तोमनाथ उप्रेती:

उपसचिव, नेपाल सरकार

मानव जीवनको वास्तविक मूल्य उसको आचरण, विचार, कर्म र सामाजिक उत्तरदायित्वमा निहित हुन्छ। मानिसले गर्ने प्रत्येक कर्म, व्यक्त गर्ने प्रत्येक विचार र लिने प्रत्येक निर्णयले उसको व्यक्तित्व निर्माण गर्नुका साथै परिवार, समाज र राष्ट्रको स्वरूप निर्धारण गर्न योगदान पुर्‍याउँछ। जब मानव व्यवहार सत्य, इमानदारी, करुणा, न्याय र विवेकबाट निर्देशित हुन्छ, तब जीवनमा नैतिक सन्तुलन स्थापित हुन्छ। यस्तो सन्तुलनले व्यक्तिको आत्मिक सन्तुष्टि अभिवृद्धि गर्नुका साथै सामाजिक विश्वास र सामूहिक समृद्धिको आधार निर्माण गर्छ।

मानव सभ्यताको विकाससँगै सम्पन्नताको अवधारणामा पनि परिवर्तन हुँदै आएको छ। परम्परागत रूपमा भूमि, धन, सम्पत्ति, पद र प्रतिष्ठालाई सम्पन्नताका प्रमुख सूचक मानियो। आधुनिक अर्थतन्त्रले पनि उत्पादन, आय, उपभोग र भौतिक उपलब्धिलाई विकासका महत्त्वपूर्ण आधारका रूपमा स्वीकार गरेको छ। तथापि, भौतिक उपलब्धिले मात्र मानव जीवनको पूर्णता सुनिश्चित गर्न सक्दैन। आर्थिक रूपमा समृद्ध व्यक्ति पनि मानसिक अशान्ति, सम्बन्धगत विघटन, नैतिक द्वन्द्व र अस्तित्वगत असन्तुष्टिबाट प्रभावित हुन सक्छ। यसर्थ, सम्पन्नताको अवधारणालाई आर्थिक उपलब्धिमा मात्र सीमित नगरी नैतिक, सामाजिक, मानसिक र आध्यात्मिक आयामसँग एकीकृत गरी बुझ्नु आवश्यक छ।

नैतिक जीवन भन्नाले सत्य, इमानदारी, न्याय, करुणा, समानता, अनुशासन र उत्तरदायित्वजस्ता मूल्यलाई दैनिक व्यवहारमा आत्मसात् गर्दै जीवनयापन गर्ने पद्धतिलाई बुझिन्छ। नैतिकता व्यक्तिका निर्णय, व्यवहार र कार्यसम्पादनमा अभिव्यक्त हुने जीवनदृष्टि हो। नैतिक जीवनको वास्तविक परीक्षण व्यक्तिले सहज परिस्थितिमा गर्ने व्यवहारबाट मात्र होइन, स्वार्थ, प्रलोभन, दबाब र प्रतिकूलताका बीचमा लिने निर्णयबाट पनि हुन्छ।

पूर्वीय दर्शनमा नैतिक जीवनलाई आत्मज्ञान, कर्म, संयम र लोककल्याणसँग जोडेर व्याख्या गरिएको छ। भगवद्गीताले निष्काम कर्म, स्वधर्म र फलप्रतिको अनासक्तिलाई महत्त्व दिँदै कर्तव्यपरायण जीवनको मार्ग प्रस्तुत गर्छ। बौद्ध दर्शनले सम्यक् दृष्टि, सम्यक् वाणी र सम्यक् कर्ममार्फत दुःख न्यूनीकरण, करुणा र आत्मानुशासनको अभ्यासमा जोड दिन्छ। यी दार्शनिक दृष्टिकोणको साझा सन्देश के हो भने मानव जीवनको गुणस्तर बाह्य उपलब्धिले मात्र होइन, आन्तरिक चेतना र व्यवहारको शुद्धताले पनि निर्धारण गर्छ।

