर्थिक विकास हो । यी दुवै विकासका महत्वपूर्ण अवयव हुन् । आर्थिक विकास र आर्थिक वृद्धिबीचको भिन्नतालाई देहायबमोजिम उल्लेख गर्न सकिन्छ ।

कृषि परिचय

• जमिनको खनजोत गरी अन्नबाली, तरकारी तथा फलफूलको उत्पादन गर्ने र घाँसपातको उपयोग गरी पशुपालन गर्ने कार्यलाई कृषि भनिन्छ ।
• खाद्यन्न तथा उद्योगका लागि कच्चा पदार्थ आपूर्ति गर्ने मूख्य क्षेत्र कृषि हो ।
• १५ औं योजना अनुसार नेपालको कूल ग्राहस्त उत्पादनमा कृषि क्षेत्रको योगदान २७% बाट २२.३% मा पुर्‍याउने लक्ष्य रहेको छ ।
• पन्धौ योजनामा नेपालमा कृषि क्षेत्रमा संलग्न जनशक्ति ६०.४% रहेको उल्लेख गरिएको छ ।
• आर्थिक सर्वेक्षण अनुसार आ.ब २०७९/०८०मा कृषि क्षेत्रको GDP मा २४.१% योगदान रहने अनुमान छ ।
• सन् २०२१ को श्रम सर्वेक्षण अनुसार कृषि क्षेत्रमा संलग्न जनशक्ति ५०.४% रहेको छ ।

कृषि क्षेत्रको महत्व

• जीवन निर्वाह गर्न
• राष्ट्रिय आयमा अभिबृद्धि गर्न
• रोजगारीको सृजना गर्न
• खाद्यन्नको आपूर्ति गर्न
• उद्योगको लागि आवश्यक कच्चा पदार्थ उपलब्ध गराउन
• आम्दानी र बचत गर्न
• व्यापारघाटा न्यूनिकरण गर्न
• पूँजी निर्माण गर्न
• गरिबी निवारण गर्न
• सरकारको राजस्वमा योगदान पुर्‍याउन

     नेपालमा कृषि क्षेत्रमा देखिएका समस्या

नेपालमा कृषि क्षेत्रमा देखिएमा समस्याहरु देहायबमोजिमका रहेका छन् ।

• सिंचाईको अभाव रहनु
• कृषि क्षेत्र परम्परागत प्रणालीमा आधारित रहनु
• उर्वर भूमिमा खेतीपाती नगरी गैरकृषि प्रयोजनका लागि भूमिको प्रयुग गर्नु
• कृषि भूमि अभिक्रमण हुनु
• उत्पादित कृषि सामाग्रीको उचित भण्डारण हुनु नसक्नु
• कृषि क्षेत्रमा निजी क्षेत्रको लगानी न्यून रहनु
• दक्ष जनशक्तिको अभाव
• उन्नत विउ बीजनको अभाव
• अत्याधिक विषादीको प्रयोग हुनु
• रासायनिक मलको अभाव हुनु
• प्रविधिको न्यून प्रयोग हुनु
• लागत महँगो हुनु

             नेपालको कृषि क्षेत्रको विशेषता

नेपालको कृषि क्षेत्रको विशेषताहरु देहायबमोजिमका छन् ।

• निर्वाहमुखी कृषि प्रणाली रहेको
• मनसुनमा आधारित कृषि प्रणाली
• धेरै जनसंख्या कृषि क्षेत्रमा निर्भर रहेको
• कृषि क्षेत्रमा संलग्न व्यक्तिहरु अशिक्षित रहनु
• कूल कृषि उत्पादनमा खाद्यन्न बालीको प्रधानता रहेको
• कृषि पेशामा लाग्नेहरु अर्धबेरोजगार रहेका

