काठमाडौं– असत्यमाथि सत्य र आसुरी शक्तिमाथि दैवी शक्तिको विजयको प्रतीकका रूपमा मनाइने नेपालीको महान् पर्व बडादशैं सुरु भएको छ। आश्विन शुक्ल प्रतिपदाका दिन आज घटस्थापना गरेसँगै घरघरमा जमरा रोपेर दुर्गा भवानीको पूजाआराधना आरम्भ गरिएको छ।

दशैंको पहिलो दिन घरको पूजाकोठा वा दशैंघरमा दियो, कलश र गणेश स्थापना गरी शक्तिस्वरूपा दुर्गा भवानीको आह्वान गरिन्छ। धार्मिक विधिअनुसार शुद्ध माटो वा बालुवामा जौँ रोपेर जमरा राख्ने परम्परा छ। यही जमरा विजयादशमीका दिन टीका र आशीर्वादसँगै प्रसादका रूपमा ग्रहण गरिन्छ।

आश्विन शुक्ल प्रतिपदादेखि पूर्णिमासम्म १५ दिन मनाइने दशैं नेपाली समाजको धार्मिक, सांस्कृतिक र पारिवारिक जीवनसँग जोडिएको प्रमुख पर्व हो। यस अवधिमा देवीको पूजाआराधना, मान्यजनबाट टीका तथा आशीर्वाद ग्रहण र पारिवारिक भेटघाटलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ।

जमरादेखि विजयादशमीसम्म देवीको आराधना:

घटस्थापनाका दिन रोपिएको जौँको अङ्कुरलाई जमरा भनिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार यव अर्थात् जौँ दुर्गा भवानीको प्रिय वस्तु मानिन्छ। त्यसैले जमरा रोपेर देवीलाई अर्पण गर्ने र विजयादशमीका दिन प्रसादका रूपमा ग्रहण गर्ने परम्परा रहिआएको छ।

जमरा राख्नुअघि पूजास्थललाई शुद्ध पारेर माटो वा बालुवा राखिन्छ। त्यसमा जौँ छरेर विधिपूर्वक देवीको आह्वान गरिन्छ। कुल परम्पराअनुसार कतिपय परिवारले जौँसँग अन्य अन्नसमेत रोप्ने गरेका छन्। जमरालाई धार्मिक महत्त्वका साथै आयुर्वेदिक प्रयोगसँग पनि जोडेर हेरिन्छ।

घटस्थापनाका दिन स्थापना गरिएको कलशलाई शक्तिको प्रतीकका रूपमा पूजाआराधना गरिन्छ। नवरात्रभर देवीका विभिन्न स्वरूपको उपासना गर्दै विजयादशमीमा देवीको प्रसाद ग्रहण गर्ने धार्मिक परम्परा छ।

नौ दिन, नवदुर्गाका नौ स्वरूप:

दशैंको नवरात्रमा दुर्गाका नौ स्वरूपको छुट्टाछुट्टै पूजा गरिन्छ। पहिलो दिन शैलपुत्री, दोस्रो दिन ब्रह्मचारिणी, तेस्रो दिन चन्द्रघण्टा, चौथो दिन कुष्माण्डा, पाँचौँ दिन स्कन्दमाता, छैटौँ दिन कात्यायनी, सातौँ दिन कालरात्रि, आठौँ दिन महागौरी र नवौँ दिन सिद्धिदात्रीको आराधना गर्ने चलन छ।

धार्मिक मान्यताअनुसार महाकालीलाई शक्ति, महालक्ष्मीलाई धनधान्य र ऐश्वर्य तथा महासरस्वतीलाई विद्या र बुद्धिको प्रतीकका रूपमा पूजा गरिन्छ। दुर्गाले चण्ड, मुण्ड, शुम्भ, निशुम्भ र रक्तबीजलगायतका आसुरी शक्तिको संहार गरेको धार्मिक आख्यानसँग पनि दशैं जोडिएको छ।

नवरात्रका अवसरमा दुर्गा सप्तशती, चण्डी, श्रीमद्देवी भागवत तथा अन्य देवी स्तोत्रको पाठ गर्ने परम्परा छ। कतिपय स्थानमा धार्मिक विधिअनुसार कन्यापूजा पनि गरिन्छ।

शक्तिपीठमा दर्शन गर्न भक्तजनको भीड:

दशैं सुरु भएसँगै देशभरका देवी मन्दिर तथा शक्तिपीठमा पूजाआराधना गर्ने भक्तजनको चहलपहल बढ्ने गर्छ। काठमाडौं उपत्यकाका गुह्येश्वरी, मैतीदेवी, नक्साल भगवती र शोभा भगवतीलगायतका शक्तिपीठमा नवरात्रभर विशेष पूजा गरिन्छ। त्यस्तै नाला भगवती, पलाञ्चोक भगवतीलगायत देशका विभिन्न देवी मन्दिरमा पनि भक्तजन दर्शनका लागि पुग्ने गर्छन्।

दशैंको सातौँ दिन फूलपाती भित्र्याउने, महाअष्टमी र महानवमीमा विशेष पूजा गर्ने तथा परम्पराअनुसार बलि दिने चलन छ। विभिन्न समुदाय र परिवारले आफ्ना कुल परम्पराअनुसार दशैं मनाउने गर्छन्।

विजयादशमीमा टीका र आशीर्वाद:

दशैंको मुख्य दिन विजयादशमीमा मान्यजनबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गरिन्छ। यसलाई परिवारका सदस्यबीच भेटघाट, सम्बन्ध नवीकरण र शुभकामना आदानप्रदान गर्ने अवसरका रूपमा पनि लिइन्छ।

विजयादशमीको दिन टीका लगाउन साइत खोज्नेहरूका लागि उत्तम साइत बिहान १० बजेर २६ मिनेटमा रहेको उल्लेख गरिएको छ। यद्यपि टीका ग्रहण गर्ने समय र विधि परिवार तथा परम्पराअनुसार फरक हुन सक्छ।

विजयादशमीदेखि कोजाग्रत पूर्णिमासम्म मान्यजनबाट टीका र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्परा रहिआएको छ। कोजाग्रत पूर्णिमामा महालक्ष्मीको पूजा, व्रत र रात्रि जाग्राम बस्ने चलन छ। धार्मिक विश्वासअनुसार यस दिन जाग्राम बसेर लक्ष्मीको आराधना गर्दा धनधान्य र ऐश्वर्य प्राप्त हुन्छ।

घटस्थापनामा रोपिएको जमरा कोजाग्रत पूर्णिमाका दिन चोखो स्थानमा विसर्जन गर्ने परम्परा पनि छ।

यसरी घटस्थापनाबाट सुरु हुने बडादशैं धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक निरन्तरता र पारिवारिक आत्मीयताको पर्वका रूपमा मनाइन्छ। नवदुर्गाको आराधनाबाट सुरु भएको यो पर्व विजयादशमीको टीका र आशीर्वाद हुँदै कोजाग्रत पूर्णिमासम्म उल्लासका साथ अघि बढ्ने गर्छ।