नैतिकताको सार व्यक्तिको स्वतन्त्रता र सामाजिक उत्तरदायित्वबीच सन्तुलन कायम गर्नु हो। आफ्नो हितको खोजी गर्नु स्वाभाविक भए पनि अरूको अधिकार, सम्मान र हितलाई बेवास्ता गरेर प्राप्त गरिएको लाभलाई समग्र मानवीय सम्पन्नता मान्न सकिँदैन। त्यसैले नैतिक जीवनले व्यक्तिगत आकांक्षा र सामूहिक कल्याणबीच विवेकपूर्ण सम्बन्ध स्थापित गर्छ।

सुसंस्कार नैतिक जीवनको प्रारम्भिक आधार हो। परिवार, विद्यालय, समुदाय र सामाजिक वातावरणबाट व्यक्तिले प्राप्त गर्ने मूल्य, मान्यता र व्यवहारगत अभ्यासले उसको चरित्र निर्माणमा प्रभाव पार्छन्। सत्य बोल्ने, श्रमको सम्मान गर्ने, समयको पालना गर्ने, अरूको विचार सुन्ने र जिम्मेवारी पूरा गर्ने संस्कारले व्यक्तिमा नैतिक अनुशासनको विकास गर्छ। बाल्यकालदेखि नै यस्ता अभ्यासलाई जीवनशैलीका रूपमा स्थापित गर्न सकिएमा नैतिकता बाह्य दबाब नभई आन्तरिक प्रतिबद्धताका रूपमा विकसित हुन सक्छ।

आत्मज्ञान नै नैतिक जीवनको अर्को महत्त्वपूर्ण आधार हो। आफ्नो स्वभाव, भावना, कमजोरी, आकांक्षा र उद्देश्यलाई बुझ्ने क्षमताले व्यक्तिलाई आत्ममूल्याङ्कन गर्न सक्षम बनाउँछ। आत्मचिन्तन, ध्यान, योग र विवेकपूर्ण अभ्यासले आवेगमाथि नियन्त्रण राख्न तथा लोभ, क्रोध, अहंकार र ईर्ष्याजस्ता प्रवृत्तिलाई व्यवस्थापन गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छन्। आत्मज्ञानको उद्देश्य व्यक्तिलाई संसारबाट विमुख बनाउनु होइन, बरु आफ्नो व्यवहारप्रति सचेत र अरूप्रति उत्तरदायी बनाउनु हो।

नैतिक चेतनाले व्यक्तिको निर्णय क्षमतामा पनि सकारात्मक भूमिका खेल्छ। तत्काल प्राप्त हुने लाभभन्दा दीर्घकालीन परिणामलाई महत्त्व दिने व्यक्तिले कठिन परिस्थितिमा समेत विवेकपूर्ण विकल्प रोज्न सक्छ। यस्तो व्यवहारले आत्मसम्मान, मानसिक सन्तुलन र आत्मविश्वास अभिवृद्धि गर्न सहयोग गर्छ। यसरी नैतिक जीवन व्यक्तित्व विकासको आन्तरिक प्रक्रिया मात्र नभई अर्थपूर्ण र सन्तुलित जीवन निर्माण गर्ने आधार पनि हो।

सम्पन्नताको वास्तविक अर्थ आवश्यकताहरू पूरा गर्ने क्षमतासँगै जीवनमा सन्तोष, सुरक्षा, सम्मान र उद्देश्यबोध अनुभव गर्नु पनि हो। भौतिक साधनले जीवनलाई सहज बनाउन सक्छन्, तर तिनको उपयोगको दिशा नैतिक चेतनाले निर्धारण गर्छ। धन आर्जन गर्ने प्रक्रिया न्यायोचित छ कि छैन, सम्पत्तिको उपयोग अरूको हितमा पनि भइरहेको छ कि छैन र सफलता प्राप्त गर्दा मानवीय मर्यादा कायम गरिएको छ कि छैन भन्ने प्रश्नले सम्पन्नताको नैतिक पक्ष उजागर गर्छ।