पन्ध्रौ योजनामा कृषि सम्बन्धी सोच, लक्ष्य, उद्देश्य र रणनीति

• सोच
• खाद्य र पोषण सुरक्षा तथा खाद्य संप्रभुता सहितको दिगो, प्रतिस्पर्धी एवं समृद्ध कृषि अर्थतन्त्र
• लक्ष्य
• प्रतिस्पर्धी, जलवायु अनुकूल, आत्मनिर्भर एवम् निर्यातमुखी उद्योगको रुपमा कृषिक्षेत्रलाई रुपान्तरण गर्दै समावेशी र दिगो आर्थिक बृद्धि गर्ने
• उद्देश्य
• कृषि क्षेत्रको उत्पादन तथा उत्पादकत्वको बृद्धि गरी खाद्य तथा पोषण सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु
• कृषिमा आधारित उद्योगको विकास गरी रोजगारी र आम्दानी बृद्धि गर्नु
• व्यवसायीकरण तथा प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता विकास गरी कृषि क्षेत्रको व्यापार सन्तुलन गर्नु
• रणनीति
• संघ, प्रदेश र स्थानीय तह तथा सम्बन्धित सरोकारवालासँगको समन्वय तथा सहकार्यमा कृषि सम्बन्धी नीति, कानून तथा योजना निर्माण गरी कृषिको उत्पादन र उत्पादकत्व बृद्धि गर्ने
• कृषि क्षेत्रको उत्पादकत्व बृद्धि गर्न शिक्षा, अनुसन्धान र प्रसार पद्धतिलाई एकीकृत गर्दै प्रभावकारी बनाउने र गुणस्तरीय उत्पादन सामाग्री तथा सेवाको उपलब्धताको सुनिश्चितता गर्ने
• कृषिमा निजी क्षेत्रको लगानी बृद्धिको उचित वातावरण सिर्जना गर्न नीति तथा संरचनागत सुधार र कार्यक्रमगत सहयोग तथा सहजीकरण गर्ने
• कृषि पूर्वाधारको विकास, बजार सूचना प्रणालीको स्थापना, साना तथा मझौला कृषि उद्यमशीलताको विकास, खाद्य स्वच्छता तथा गुणस्तर अभिबृद्धि गर्दै प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता बृद्धि गर्ने
• स्थानीय सम्भाव्यताको आधारमा उत्पादनशील कृषकहरुको प्राविधिक, व्यवसायिक तथा संस्थागत क्षमता अभिबृद्धिका साथै उनीहरुको अधिकार सुनिश्चित गर्दै उत्पादन र बजारीकरणलाई नाफामूलक बनाउने
• तुलनात्मक लाभ एवम् उच्च मूल्य बाली तथा वस्तुको बजारीकरण गरी निर्यात प्रबर्द्धन गर्ने
• जलवायु परिवर्तन र प्रकोपबाट पर्ने नकारात्मक असर न्यूनीकरण गर्दै जलवायु अनुकूलन तथा उत्थानशील प्राङ्गारिक लगायतका कृषि प्रविधिको विकास र विस्तार गर्ने

उद्योग परिचय

पुँजी, सीप र साधनको प्रयोग गरि वस्तु तथा सेवा उत्पादन गर्ने क्षेत्र नै उद्योग हो ।

• उद्योगलाई आर्थिक विकासको महत्वपूर्ण पक्ष मानिन्छ ।
• आर्थिक सर्वेक्षण अनुसार आ.व २०७९/०८० मा नेपालको कूल ग्राहस्थ उत्पादनमा औद्योगिक उत्पादनको योगदान ५.३% रहने अनुमान छ।
• आर्थिक बर्ष २०७९/८० को फागुनसम्म ८,९५७ उद्योग मध्ये ठूला, मझौला र साना उद्योगको हिस्सा क्रमश: १५.१%, २३.१% र ६१.८% रहेको छ ।

उद्योगको महत्व

उद्योगको महत्वालाई देहायबमोजिम उल्लेख गर्न सकिन्छ ।

• जनताको आवश्यकता पूर्ति गर्न
• रोजगारी सिर्जना गर्न
• सरकारी राजस्व अभिबृद्धि गर्न
• गरिबी न्यूनिकरण गर्न
• प्रतिव्यक्ति आयमा बृद्धि गर्न
• अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार प्रबर्धन गर्न
• साधन र स्रोतको सदुपयोग गर्न
• मुलुकको आर्थिक विकास गर्न

औद्योगिक व्यवसाय ऐन, २०७६ अनुसार उद्योगका प्रकारहरु

औद्योगिक व्यवसाय ऐन, २०७६ अनुसार उद्योगका प्रकारहरु देहायबमोजिमका रहेका छन् ।

• स्थीर पुँजीको आधारमा
• लघु उद्योग
• घर जग्गा बाहेक २० लाख रुपैयाँ सम्म स्थीर पुँजी रहेका उद्योग
• घरेलु उद्योग
• परम्पारागत सीप र प्रविधिमा आधारित उद्योग
• साना उद्योग
• लघु र घरेलु उद्योग बाहेकका १५ करोड सम्म स्थीर पुँजी भएका उद्योग
• मझौला उद्योग
• १५ देखि ५० करोड सम्म स्थीर पुँजी भएका उद्योग
• ठूला उद्योग
• ५० करोड भन्दा बढी स्थीर पुँजी भएका उद्योग
• उद्योगबाट उत्पादन हुने वस्तु वा सेवाको प्रकृतिको आधारमा
• उर्जामूलक उद्योग
• उर्जा उत्पादन गर्न स्थापित उद्योग
• उत्पादनमूलक उद्योग
• कच्चा पदार्थको प्रयोग गरी मालवस्तु उत्पादन गर्ने उद्योग
• कृषि तथा वन पैदावारमा आधारित उद्योग
• कृषि र वन पैदावारमा आधारति कच्चा पदार्थको प्रयोग गरी मालवस्तु उत्पादन गर्ने उद्योग
• खनिज उद्योग
• खनिज प्रशोधन गरि मालवस्तुहरु उत्पादन गर्ने उद्योग
• पूर्वाधार उद्योग
• भौतिक पूर्वधारहरु निर्माण गरी सञ्चालन गर्ने उद्योगहरु
• पर्यटन उद्योग
• पर्यटन सेवा सँग सम्बन्धित उद्योगहरु
• सूचना प्रविधि, सञ्चार प्रविधि तथा सूचना प्रसारण प्रविधिमा आधारित उद्योग
• सूचना प्रविधिको सेवा उपलब्ध गराउने उद्योगहरु
• सेवामूलक उद्योग
• सेवा उत्पादन र प्रदान गर्ने उद्योगहरु