अनैतिक माध्यमबाट प्राप्त भौतिक उपलब्धिले बाह्य प्रतिष्ठा दिन सक्ने भए पनि त्यसले विश्वास, आत्मसम्मान र सामाजिक सम्बन्धमा क्षति पुर्‍याउन सक्छ। यसको विपरीत, इमानदार श्रम, न्यायोचित आर्जन र उत्तरदायी व्यवहारबाट प्राप्त उपलब्धिले आत्मसन्तुष्टि र सामाजिक विश्वासको आधार निर्माण गर्छ। नैतिक सम्पन्नता व्यक्तिको सम्पत्तिको परिमाणमा मात्र होइन, उसको जीवनप्रतिको दृष्टिकोण, सम्बन्धको गुणस्तर र अरूको जीवनमा पुर्‍याएको सकारात्मक योगदानमा पनि प्रतिबिम्बित हुन्छ।

यसको अर्थ भौतिक समृद्धि अनावश्यक वा नैतिकताभन्दा विपरीत हो भन्ने होइन। आर्थिक समृद्धि मानव जीवनका आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्न, शिक्षा र स्वास्थ्यमा पहुँच बढाउन तथा जीवनस्तर सुधार गर्न महत्त्वपूर्ण हुन्छ। तर भौतिक समृद्धि नैतिक मूल्य, सामाजिक न्याय र मानवीय मर्यादासँग समन्वित हुँदा मात्र यसको लाभ व्यापक र दीर्घकालीन बन्न सक्छ। यसर्थ, नैतिक जीवन भौतिक सम्पन्नताको विकल्प होइन; त्यसलाई मानवीय, न्यायपूर्ण र दिगो बनाउने आधार हो।

समाजको स्थायित्व नागरिकबीचको विश्वास, सहयोग र पारस्परिक सम्मान पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। नैतिक आचरणले सामाजिक सम्बन्धमा विश्वसनीयता अभिवृद्धि गर्छ। जब व्यक्तिहरू आफ्ना वाचा पूरा गर्छन्, अरूको अधिकारको सम्मान गर्छन् र सार्वजनिक हितप्रति संवेदनशील रहन्छन्, तब समाजमा सहकार्य र सद्भावको वातावरण निर्माण हुन्छ।

नैतिक जीवनले सामाजिक असमानता, विभेद, हिंसा र अन्याय न्यूनीकरणका लागि अनुकूल आधार प्रदान गर्छ। करुणा र सहिष्णुताले फरक विचार, संस्कृति, भाषा र जीवनशैलीप्रति सम्मान गर्ने चेतना विकास गर्छन्। न्यायको मूल्यले कमजोर तथा सीमान्तकृत समुदायका अधिकारप्रति संवेदनशील बनाउँछ। समानताको चेतनाले व्यक्तिको सामाजिक हैसियतभन्दा उसको मानवीय मर्यादालाई महत्त्व दिन प्रेरित गर्छ।

यस्तो समाजमा सम्पन्नताको अर्थ व्यक्तिगत उपलब्धिमा मात्र सीमित रहँदैन। समुदायको साझा हित, पारस्परिक सहयोग र सामाजिक सुरक्षासमेत समृद्धिका अभिन्न आयाम बन्छन्। नैतिक आचरणले सबै सामाजिक समस्या स्वतः समाप्त गर्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन; तथापि, यसले समस्याको समाधानका लागि आवश्यक विश्वास, संवाद र सहकार्यको वातावरण निर्माण गर्न महत्त्वपूर्ण योगदान दिन्छ।

नैतिक जीवनको महत्त्व व्यक्तिगत र सामाजिक क्षेत्रसँगै राज्य सञ्चालन तथा सार्वजनिक प्रशासनमा पनि उत्तिकै गहिरो छ। सार्वजनिक पदमा आसीन व्यक्तिको निर्णयले नागरिकको अधिकार, सार्वजनिक स्रोतको उपयोग र राज्यप्रतिको विश्वासमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। यस्तो अवस्थामा इमानदारी, निष्पक्षता, पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र सेवाभाव सार्वजनिक प्रशासनका आधारभूत नैतिक मूल्य हुन्।

सार्वजनिक पदलाई व्यक्तिगत लाभको माध्यम नभई नागरिक सेवाको जिम्मेवारीका रूपमा ग्रहण गर्नु नैतिक प्रशासनको मूल मर्म हो। जब सार्वजनिक अधिकारीले कानुन, विवेक र सार्वजनिक हितका आधारमा निर्णय गर्छन्, तब प्रशासनिक निष्पक्षता र संस्थागत विश्वसनीयता सुदृढ हुन सक्छ। यसको विपरीत, स्वार्थको द्वन्द्व, पक्षपात, भ्रष्टाचार र अधिकारको दुरुपयोगले सार्वजनिक विश्वास कमजोर बनाउँछन् र विकासका उपलब्धिमा प्रतिकूल प्रभाव पार्छन्।

यद्यपि सुशासनका लागि व्यक्तिगत नैतिकता मात्र पर्याप्त हुँदैन। स्पष्ट कानुनी व्यवस्था, प्रभावकारी अनुगमन, पारदर्शी कार्यप्रणाली, निष्पक्ष दण्ड–पुरस्कार र संस्थागत उत्तरदायित्व पनि आवश्यक हुन्छन्। नैतिक व्यक्तित्व र सक्षम संस्थागत संरचनाबीचको समन्वयले मात्र सुशासनलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्न सक्छ। यस दृष्टिले नैतिक जीवन नागरिक संस्कारको विषय मात्र नभई सार्वजनिक संस्थाको कार्यसंस्कृति र लोकतान्त्रिक उत्तरदायित्वसँग सम्बन्धित आधारभूत मूल्य हो।

नैतिक समाज निर्माणको दीर्घकालीन आधार मूल्यमा आधारित शिक्षा हो। शिक्षाको उद्देश्य ज्ञान, सीप र व्यावसायिक दक्षता विकास गर्नुका साथै विवेकशील, जिम्मेवार र संवेदनशील नागरिक निर्माण गर्नु पनि हो। शैक्षिक उपलब्धिलाई परीक्षाको नतिजा र प्रमाणपत्रमा मात्र सीमित गर्दा व्यक्तिको नैतिक तथा सामाजिक विकास ओझेलमा पर्न सक्छ। त्यसैले शिक्षण प्रक्रियामा सत्यनिष्ठा, सहिष्णुता, अनुशासन, सहकार्य, वातावरणीय जिम्मेवारी र सामाजिक न्यायजस्ता मूल्यलाई व्यवहारसँग जोड्नु आवश्यक हुन्छ।

परिवार नैतिक शिक्षाको पहिलो पाठशाला हो भने विद्यालय त्यसको व्यवस्थित विकास गर्ने संस्था हो। शिक्षकको व्यवहार, अभिभावकको आचरण र सामाजिक नेतृत्वको उदाहरणले बालबालिकाको मूल्य निर्माणमा प्रभाव पार्छ। नैतिकताको शिक्षा उपदेशमा मात्र सीमित नभई व्यवहारमा देखिनुपर्छ। परिवारमा सम्मान, विद्यालयमा निष्पक्षता र समाजमा उत्तरदायित्वको अभ्यास हुँदा नैतिक मूल्यहरू जीवन्त बन्छन्।

डिजिटल प्रविधि, सामाजिक सञ्जाल र तीव्र प्रतिस्पर्धाले विस्तार गरेको समकालीन परिवेशमा नैतिक शिक्षाको आवश्यकता थप महत्त्वपूर्ण बनेको छ। सूचना प्रवाहको गति बढेसँगै सत्यापन, गोपनीयताको सम्मान, जिम्मेवार अभिव्यक्ति र डिजिटल नागरिकताको चेतना आवश्यक भएको छ। प्रविधिको प्रयोगमा विवेक र उत्तरदायित्व जोड्न सकेमा यसको उपयोग मानव कल्याण र सामाजिक विकासका लागि प्रभावकारी बन्न सक्छ।

समकालीन समाजमा उपभोक्तावाद, अत्यधिक प्रतिस्पर्धा, सामाजिक प्रतिष्ठाको मोह र तत्काल सफलता प्राप्त गर्ने आकांक्षाले नैतिक जीवनका अभ्यासमा चुनौती सिर्जना गर्न सक्छन्। जब व्यक्तिको मूल्याङ्कन उसको सम्पत्ति, पद वा बाह्य प्रदर्शनका आधारमा मात्र गरिन्छ, तब इमानदार श्रम, सादगी, करुणा र सामाजिक योगदानको महत्त्व ओझेलमा पर्न सक्छ। यस्तो परिस्थितिमा नैतिक जीवनको प्रवर्द्धनका लागि व्यक्तिगत आत्मचिन्तनसँगै सामाजिक मूल्याङ्कनका आधारमा पनि पुनर्विचार आवश्यक हुन्छ।