           नेपालमा उद्योग क्षेत्रमा देखिएका समस्याहरु

नेपालमा उद्योग क्षेत्रमा देखिएका समस्याहरु देहायबमोजिमका रहेका छन् ।

• उद्योगका लागि आवश्यक भौतिक पूर्वाधारको अभाव हुनु
• राजनीतिक अस्थिरता हुनु
• दक्ष जनशक्तिको अभाव हुनु
• पुँजीको अभाव रहनु
• कच्चा पदार्थको अभाव हुनु
• औद्योगिक उत्पादनहरु गुणस्तरहिन हुनु
• उद्योगपति र मजदुरबीच सुसम्बन्धको अभाव रहनु
• वैदेशीक लगानीलाई आकर्षित गर्न नसकिनु
• प्रविधिको अभाव रहनु
• सरकारले औद्योगिक विकासका लागि उच्च प्राथमिकता दिन नसक्नु

 पन्धौ योजनमा उद्योगका सम्बन्धमा व्यवस्था गरिएका सोच, लक्ष्य, उद्देश्य र रणनीति

• सोच : आर्थिक समृद्धिका लागि दिगो, रोजगारमूलक र उच्च प्रतिफलयुक्त औद्योगिक विकास
• लक्ष्य :औद्योगिक क्षेत्रको विकास र विस्तारद्वारा राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा उद्योग क्षेत्रको योगदान बढाउने
• उद्देश्य :
• औद्योगिक उत्पादन बृद्धि गरी कुल ग्राहस्थ्य उत्पादनमा उद्योग क्षेत्रको योगदान बढाउनु
• उद्योगको उत्पादन एवम् प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता बृद्धि गरी निर्यात प्रवर्द्धन र यात व्यवस्थापन गर्नु
• लगानीमैत्री वातावरण सृजना गरी उद्योग क्षेत्रमा स्वेदशी र वैदेशिक लगानी बढाउँदै रोजगारीको थप अवसर सृजना गर्नु

• रणनीति:
• औद्योगिक क्षेत्रको विकासका लागि नीतिगत, कानूनी र संस्थागत सुधार गर्ने
• लगानीमैत्री वातावरण तयार गर्न प्रविधि प्रयोग, एकद्वार प्रणालीको विकास र औद्योगिक पूर्वाधार विकास गर्ने
• उद्योग क्षेत्रलाई अन्य उत्पादनमूलक क्षेत्रको अन्तरसम्बन्धको आधारमा विकास र विस्तार गर्ने
• खानी तथा खनिजन्य उद्योगको लागत प्रभावी र तुलनात्मक लाभका आधारमा विकास गर्ने
• प्रतिस्पर्धी क्षमता र तुलनात्मक लाभ भएका स्वदेशी कच्चा पदार्थमा आधारित उद्योगमा सार्वजनिक- निजी- सहकारी साझेदारीमा लगानी परिचालन गर्दै आयत व्यवस्थापनमा जोड दिने
• उद्योग धन्दाको विकास र विस्तारका लागि क्षमता विकास, वित्तीय पहुँच र प्रवर्द्धनात्मक उपाय अवल्मबन गर्ने

  नमुना प्रश्न : व्यापार भनेको के हो ? व्यापारको महत्व उल्लेख गर्नुहोस् ।

   व्यापार परिचय

• वस्तु वा सेवाको खरिदबिक्री गर्ने कार्यलाई व्यापार भनिन्छ ।
• व्यापारलाई आन्तरिक र बाह्य गरि मुख्य दुई भागमा वर्गिकरण गर्न सकिन्छ।
• देशभत्रै सञ्चालन गरिने व्यापार आन्तरिक व्यापार हो भने एक देशबाट अन्य देशमा गरिने व्यापार बाह्य व्यापार हो ।
• व्यापार आर्थिक विकासको महत्वपूर्ण पक्ष हो ।
• व्यापार क्षेत्रलाई प्रभावकारी बनाउन मुलुकमा वाणिज्य नीति, २०७२ कार्यन्वयनमा रहेको छ ।

व्यापारको महत्व

व्यापारको महत्वलाई देहायबमोजिम उल्लेख गर्न सकिन्छ ।

• रोजगारी सृजना गर्न
• जनताको आवश्यकता परिपूर्ति गर्न
• जनताको जीवनस्तर उकास्न
• गरिबी निबारण गर्न
• वैदेशिक मुद्रा आर्जन
• स्थानीय श्रम र सीपको परिचालन गर्न
• व्यापारबाट कृषि र औद्योगिक क्षेत्रको विकास गर्न
• मुलुकको आर्थिक विकास गर्न

नमुना प्रश्न : नेपालमा व्यापार क्षेत्रमा देखिएका समस्याहरु उल्लेख गर्नुहोस् ।

नेपालमा व्यापार क्षेत्रमा देखिएका समस्याहरु

नेपालमा व्यापार क्षेत्रमा देखिएका समस्याहरु देहायबमोजिमका छन् ।

• मूल्यवृद्धिलाई नियन्त्रण गर्न नसक्नु
• व्यावसायीले धेरै नाफा कमाउने उद्देश्यले कार्टेलिङ्ग एवं कालोबजारी गर्नु
• औद्योगिक लगानीमा भन्दा आयत व्यापारमा व्यावसायिक आकर्षण बढ्नु
• भारतबाट मालवस्तुको अवैध तवरले भित्र्याई व्यापार गरिनु
• व्यापार क्षेत्रमा राजस्वको छली हुनु
• भूपरिवेष्टित मुलुक भएकाले तेस्रो मुलुकसँग आयत निर्यात गर्दा ढुवानी खर्च बढी लाग्नु
• अधिकांश निर्यातयोग्य वस्तुहरु आयातित कच्चापदार्थमा आधारित हुनु

नमुना प्रश्न : पर्यटन भन्नाले के बुझ्नुहुन्छ ? मुलुकको आर्थिक विकासमा पर्यटन क्षेत्रको महत्व उल्लेख गर्नुहोस् ।

पर्यटन परिचय

• विभिन्न उद्देश्यले कुनै पनि व्यक्ति एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा घुमफिर गर्न जाने कार्यलाई पर्यटन भनिन्छ ।
• विभिन्न उद्देश्यले एकठाँउबाट अर्को ठाँउमा घुमफिर गर्न जाने व्यक्ति पर्यटक हो ।
• पर्यटकलाई खाना, वासस्थान र मनोरञ्जनका सुविधाहरु उपलब्ध गराउँदै आय आर्जन गर्ने कार्यलाई पर्यटन व्यवसाय भनिन्छ ।
• चालु पन्ध्रौ योजनाले योजनाको अन्तिम बर्षमा विदेशी पर्यटन आगमन संख्या ३५ लाख पुर्‍याउने र कुल ग्राहस्थ उत्पादनमा पर्यटन क्षेत्रको योगदान १०% पुर्‍याउने लक्ष्य राखेको छ ।

पर्यटनको महत्व

पर्यटनको महत्व देहायबमोजिम रहेका छन् ।

• रोजगारी सृजना गर्न
• उद्योगभन्दा एवं यातायातको विकास गर्न
• विचारको आदानप्रदान गर्न
• राष्ट्रिय सम्पदाको संरक्षण गर्न
• गरिबी न्यूनिकरण गर्न
• विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न
• राष्ट्रिय गौरबको अभिबृद्धि गर्न
• मुलुकको आर्थिक विकास गर्न

नमुना प्रश्न : नेपालमा पर्यटन उद्योगको विकासका सम्भावना र समस्याहरु उल्लेख गर्नुहोस् ।

नेपालमा पर्यटन उद्योगका सम्भावना

नेपालमा पर्यटन उद्योगका सम्भावनाहरु देहायबमोजिमका छन् ।

• नेपाल साँस्कृतिक सम्पदाले धनी मुलुक रहेको
• नेपालमा प्राचीन कला एवं परम्परा रहेको
• विश्वको अग्लो चुचुरो सगरमाथा नेपालमा रहेको
• गौतम बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनी नेपालमा रहेको
• पर्वातारोहणको लागि नेपालमा धरै हिमशिखर रहेका
• उपयुक्त वातावरण रहेको
• नेपाल साहसिक खेलकूदहरुका लागि उपयुक्त स्थल रहेको
• यहाँ विविध चाडबाड, जातजाति र धर्मसंस्कृति रहेको

नेपालमा पर्यटन उद्योगका समस्याहरु

नेपालमा पर्यटन उद्योगका समस्याहरु देहायबमोजिम रहेका छन् ।

• यातायता तथा सञ्चार सुविधाको अभाव
• बढ्दो प्रदुषण
• मनोरञ्जनका साधनको अभाव
• राजनीतिक अस्थिरता
• असुरक्षा
• प्रचारप्रसार कमी
• गुणस्तरिय होटेलको कमी
• विकृति र विंसगतीमा बृद्धि
• समन्वयको कमी
• पर्यटन क्षेत्रमा दक्ष जनशक्तिको अभाव

नमुना प्रश्न : रोजगारी भन्नाले के बुझिन्छ ? मुलुकको आर्थिक विकासमा रोजगारीको योगदान बारे चर्चा गर्नुहोस् ।

रोजगारी परिचय

• व्यक्तिले आफ्नो सीप र क्षमता अनुसार काम गर्नु नै रोजगारी हो ।
• रोजगारीले गरिबी न्यूनिकरण गर्न मद्दत गर्दछ ।
• आय आर्जको मुख्य स्रोत नै रोजगारी हो ।
• रोजगारलाई आन्तरिक र बैदिशिक गरि दुई भागमा विभाजन गर्न सकिन्छ ।
• मुलुकभित्रै रोजगारमा संलग्न हुने कार्य आन्तरिक रोजगार हो भने एक मुलुकबाट अर्को मुलुकमा काम गर्नका लागि जाने कार्य बैदेशिक रोजगारी हो ।

रोजगारीको महत्व

रोजगारीको महत्वलाई देहायबमोजिम उल्लेख गर्न सकिन्छ ।

• गरिबी निबारण गर्न
• आय आर्जन गर्न
• मुलुकमा शान्ति सुरक्षा स्थापना गर्न
• जनसंख्या नियन्त्रण गर्न
• व्यक्तिको जीवनस्तरमा सुधार ल्याउन
• मुलुकको राष्ट्रिय आयमा बृद्धि गर्न
• पुँजी निर्माण गर्न
• मुलुकको आर्थिक विकास गर्न