नैतिक जीवनको अभ्यास दैनिक व्यवहारबाट सुरु हुन्छ। सत्य बोल्नु, न्यायोचित तरिकाले आय आर्जन गर्नु, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्नु, अरूको श्रमको सम्मान गर्नु, गल्ती स्वीकार गर्नु र आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नु नैतिकताको व्यावहारिक अभिव्यक्ति हुन्। यस्ता साना देखिने अभ्यासले व्यक्तिको चरित्र निर्माण गर्नुका साथै सामाजिक विश्वासको विस्तारमा योगदान पुर्‍याउँछन्।

नैतिकता स्थिर उपदेशभन्दा निरन्तर आत्ममूल्याङ्कन र व्यवहारगत सुधारको प्रक्रिया हो। आफ्नो निर्णयले अरूलाई कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने प्रश्न गर्नु, आलोचनालाई ग्रहण गर्नु र आवश्यकताअनुसार आफ्नो व्यवहार सुधार्नु नैतिक परिपक्वताका सूचक हुन्। यसका लागि परिवार, शिक्षा, सामाजिक नेतृत्व र सार्वजनिक संस्थाले नैतिक व्यवहारलाई प्रोत्साहन गर्ने वातावरण निर्माण गर्नु आवश्यक हुन्छ।

नैतिक जीवन वास्तविक सम्पन्नताको आधार हो, किनकि यसले भौतिक उपलब्धिलाई मानवीय मूल्य, आत्मसन्तुष्टि र सामाजिक उत्तरदायित्वसँग जोड्छ। यसको महत्त्व धन वा सम्पत्तिको अस्वीकारमा होइन, तिनको न्यायोचित आर्जन, विवेकपूर्ण उपयोग र मानवीय हितमा योगदान गर्ने दृष्टिकोणमा निहित छ। नैतिक चेतनाले व्यक्तिलाई आफ्नो सफलता र अरूको कल्याणबीच सन्तुलन कायम गर्न प्रेरित गर्छ।वास्तविक सम्पन्नता त्यस्तो जीवनदृष्टि हो, जहाँ आत्मसम्मान र करुणा, अधिकार र कर्तव्य, व्यक्तिगत आकांक्षा र सामूहिक हितबीच सन्तुलन कायम हुन्छ। नैतिक आचरणले व्यक्तिलाई आन्तरिक शान्ति प्रदान गर्न, सामाजिक सम्बन्धलाई विश्वसनीय बनाउन र सार्वजनिक जीवनलाई उत्तरदायी बनाउन सहयोग पुर्‍याउँछ। यस्तो सम्पन्नता केवल व्यक्तिगत उपलब्धिमा सीमित रहँदैन; यसले परिवार, समुदाय र राष्ट्रको समग्र जीवनस्तरमा सकारात्मक योगदान पुर्‍याउन सक्छ।

जीवनको सफलता कति सम्पत्ति आर्जन गरियो भन्ने प्रश्नले मात्र मापन गर्न सकिँदैन; त्यो सम्पत्ति कसरी आर्जन गरियो, कस्तो चरित्र निर्माण गरियो र अरूको जीवनमा कस्तो सकारात्मक प्रभाव पारियो भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। नैतिकता, विवेक र सदाचारबाट निर्देशित जीवनले भौतिक उपलब्धिलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ र समृद्धिलाई मानवीय मर्यादासँग जोड्छ। त्यसैले नैतिक जीवन कुनै अतिरिक्त आदर्श होइन, जीवनको वास्तविक गुणस्तर र दिगो समृद्धिको आधारभूत सर्त हो। जहाँ सत्य, इमानदारी, करुणा र उत्तरदायित्वले जीवनलाई निर्देशित गर्छन्, त्यहीँ सम्पन्नताले आफ्नो वास्तविक अर्थ प्राप्त गर्छ।