नमुना प्रश्न : बैदेशिक रोजगार भन्नाले के बुझ्नुहुन्छ ? यसको महत्व उल्लेख गर्दै वैदेशिक रोजगारीले नेपालमा देखिएका समस्याहरुबारे चर्चा गर्नुहोस् ।

बैदेशिक रोजगारी

• एक देशबाट अर्को देशमा गई श्रम गरी आय आर्जन गर्ने नै बैदेशिक रोजगारी हो ।
• नेपालबाट बैदेशिक रोजगारीका लागि संस्थागत रुपमा १११ र व्यक्तिगत रुपमा १७८ मुलुकका लागि खुला गरिएको छ ।
• नेपालबाट प्रत्येक दिन १ हजार भन्दा माथि व्यक्तिहरु बैदेशिक रोजगारीका लागि जाने गर्दछन् ।
• बैदेशिक रोजगारीमा जाने नेपालीहरुको संख्या ४५ लाख भन्दा बढी रहेको अनुमान छ ।

बैदेशिक रोजगारको महत्व

बैदेशिक रोजगारको महत्वलाई देहायबमोजिम उल्लेख गर्न सकिन्छ ।

• विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न
• जीवनस्तर सुधार गर्न
• मुलुकको आर्थिक विकास गर्न
• अपराध नियन्त्रण गर्न
• मुलुकको राष्ट्रिय आय बृद्धि गर्न

बैदेशिक रोजगारका समस्याहरु

• पारिवारिक विचलन
• कृषियोग्य जमिन बाँझो रहनु
• गाँउमा बृद्ध र बालबालिका मात्र रही समस्या सिर्जना हुनु
• युवा शक्तिको अभाव
• नेपालीलाई विदेशमा विभिन्न समस्याहरु सिर्जना हुनु
• विदेशमा तोकिएबमोजिमका तलब भत्ता प्राप्त नहुनु
• म्यानपावरहरुबाट ठगिनु

विकासको पूर्वधार

• कुनै पनि क्षेत्रमा हुने सकारात्मक परिवर्तनलाई विकास भनिन्छ ।
• विकासका आधारभूत पक्षहरुलाई विकासका पूर्वाधार भनिन्छ ।
• देशको आर्थिक तथा सामाजिक विकासका निम्ति उपलब्ध गराईने आधारभूत सेवा सुविधालाई विकासका पूर्वाधार भनिन्छ ।
• शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात, सञ्चार जस्ता विषयवस्तुहरु विकासका पूर्वाधार हुन् ।
• विकासका पूर्वाधारहरु विकासका पूर्वशर्त हुन् ।

विकासका पूर्वाधारको महत्व

विकासका पूर्वधारका महत्वहरु देहायबमोजिमका छन् ।

• विकास निर्माणका कार्यलाई सञ्चालन गर्न
• विकास निमार्णका कार्यहरु द्रुत रुपमा सञ्चालन गर्न
• मानवीय दक्षता अभिबृद्धि गर्न
• रोजगारीको सृजना गर्न
• गरिबी निबारण गर्न
• सञ्चार प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउन
• मुलुकमा विद्यमान स्रोत र साधनको अधिकतम् परिचालन गर्न
• मानिसका लागि चाहिने अत्यावश्यक वस्तुहरुको उपलब्धता गराउ
• स्वस्थ्य जनशक्तिको निर्माण गर्न
• ढुवानी प्रणालीलाई व्यवस्थित गर्न
• चेतनशील नागरिक निर्माण गर्न
• मुलुकको आर्थिक वृद्धि र विकास गर्न

अत : विकासका पूर्वधार मुलुकको विकासका पूर्व शर्त हुन् । यिनीहरुको उचित प्रबन्धबीना विकास निर्माणका गतिविधिहरु सञ्चालन गर्न सकिँदैन । मुलुकको विकासमा यिनीहरुको मूख्य देन रहन्छ ।

नमुना प्रश्न : नेपालमा विकासका पूर्वाधारहरुका विकास हुन नसक्नुका कारणहरु उल्लेख गर्नुहोस् । (५)

विकासका पूर्वधार परिचय

• मुलुकको विकासका लागि नभई नहुने आधारभूत तत्वहरुलाई विकासका पूर्वाधार भनिन्छ ।
• विकासका पूर्वाधार मुलुकको विकासको मेरुदण्ड हो ।

नेपालमा विकासका पूर्वाधाहरुको विकास हुन नसक्नुका कारणहरु देहायबमोजिमका रहेका छन्।

• दक्ष जनशक्ति अभाव
• विकट भौगोलिक अवस्था
• जनचेतना र शिक्षाको कमी
• पर्याप्त पुँजीको अभाव
• राजनीतिक अस्थिरता
• शान्ति सुरक्षाको अभाव
• अत्याधिक भ्रष्टाचार
• उच्च गरिबी र बेरोजगारी
• आधुनिक प्रविधिको अभाव
• खोज तथा अनुसन्धानको अभाव

अत : नेपालमा पूर्वाधारको विकासको सन्दर्भमा देखिएका समस्याहरुलाई समाधान गर्दै मुलुकको विकास र समृद्धिमा विशेष पहल गर्न सरोकारवालाहरुले ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ ।

      नमुना प्रश्न : शिक्षा भन्नाले के बुझिन्छ ? शिक्षाको आवश्यकताबारे प्रष्ट पार्नुहोस् ।

शिक्षा परिचय

• मानिसलाई ज्ञान, सिप र चेतना दिलाउने माध्यमलाई शिक्षा भनिन्छ ।
• शिक्षाले दक्ष र निपूर्ण जनशक्ति निर्माण गर्न सहयोग पुर्‍याउँदछ ।
• मुलुकको विकासको महत्वपूर्ण पूर्वाधारको रुपमा शिक्षालाई लिईन्छ ।
• समाजलाई सकारात्क दिशामा परिवर्तन गर्ने शसक्त माध्यम शिक्षा हो ।
• राष्ट्रिय जनगणना,२०७८ अनुसार ५ बर्षमाथि उमेर समूहको नेपालमा कूल साक्षरता दर ७६.२% रहेको छ जस अन्तर्गत पुरुष साक्षरता ८३.६% र महिला साक्षरता ७९.४% रहेको छ।

शिक्षाको आवश्यकता

• मुलुकको आर्थिक विकास गर्न
• दक्ष जनशक्तिको निर्माण गर्न
• सामाजिक चेतना अभिबृद्धि गर्न
• रोजगारीको सिर्जना गर्न
• गरिबी निबारण गर्न
• उद्यमशीलताको विकास गर्न
• व्यक्तिमा क्षमता, नम्रता र शिष्टता अभिबृद्धि गर्न
• अन्धविश्वास र रुढीबादी परम्पराको अन्त्य गर्न
• सामाजिक एकता प्रवर्दन गर्न
• राज्यप्रति चिन्तनशील नागरिकको निर्माण गर्न

अत : शिक्षा समाज र मुलुक रुपान्तरणको सशक्त माध्यम शिक्षा हो ।

   नमुना प्रश्न : नेपालका शिक्षा क्षेत्रमा देखिएका समस्याहरु उल्लेख गर्नुहोस् ।

शिक्षा व्यक्तिलाई चेतना प्रदान गर्ने सशक्त माध्यम शिक्षा हो । यसलाई विकासको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पूर्वाधार मानिन्छ । नेपालमा यसका समस्याहरु देहायबमोजिमका रहेका छन् ।

• सबै नागरिकलाई शिक्षाको अवसर प्रदान गर्न नसकिनु
• सरकारी विद्यालयको शिक्षाको गुणस्तर अपेक्षित रुपमा राम्रो हुन नसक्नु
• निजी विद्यालयमा न्यून आय हुनेहरुको पहुँच नहुनु
• प्राविधिक शिक्षाको प्रभावकारी रुपमा विकास गरिन नसकिनु
• शिक्षित जनशक्तिलाई रोजगारी दिलाउन नसकिनु
• अझै पनि धरै नागरिक निरक्षर रहनु
• शिक्षा क्षेत्रमा दक्ष जनशक्तिको अभाव हुनु
• सामयसान्दर्भिक रुपमा पाठ्यक्रमलाई परिमार्जन गर्न नसकिनु
• सरकारी विद्यालयमा पठनपाठन प्रकृया प्रभावकारी हुन नसक्नु
• शिक्षा क्षेत्रमा साधन र स्रोतको अभाव रहनु
• शिक्षण पेशामा मेधावी जनशक्तिलाई आकर्षित गर्न नसकिनु

नमुना प्रश्न : स्वास्थ्य भन्नाले के बुझिन्छ ? स्वास्थ्यको महत्वबारे उल्लेख गर्नुहोस् ।

स्वास्थ्य परिचय

• व्यक्तिको शारिरीक, मानसिक तथा सामाजिक सुस्थितिको अवस्थालाई स्वास्थ्य भनिन्छ।
• यो नागरिकको मानसिक तथा शारिरीक सु-संगठन सँग सम्बन्धित छ।
• स्वास्थ्यले निरोगी र कर्मठ जनशक्ति निर्माण गर्न सहयोग पुर्‍याउँदछ।
• पन्ध्रौ योजनाको मध्यावधी समीक्षा अनुसार आ.व २०७८/०७९ मा नेपालमा औषत आयु ७०.८ बर्ष छ ।
• पन्ध्रौ योजनाले औषत आयु ७२ बर्ष पुर्‍याउने लक्ष्य राखेको छ ।

स्वास्थ्यको महत्व

स्वास्थ्यको महत्वलाई देहायबमोजिम उल्लेख गर्न सकिन्छ ।

• निरोगी नागरिकको निर्माण गर्न
• वातावरण संरक्षण गर्न
• फोहोरमैला व्यवस्थापन गर्न
• सरुवा रोगहरुलाई नियन्त्रण गर्न
• सामुदायिक स्वास्थ्यको प्रवर्दधन गर्न
• नागरिकलाई पोषणयुक्त खाद्यन्नको सुनिश्चितता गर्न
• उपभोक्ता स्वास्थ्यलाई प्रभावकारी बनाउन
• शारिरीक एवं मानसिक रुपमा स्वस्थ र चेतनशील नागरिकको निर्माण गर्न
• सबै नागरिकलाई स्वास्थ्य सुविधा उपलब्ध गराउन

नमुना प्रश्न :नेपालका स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित समस्याहरु उल्लेख गर्नुहोस् ।

व्यक्तिलाई स्वस्थ र तन्दरुस्त बनाउने कार्य नै स्वास्थ्य हो । स्वास्थ्यले सकारात्मक र क्षमतावान जनशक्तिको निर्माण गर्दछ । नेपालमा यसका समस्याहरु देहायबमोजिमका रहेका छन् ।

• सुविधासम्पन्न अस्पतालको अभाव हुनु
• दक्ष जनशक्तिको अभाव
• स्वास्थ्य सुविधामा सबै नागरिकको सहज पहुँच नहुनु
• सरुवा रोगको व्यापकता
• धेरै बालबालिकाहरु कुपोषणको शिकार हुनु
• उच्च मातृमृत्युदर र शिशुमृत्युदर हुनु
• स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित चेतनाको कमी
• अन्धविश्वास र रुढीबादी परम्परा
• महँगो उपचार प्रणाली
• न्यून औषत आयु

नमुना प्रश्न : यातायात भन्नाले के बुझिन्छ ? यसको महत्व उल्लेख गर्नुहोस् ।

यातायात परिचय

• मानव तथा अन्य सरसामानहरु एक- एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पुर्‍याउन मद्दत गर्ने सडक, रेल, हवाई सेवा लगायतका माध्यमहरुलाई यातायात भनिन्छ ।
• यातायातले मानवका लागि अत्यावश्यक वस्तुहरु ओसारपासार गर्न मद्दत गर्दछ।
• मुलुकको विकास र समृद्धिको महत्वपूर्ण पक्ष यातायात हो ।
• यातायातलाई अति महत्वपूर्ण विकासको पूर्वाधार मानिन्छ ।

यातायातको महत्व

यातायातको महत्वलाई देहायबमोजिम उल्लेख गर्न सकिन्छ ।

• मानवका लागि आवश्यक वस्तु तथा सेवाहरु सहज रुपमा ढुवानी गर्न
• मुलुकमा रहेको स्रोत र साधनको उच्चतम् परिचालन गर्न
• व्यापार व्यवसायलाई प्रवर्धन गर्न
• मुलुकमा औद्योगिकीरण गर्न
• मुलुकमा रोजगारी सृजना गर्न
• गरिबी निबारण गर्न
• जनताको आवश्यकताहरु परिपूर्ति गर्न
• मुलुकको चौतर्फि विकास गर्न

नमुना प्रश्न : नेपालमा यातायात क्षेत्रमा देखिएका समस्याहरु उल्लेख गर्नुहोस् ।

• सडक यातायात जोखिमयुक्त हुनु
• वस्तुनिष्ठ रुपमा अध्ययन नगरी सडकहरुको निमार्ण गरिनु
• यातायातमा स्वचालित एवं बैंज्ञानिक भाडादर कायम गर्न नसकिनु
• यातायात क्षेत्रमा प्रभावकारी नीति एवं कानूनको अभाव रहनु
• यस क्षेत्रमा विद्यमान कानून एवं नीतिहरुको प्रभावकारी रुपमा परिपालना नहुनु
• रेल यातायातलाई विकास र विस्तार गर्न नसकिनु
• पुराना सवारी साधनलाई प्रतिस्थापन गर्न नसकिनु
• यातायात क्षेत्रमा दक्ष जनशक्तिको अभाव रहनु
• यातायात क्षेत्रमा राज्यको नियमन प्रभावकारी नहुनु

      नमुना प्रश्न : सञ्चारको परिचय दिँदै यसको महत्व उल्लेख गर्नुहोस् ।

सञ्चार परिचय     

• एक पक्षबाट अर्को पक्षका सूचना एवं जानकारीको आधान प्रदान गर्ने कार्य नै सञ्चार हो ।
• रेडियो, टेलिभिजन, ईन्टरनेट, पत्रपत्रिका आदि सञ्चारका साधनहरु हुन् ।
• पन्ध्रौ योजनाको मध्यावधी समीक्षा अनुसार आ.व २०७८/७९ मा नेपालमा ईन्टरनेटको पहुँच प्राप्त जनसंख्या ८५% रहेछ ।
• सञ्चारलाई महत्वपूर्ण विकासको पूर्वाधारको रुपमा लिईन्छ ।

सञ्चारको महत्व

• सूचना र खबरको आदनप्रदान गर्न
• सामाजिक चेतना अधिबृद्धि गर्न
• नागरिक शिक्षा प्रवाह गर्न
• नागरिकहरुबीच सुसम्बन्ध स्थापना गर्न
• विकास निर्माणमा समझदारी कायम गर्न
• सामाजिक द्वन्द्व न्यूनिकरण गर्न
• समाजमा रहेका कुरीति र कुसंस्कारलाई नियन्त्रण गर्न
• पारदर्शिता कायम गर्न
• भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्न

नमुना प्रश्न : नेपालमा सञ्चार क्षेत्रमा रहेका समस्याहरु उल्लेख गर्नुहोस् ।

• पूर्वाधारको विकासमा कमी
• डिजिटल साक्षरता न्यून
• भौगोलिक विकटता
• साधन र स्रोतको अभाव
• सञ्चार क्षेत्रमा दक्ष जनशक्तिको अभाव
• सञ्चारका साधनहरु विशेषगरी शहरी क्षेत्रमा मात्र केन्द्रित हुनु
• खोज तथा अनुसन्धानमुलुक सञ्चार प्रणालीको विकास नहुनु
• स्पष्ट नीति र कार्यविधिको अभाव

नमुना प्रश्न :विद्युतको परिचय दिँदै यसको महत्व उल्लेख गर्नुहोस् ।

विद्युत परिचय

• विद्युत एक किसिमको उर्जा हो जसमार्फत ताप र प्रकाश उत्पन्न गर्न सकिन्छ ।
• नेपाल जलस्रोतको दोस्रो धनी मुलुक मानिन्छ ।
• नेपालबाट ८३,००० मेगावाट जलविद्युत उत्पादन गर्न सकिन्छ ।
• आर्थिक तथा प्राविधिक हिसाबले नेपालमा करिब ४२,००० मेगावट विद्युत उत्पादन गर्न सकिन्छ ।
• १५ औं योजनाको मध्यावधी समीक्षा अनुसार आ.व २०७८/०७९ सम्म विद्युतमा पहुँच प्राप्त जनसंख्या ९३% रहेको र सो योजनाको अन्त्यसम्म विद्युतको पहुँच प्राप्त जनसंख्या १००% पुर्‍याउने लक्ष्य रहेको छ ।
• आर्थिक सर्वेक्षण अनुसार २०७९ फागुनसम्म विद्युतमा पहुँच प्राप्त जनसंख्या ९५% रहेको छ ।

विद्युतको महत्व

• खाना पकाउन
• बत्ति बाल्न
• उद्योग धन्दा सञ्चालन गर्न
• यातायात सञ्चालन गर्न
• सञ्चारका साधनहरु सञ्चालन गर्न
• विकासका क्रियाकलापहरु सञ्चालन
• रोजगारी सृजना गर्न
• गरिबी निबारण गर्न
• उर्जाको माग सम्बोधन गर्न
• जनताका आवश्यकताहरु परिपूर्ति गर्न

नमुना प्रश्न : नेपालमा विद्युत क्षेत्रमा देखिएका समस्याहरु उल्लेख गर्नुहोस् ।

• आवश्यक मात्रामा प्रसारण लाईनको कमी
• विद्युत आयोजनाबाट पूर्ण क्षमतामा विद्युत उत्पादन गर्न नसकिनु
• विद्युत चुहावटलाई पूर्ण रुपमा नियन्त्रण गर्न नसकिनु
• दक्ष जनशक्तिको अभाव
• बढ्दो भ्रष्टाचार
• विद्युत उत्पादनका लागि निर्माणाधीन आयोजनाहरु समयमै सम्पन्न नहुनु
• अझै पनि विद्युतको अभाव देखिनु
• निर्माणाधीन आयोजनाहरुमा विभिन्न अबरोधहरु सिर्जना हुनु

 नमुना प्रश्न : खानेपानीको महत्व उल्लेख गर्दै यस सम्बन्धमा नेपालमा देखिएका समस्याहरु उल्लेख गर्नुहोस् ।

खानेपानी परिचय

सामान्यतया  पिउन, खानापकाउन र अन्य प्रयोजनका लागि प्रयोग गरिने पानी नै खानेपानी हो ।खानेपानी मानिसको लागि अत्यावश्यक तत्व हो । स्वच्छ खानेपानीको अभावका मानिसलाई विभिन्न प्रकारका रोगहरु लाग्दछन् । यसको महत्वलाई देहायबमोजिम उल्लेख गर्न सकिन्छ । पन्ध्रौ योजनाको मध्यावधी समिक्षा अनुसार आ.व. २०७८/७९ सम्ममा आधारभूत खानेपानी पुगेको जनसंख्या ९५% रहेको छ । आर्थिक सर्वेक्षण, २०७९/०८० अनुसार २०७९ फागुनसम्ममा आधारभूत खानेपानीको पहुँच पुगेको जनसंख्या ९४.९३%  र उच्च र मध्यस्तरको खानेपानी सेवाको पहुँच पुगेको जनसंख्या २५.८१% रहेको छ ।

खानेपानीको महत्व

खानेपानीको महत्वलाई देहायबमोजिम उल्लेख गर्न सकिन्छ ।

• मानिसलाई पिउन
• सरसफाईको लागि
• स्वास्थ्य अवस्था राम्रो बनाउन
• रोगबाट बच्नको लागि
• सागसब्जी र फलफुल पखाल्नको लागि
• नुहाउन र कपडा सफा गर्न

नेपालमा खानेपानीमा देखिएका समस्याहरु

• सबै जनतालाई खानेपानी सेवा उपलब्ध गराउन नसकिनु
• शुद्ध खानेपानी दिलाउन नसकिनु
• खानेपानी आयोजना समयमै सम्पन्न नहुनु
• दिगो र सुरक्षित खानेपानी उपलब्ध नहुनु
• वनजंगलको विनाश भएर र जलवायु परिवर्तनका कारण खानेपानीका स्रोतहरु सुक्दै जानु
• यस क्षेत्रको लागि पर्याप्त बजेटको अभाव रहनु